bij dit examen
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
opgave 1Bloeddoping
De schaatssport werd 4 juli 2009 opgeschrikt door een grote dopingaffaire. De internationale schaatsbond ISU maakte bekend dat de Duitse schaatsster Claudia Pechstein betrapt zou zijn op bloeddoping. Tot dan toe had het schaatsen een schoon imago. De ISU vond bij Pechstein een verdachte uitslag na het bloedonderzoek tijdens het WK allround in februari 2009. Ze werd met terugwerkende kracht voor twee jaar geschorst als gevolg van een serie onderzoeken, waarbij afwijkende bloedwaarden zijn geconstateerd. “Unsere Sonnenschein”, zoals de bijnaam van Pechstein luidt, is een van de meest succesvolle Duitse sportsters ooit. In 2009 werd zij voor de derde keer Europees kampioene. In 2011 vierde ze haar rentree met een overwinning op de vijf kilometer. Bij bloeddoping worden eigen rode bloedcellen eerst afgenomen en later weer geïnjecteerd. Het effect lijkt op dat van het gebruik van het hormoon EPO; het aantal rode bloedcellen wordt kunstmatig verhoogd om een betere prestatie neer te zetten.
Zowel EPO als de receptoren voor EPO behoren tot dezelfde groep
stoffen.
11p
Tot welke scheikundige groep behoren beide stoffen?
22p
in de alvleesklier
in het beenmerg
in de bijnieren
in de lever
in de milt
in de nieren
Waar bevinden zich cellen met receptoren voor EPO?
in de alvleesklier in het beenmerg in de bijnieren in de lever in de milt in de nierenOnder natuurlijke omstandigheden kan ook bij ijzergebrek een
verandering in de concentratie EPO in het bloed worden gemeten.
33p
Leg in drie stappen uit hoe ijzergebrek een verandering in de EPO-
concentratie veroorzaakt en geef aan of de EPO-concentratie hoger of
lager wordt.
In afbeelding 1 is een doorsnede getekend van het hart, ter hoogte van de
kleppen. In de afbeelding staan:
1 de aortaklep
2 de longslagaderklep
3 de tweeslippige klep (mitralisklep)
4 de drieslippige klep (tricuspidalisklep)
afbeelding 1
42p
nee
ja, via 2 en 1
ja, via 3 en 2
ja, via 4 en 1
ja, via 3, 1, 4 en 2
ja, via 4, 2, 3 en 1
Passeert een in het lichaam gevormd EPO-molecuul kleppen van het hart
tussen de plaats van afgifte en de plaats van werking? Zo ja, in welke
volgorde passeert een molecuul EPO dan achtereenvolgens de kleppen
van het hart?
nee ja, via 2 en 1 ja, via 3 en 2 ja, via 4 en 1 ja, via 3, 1, 4 en 2 ja, via 4, 2, 3 en 1Bloeddoping is met name effectief bij duursporten. Al weken tot maanden
voordat de te leveren sportieve prestatie moet plaatsvinden, wordt bloed
afgenomen van de sporter. Na afname wordt het plasma van het
afgenomen bloed gescheiden van de bloedcellen en alleen dit concentraat
aan bloedcellen wordt tot maximaal enkele maanden ingevroren bewaard.
Direct na afname herstelt het bloedvolume in de bloedbaan zich.
52p
uit het beenmerg
uit de blaas
uit de speekselklieren
uit het weefselvocht
Van waaruit wordt het bloedvolume direct aangevuld?
uit het beenmerg uit de blaas uit de speekselklieren uit het weefselvochtNaar het effect van bloeddoping is onderzoek gedaan bij hardlopers.
Enige tijd na bloedafname zijn de bloedcellen door het lichaam aangevuld
en is de bloedsamenstelling weer normaal. Enkele dagen tot een week
voor de sporter moet presteren, worden de afgenomen bloedcellen
teruggebracht in het lichaam (infusie), waardoor er meer bloedcellen in de
bloedbaan circuleren dan normaal. Verwacht wordt dat dit het
uithoudingsvermogen van de sporter verhoogt, omdat deze nu meer
zuurstof kan opnemen.
Proefpersonen werden in drie groepen ingedeeld die een van de volgende
behandelingen kregen:
groep 1: geen infusie;
groep 2: infusie met eigen bloedcellen;
groep 3: schijninfusie: dezelfde handelingen als bij groep 2, maar in plaats
van bloedcellen wordt een isotonische zoutoplossing gebruikt als infusie.
De maximale hoeveelheid O2 die door het bloed kan worden opgenomen
(VO2-max) werd onderzocht. Daarnaast werd bepaald hoe lang de
loopduur (in minuten) was tot er uitputting optrad. De metingen werden 24
uur na infusie uitgevoerd.
Bij groep 2 werden deze metingen na 7 dagen en na 16 weken herhaald.
De resultaten van het onderzoek staan in twee grafieken (zie
afbeelding 2).
afbeelding 2
Over dit onderzoek worden de volgende uitspraken gedaan:
1 In dit onderzoek is de schijninfusie een controleproef.
2 Uit het onderzoek blijkt dat door bloeddoping tot ten minste 16 weken
na infusie een verhoogde waarde voor het zuurstofvervoer door het
bloed meetbaar is.
3 Uit het onderzoek blijkt dat door bloeddoping tot ten minste 16 weken
na infusie een verhoogde prestatie van loopduur tot maximale
uitputting meetbaar is.
62p
alleen 1 en 2
alleen 1 en 3
alleen 2 en 3
alle drie de uitspraken
Welke uitspraken zijn op grond van bovenstaande gegevens juist?
alleen 1 en 2 alleen 1 en 3 alleen 2 en 3 alle drie de uitsprakenNaast infusie met eigen bloed bestaat bij bloeddoping ook transfusie met
donorbloed. Zelfs als het donorbloed tot dezelfde bloedgroep behoort, kan
deze vorm van bloeddoping eenvoudig worden opgespoord met
DNA-technieken.
72p
alleen bloedplaatjes
alleen rode bloedcellen
alleen witte bloedcellen
zowel rode bloedcellen als bloedplaatjes
zowel rode als witte bloedcellen
zowel witte bloedcellen als bloedplaatjes
Welke bloedbestanddelen uit het bloed van de sporter kunnen voor de
opsporing gebruikt worden?
alleen bloedplaatjes alleen rode bloedcellen alleen witte bloedcellen zowel rode bloedcellen als bloedplaatjes zowel rode als witte bloedcellen zowel witte bloedcellen als bloedplaatjesHet grootste gevaar van bloeddoping en het gebruik van EPO is het
toenemen van de viscositeit (stroperigheid) van het bloed. Er vindt een
verandering plaats in de hematocrietwaarde van het bloed: het
volumepercentage van het bloed dat uit celbestanddelen bestaat.
Hierover worden de volgende uitspraken gedaan:
1 De viscositeit neemt toe doordat in het bloedplasma de osmotische
waarde lager is dan in de celbestanddelen.
2 De viscositeit neemt toe doordat er in de bloedbaan per liter meer rode
bloedcellen circuleren dan voor de bloeddoping.
3 De viscositeit neemt toe doordat er in de rode bloedcellen meer
zuurstof aanwezig is dan voor de bloeddoping en deze cellen daardoor
opzwellen.
82p
alleen 1
alleen 2
alleen 3
zowel 1 als 2
zowel 1 als 3
zowel 2 als 3
Welke van deze uitspraken is of welke zijn juist?
alleen 1 alleen 2 alleen 3 zowel 1 als 2 zowel 1 als 3 zowel 2 als 3opgave 2Broeikaseffect en de Europese zeeën
Naarmate het Noordpoolijs verdwijnt, zullen vissoorten zoals kabeljauw, koolvis, haring en heilbot in het noordpoolgebied opduiken. Het is een van de vele gevolgen van het smelten van de ijskappen. Waardoor wordt het poolgebied een nieuw toevluchtsoord voor commerciële vis zoals kabeljauw en heilbot? Deze vraag heeft een aantal onderzoeksinstituten beziggehouden. De temperatuur is niet de enige factor die hierbij een rol speelt. Ook veranderingen in het voedselweb, waar deze vissen deel van uitmaken, spelen een rol. De vraag blijft waardoor de vissen juist uit de warmere Europese wateren wegtrekken naar het Noordpoolgebied.
Uit onderzoek is gebleken dat de algen die vlak onder het ijs zitten, na het
smelten van het ijs zeer snel in aantal toenemen. Dit wordt mede door de
hogere temperatuur veroorzaakt.
91p
Welke andere abiotische factor leidt tot een snelle toename van het aantal
algen als direct gevolg van het smelten van het ijs?
De vissen die in het warmere water van de Europese zeeën leven krijgen
door de verhoging van de watertemperatuur problemen. Het blijkt dat hun
zuurstofverbruik meer toeneemt dan hun zuurstofopname.
102p
Leg uit waardoor het zuurstofverbruik van de vissen in het warme water
toeneemt.
Het water van de zeeën wordt niet alleen steeds warmer, maar het wordt
ook zuurder. De verhoging van de CO2-concentratie in de lucht leidt tot
een toename van het CO2-gehalte in het water waardoor het zeewater
zuurder wordt.
In het laboratorium in Yerseke onderzoekt men de gevolgen van de
zuurdere zee voor mosselen en oesters. Deze dieren nemen CO32- en
Ca2+ uit het zeewater op en maken daarmee de kalkverbinding (CaCO3)
voor de opbouw van hun schelp. Men bouwde een ‘zee-opstelling’ met
mosselen en oesters in het lab, waar in een paar uur tijd de
CO2-concentratie van het zeewater verhoogd kon worden. De
kalkafzetting in de schelpen nam na deze verhoging heel duidelijk af.
112p
Leg uit waardoor schelpdieren, zoals de mossel of oester, bedreigd
worden als de schelp minder kalk bevat.
Op dit moment is de pH van het zeewater van het noordpoolgebied 8,2.
Volgens berekeningen zou deze binnen afzienbare tijd kunnen dalen tot
7,9. Hoewel dit gering lijkt, heeft het enorme gevolgen voor de
kalkafzetting in schelpdieren.
In de grafiek is het percentage van het opgeloste CO2 dat in zeewater
aanwezig is als CO32-, uitgezet tegen de pH.
121p
Waardoor leidt een verlaging van de pH ertoe dat de schelpdieren minder
kalk afzetten in hun schelp?
opgave 3Elysia chlorotica , een dier met fotosynthese
Hun hele leven hoeven ze niets meer te eten, als ze zich als jong slakje twee weken lang voeden met algen. Van de groengekleurde zeeslak Elysia chlorotica (zie afbeelding 1) is bekend dat hij chloroplasten ‘steelt’ van de algen die hij tijdens zijn jeugd eet. In de eerste twee weken van zijn bestaan eet de dan nog bruine slak de alg Vaucheria litorea. In plaats van dit organisme te verteren, zuigt de slak de chloroplasten uit deze alg en neemt deze organellen op in zijn eigen cellen. De overige tien maanden van zijn slakkenbestaan kan dit beestje overleven zonder voedsel op te nemen. Hij is dan zelf in staat tot fotosynthese. Een Amerikaanse onderzoekster ontdekte hoe een van de voorouders van de zeeslak blijkbaar ooit een gen van de alg Vaucheria litorea in zijn eigen DNA heeft ingebouwd. Hiermee kan hij een eiwit aanmaken om de bladgroenkorrels te laten functioneren. afbeelding 1 De begrippen autotroof organisme en heterotroof organisme komen door deze ontdekking in een ander daglicht te staan.
Welke van onderstaande stoffen zijn dat? A koolhydraten B mineralen C nucleotiden D vetten In de chromosomen van de slak is minstens één gen van oorsprong afkomstig van de alg Vaucheria litorea. Dit gen is volledig identiek aan het algengen en is in het verleden van de alg overgenomen. DNA-onderzoek toont aan dat de jonge slakken dit gen van hun ouders erven. Chloroplasten krijgen ze niet mee van hun ouders en die moeten ze dus zelf opnemen. De onderzoekers gebruikten een methode om de overeenkomsten in DNA bij de alg en de slak aan te tonen. In de weergave van de resultaten (zie afbeelding 2) zie je bepaalde stukjes DNA als piekjes op een lijn. Van overeenkomstige stukjes DNA bevinden de piekjes zich op dezelfde afstand van het begin van de lijn. afbeelding 2 alg
Welke piek stelt het van oorsprong uit de alg afkomstige gen voor dat de onderzoekers in het DNA van de slakken hebben gevonden? A piek P B piek Q C piek R D piek S Tegenwoordig zijn er veel meer organismen bekend die genen van andere soorten bevatten. Het zijn onder andere de door de mens genetisch gemodificeerde organismen.
opgave 4Rabiës
Hondsdolheid of rabiës is een besmettelijke virusziekte die onder mensen wereldwijd meer dan 50.000 dodelijke slachtoffers per jaar eist. De ziekteverwekker wordt overgedragen via speeksel door een beet van een besmet zoogdier. Dit hoeft lang niet altijd een dolle hond te zijn: vooral vleermuizen en vossen zijn berucht als gastheer. Het virus vermeerdert zich in de eerste fase na besmetting in de spieren. Als de concentratie virusdeeltjes hoog genoeg is, dringt het virus het zenuwstelsel binnen. In deze fase zijn de symptomen: lichte koorts, hoofdpijn, verminderde eetlust, keelpijn en misselijkheid. Via zenuwcellen bereikt het virus het centrale zenuwstelsel. Dan begint de neurologische fase van het ziekteproces met als symptomen: hyperactiviteit, nekstijfheid, stuiptrekkingen en verlammingsverschijnselen. Bij ongeveer de helft van de patiënten treedt hydrofobie op. Dat wil zeggen dat bij het zien van vloeistof of bij een poging tot drinken spierspasmen ontstaan van de slik-, nek- en/of ademhalingsspieren, met als gevolg ‘schuim op de mond’. Uiteindelijk raakt de patiënt in coma. Als de zenuwen in het ademhalingscentrum aangetast worden, kan dit de patiënt fataal worden.
De eerste weken ontsnapt het virus aan het afweersysteem van zijn
gastheer.
182p
in het bloedplasma
in een cel
in het maagdarmkanaal
in de weefselvloeistof
Op welke plaats bevindt het virus zich dan?
in het bloedplasma in een cel in het maagdarmkanaal in de weefselvloeistofAantasting van het ademhalingscentrum in de hersenen leidt uiteindelijk
tot het overlijden van de patiënt.
192p
alleen van de buikspieren
alleen van de middenrifspieren
alleen van de tussenribspieren
alleen van buikspieren en tussenribspieren
alleen van buikspieren en middenrifspieren
alleen van middenrifspieren en tussenribspieren
Door verlamming van welke spieren is inademen, na aantasting van het
ademhalingscentrum, onmogelijk?
alleen van de buikspieren alleen van de middenrifspieren alleen van de tussenribspieren alleen van buikspieren en tussenribspieren alleen van buikspieren en middenrifspieren alleen van middenrifspieren en tussenribspierenIn de neurologische fase is een mogelijk effect van de infectie dat de
aansturing van spieren door motorische zenuwen verstoord raakt. De
zenuw kan te veel of te weinig neurotransmitter aan de spier afgeven.
202p
− Geef een voorbeeld van een genoemd symptoom waarbij een zenuw
te veel neurotransmitter afgeeft.
− Geef een voorbeeld van een genoemd symptoom waarbij een zenuw
te weinig neurotransmitter afgeeft.
Om hondsdolheid onder vossen te bestrijden werd in België in 1986 in de
vrije natuur lokaas met daarin gemodificeerde rabiësvirussen verspreid.
Deze campagne is in 2000 herhaald en België wordt tegenwoordig als
rabiësvrij aangemerkt.
Een boswachter heeft tweemaal de populatiegrootte van vossen in een
bepaald gebied in België bepaald. Eenmaal voor de campagne in 1986 en
eenmaal in 2000. Bij zijn eerste telling in 1986 ving hij 30 vossen die hij
merkte en terugzette. Het merken van de vossen heeft geen invloed op
hun overleving en de kans op terugvangen. Bij een tweede vangst in 1986
waren 11 van de 33 vossen gemerkt. Hierdoor kon hij de populatiegrootte
bepalen.
In 2000 merkte hij 27 vossen met een ander merk. Bij de tweede vangst in
datzelfde jaar ving hij 40 vossen. De boswachter berekende dat de
populatiegrootte niet was veranderd.
212p
10 of minder
11 tot 13
15 tot 20
27 of meer
Hoeveel vossen met het nieuwe merkteken telde hij in deze tweede
vangst om tot zijn conclusie te komen?
10 of minder 11 tot 13 15 tot 20 27 of meeropgave 5Biotechnologie: de bereiding van yoghurt
Yoghurt is een zuivelproduct dat wordt verkregen via omzettingen van
melk. Deze omzettingen komen tot stand door twee soorten bacteriën. Dit
proces wordt fermentatie genoemd. Deze bacteriën zijn de staafvormige
Lactobacillus bulgaricus en de bolvormige Lactococcus thermophilus (zie
de afbeelding).
elektronenmicroscopische opname vergroting 2000x
Om van yoghurt te kunnen spreken, moeten beide bacteriën tot op het
moment van de consumptie in aanzienlijke aantallen levend aanwezig
zijn. Net als melk bestaat yoghurt in een magere, halfvolle en volle versie.
Volle yoghurt heeft minimaal 3% vet, halfvolle yoghurt bevat 1 tot 3% vet
en magere yoghurt maximaal 1% vet.
Bij de bereiding van volle yoghurt wordt gebruikgemaakt van volle melk.
Bekijk de samenstelling van de voedingsmiddelen in onderstaande tabel.
Voedingswaarde per 100 gram eetbaar gedeelte
voedingsmiddel energie eiwit vet koolhy- vit. B vit. B 6 12 (kJ) (g) (g) draat (g) magere melk 145 3,5 0 5,0 0,17 0,47 halfvolle melk 201 4,6 1,5 4,6 0,17 0,40 volle melk 276 3,5 3,6 4,6 0,17 0,40 magere 159 4,0 0,5 3,5 0,03 0,61 yoghurt halfvolle 225 4,4 1,5 4,7 0,03 0,40 yoghurt volle yoghurt 249 3,5 3,0 3,5 0,17 0,47
221p
Verklaar waardoor tijdens de vorming van volle yoghurt uit volle melk de
energie-inhoud verandert.
Tijdens een practicumles maken leerlingen yoghurt. Zij gebruiken
gepasteuriseerde melk die geënt wordt met een startcultuur. Een
startcultuur is een kleine hoeveelheid yoghurt. Dit kan zowel magere,
halfvolle als volle yoghurt zijn.
231p
Verklaar waarom er om yoghurt te maken een startcultuur wordt
toegevoegd aan de melk.
In yoghurt zetten de bacteriën Lactobacillus bulgaricus en Lactococcus
thermophilus voedingsstoffen uit de melk om. Zij doen dat bij
temperaturen tussen 40 en 45 °C. Beide bacteriën gebruiken melksuiker
als koolstofbron, die zij omzetten in melkzuur.
Lactobacillus zet ook een melkeiwit (caseïne) om, waardoor er kleine
peptiden en aminozuren ontstaan. Deze stimuleren de groei van
Lactococcus thermophilus.
Bij de omzetting van bepaalde melkbestanddelen door Lactococcus
ontstaan CO2 en mierenzuur, die de groei van Lactobacillus stimuleren.
In de uitwerkbijlage is een assenstelsel getekend met daarin het verloop
van de melksuikerconcentratie tijdens het fermentatieproces.
242puitwerkbijlage
Teken in het assenstelsel in de uitwerkbijlage het verloop van de
melkzuurconcentratie.
Begin op tijdstip 0 en eindig op tijdstip 10.
Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw kan de consument uit steeds
meer soorten zuivelproducten kiezen. Er zijn vele van yoghurt afgeleide
producten, zoals drinkyoghurts en yoghurtachtige producten op de markt
gekomen. Omdat Lactobacillus verzuring veroorzaakt in de laatste fase
van het kweken en tijdens de opslag, wilde men ook yoghurt maken
zonder Lactobacillus. Dit blijkt te kunnen.
251p
Wat zal men aan de melk moeten toevoegen om een goede fermentatie te
krijgen, met alleen maar Lactococcus in het medium?
Hieronder staan enkele bestanddelen van yoghurt:
1 Lactobacillus bulgaricus
2 Lactococcus thermophilus
3 calcium
4 melkzuur
5 vitamine B12
262p
geen van allen
alleen 1 en 2
alleen 3 en 4
alleen 4 en 5
alleen 1, 2 en 5
1, 2, 3, 4 en 5
Welke van deze bestanddelen zijn met een lichtmicroscoop zichtbaar?
geen van allen alleen 1 en 2 alleen 3 en 4 alleen 4 en 5 alleen 1, 2 en 5 1, 2, 3, 4 en 5Bij de bereiding van yoghurt wordt gebruikgemaakt van gepasteuriseerde
of gesteriliseerde melk.
271p
Verklaar waardoor het proces niet goed zal verlopen als er verse,
onbehandelde melk gebruikt wordt.
opgave 6Hongergenen
In de NRC stond het volgende bericht: Rotterdam, 16 dec. Genen die de kans op vetzucht verhogen zijn vooral actief in het centrale zenuwstelsel. Het betekent waarschijnlijk dat weerstand bieden tegen ‘trek’ en de kracht van honger belangrijker zijn bij het ontstaan van vetzucht dan verschillen in stofwisselingssnelheid. De regeling van onze voedselinname is een complex systeem waarbij onder andere uitwendige prikkels, hersenen, hormonen en de glucoseconcentratie van het bloed een rol spelen. Overgewicht is in toenemende mate een probleem in de westerse wereld. Onderzoekers hebben ontdekt dat er verschillende genen zijn aan te wijzen die een rol spelen bij het ontstaan van overgewicht. Het is opvallend dat de meeste van deze genen actief zijn in het centrale zenuwstelsel. In de afbeelding is een dwarsdoorsnede van een deel van de hals van de mens weergegeven. Met de letter P is een orgaan aangegeven dat een hormoon maakt dat een directe invloed op de stofwisseling heeft.
opgave 7Smetvrees, is dat erfelijk?
Mensen die lijden aan OCS (obsessieve compulsieve stoornis) worden gehinderd door dwanghandelingen en/of dwanggedachten. Ze hebben bijvoorbeeld smetvrees en staan dan dagelijks uren onder de douche. Of ze zijn dwangmatig bezig van alles te verzamelen of te tellen. Psychiater Van Grootheest analyseerde gegevens van duizenden een- en twee-eiige tweelingen, maar ook gegevens van hun broers en zussen, ouders en echtgenoten om de oorzaak van OCS te achterhalen. Het is de eerste keer dat zulk systematisch tweelingonderzoek is gedaan naar dwangneurosen. Vooral vergelijkingen tussen tweelingen en eerstegraads verwanten bieden zicht op de relatieve invloed van enerzijds omgevings- en anderzijds genetische factoren op het tot stand komen van dwangmatig gedrag.
Vergelijking van eeneiige en twee-eiige tweelingen vormen in dit soort
onderzoek een interessante bron van gegevens.
312p
Waardoor is de vergelijking tussen eeneiige tweelingen en twee-eiige
tweelingen zo geschikt voor dit onderzoek?
Het genetisch materiaal van een twee-eiige tweeling komt gemiddeld voor
vijftig procent overeen.
322p
Ja.
Nee, omdat de tweelingen dan meer dan de helft van het genetisch
Nee, omdat de tweelingen dan minder dan de helft van het genetisch
Kan een twee-eiige tweeling genetisch ook vijfenzeventig procent
overeenkomen?
Ja. Nee, omdat de tweelingen dan meer dan de helft van het genetischmateriaal met hun ouders delen.
Nee, omdat de tweelingen dan minder dan de helft van het genetischmateriaal met hun ouders delen.
Uit het onderzoek blijkt dat genetische invloeden ongeveer vijftig procent
van het vóórkomen van OCS verklaren. Conclusies zijn door Van
Grootheest getrokken aan de hand van statistische modellen en analyses.
“Ik weet niet waar die genen zitten en welke het zijn”, zegt Van
Grootheest. “Het is wel opvallend dat de verhouding tussen genen en
omgeving voor alle angststoornissen ongeveer hetzelfde is. Dat zou erop
kunnen wijzen dat dezelfde genen bij verschillende soorten
angststoornissen actief zijn. Wellicht is er sprake van een algemene
stoornis die zich op verschillende manieren uit.”
Bij deze hypothese worden twee opties geformuleerd:
1 Als er sprake is van één betrokken gen dan kunnen meerdere allelen
tot de waargenomen verschillen leiden.
2 Als er sprake is van meerdere betrokken genen dan kunnen deze
gezamenlijk tot de verschillende angststoornissen leiden.
332p
geen van beide
alleen 1
alleen 2
zowel 1 als 2
Welke optie kan of welke opties kunnen juist zijn?
geen van beide alleen 1 alleen 2 zowel 1 als 2opgave 8Evolutie van de walvis
Tandwalvissen eten vis en andere zeedieren. Ook baleinwalvissen eten voornamelijk dierlijk voedsel. De voorouders van de walvis waren echter planteneters, zo blijkt uit fossielen van hun voorouders. Zij hadden voorpoten die alleen bij evenhoevigen zoals bijvoorbeeld runderen, nijlpaarden en herten voorkomen. In afbeelding 1 staan fossiele vondsten van voorouders van de walvis. Van de Pakicetus inachus is alleen een schedel met tanden gevonden, maar van de meeste andere bijna hun volledig skelet. Deze vondsten ondersteunen de theorie dat de walvis geëvolueerd is vanuit een landzoogdier. Rodhocetes is al een zeezoogdier waarbij nog duidelijk een achterpoot zichtbaar is. In het huidige walvisskelet is alleen nog een bot aanwezig op de overeenkomstige plek, zonder uitwendige poot of vin.
Hoe noemt men een orgaan zoals het genoemde bot in het huidige walvisskelet? A een analoog orgaan B een fossiel orgaan C een rudimentair orgaan D een vitaal orgaan De fossiele vondsten staan gerangschikt op jaartal van de opgraving waarin ze gevonden zijn (zie afbeelding 1). In de geologische tijdschaal verschijnt de Pakicetus inachus het eerst. De andere vier voorouders kunnen op basis van de kenmerken van de gevonden fossielen in een afstammingsreeks gerangschikt worden.
Japanse onderzoekers bestudeerden de afstamming van de walvis op een heel andere manier. Zij onderzochten overeenkomsten en verschillen tussen het DNA van een aantal organismen en konden zo de verwantschap bepalen. De verwantschap is als volgt in een schema weergegeven (zie afbeelding 2). afbeelding 2 In het onderzoek werden onder andere baleinwalvissen, dwergherten, giraffen en zwijnen betrokken.
Tussen welke twee van deze diergroepen komt het DNA het minst overeen? Tussen welke twee van deze diergroepen komt het DNA het meest overeen? minste overeenkomst A tussen baleinwalvissen en giraffen B tussen zwijnen en baleinwalvissen C tussen baleinwalvissen en giraffen D tussen zwijnen en baleinwalvissen
opgave 9Venusvliegenval - Fatale liefde
Charles Darwin vond de Venusvliegenval (Dionaea muscipula) een van de
meest bijzondere groene planten op aarde. Het groene blad (zie de
afbeelding), dat omgevormd is tot een val, bevat enkele fors uitgevallen
zintuigharen.
Wanneer de zintuigharen binnen twintig seconden twee keer worden
aangeraakt, reageert de plant op deze prikkel door de bladhelften binnen
een seconde dicht te klappen en dan zit een prooi, meestal een insect,
gevangen. Dat gebeurt met zo’n kracht dat het insect wordt gekraakt. De
plant maakt sappen waardoor de eiwitten van het insect langzaam
verteren. Daarna worden de stoffen die afkomstig zijn van het insect
opgenomen door de plant.
Het blad dat de val vormt bevat twee soorten klieren: verteringsklieren die
verteringssappen maken en klieren die een zoete stof en geurstoffen
uitscheiden om insecten te lokken.
In sommige culturen is het eten van insecten gebruikelijk.
392p
alvleesklier
galblaas
speekselklier
talgklier
Welk orgaan van de mens levert enzymen met een soortgelijke werking
als de enzymen uit de verteringskliercellen van de Venusvliegenval?
alvleesklier galblaas speekselklier talgklier402p
een assimilatieproces in een insect
een assimilatieproces in de plant
een dissimilatieproces in een insect
een dissimilatieproces in de plant
Door welk type proces ontstaat de in de tekst genoemde zoete stof?
een assimilatieproces in een insect een assimilatieproces in de plant een dissimilatieproces in een insect een dissimilatieproces in de plant411p
Verklaar waarom de Venusvliegenval tot de autotrofe organismen
gerekend wordt.
422p
Leg uit waarom de Venusvliegenval, juist door de afbraak van
insecteneiwitten, op voedselarme grond kan groeien.
opgave 10Veren maken de man
Pimpelmezen dragen een petje van blauwe veren op hun kruin (zie de
afbeelding). Wat wij mensen niet, maar pimpelmezen wel kunnen zien, is
het UV-licht dat deze veren weerkaatsen.
Hoe meer UV-licht de mannetjes weerkaatsen, hoe aantrekkelijker zij voor
de vrouwtjes zijn.
De vrouwtjes zelf doen veel moeite om met zo’n mannetje te paren. De
aantrekkelijke mannetjes krijgen meer vrouwtjes en dus ook meer jongen.
De vrouwtjes die van zo’n mannetje nakomelingen hebben gekregen,
sloven zich meer uit om deze nakomelingen groot te brengen. Maar dit
heeft natuurlijk ook zijn keerzijde. Als vrouwtjes zo’n grote inspanning
leveren om de jongen groot te brengen, gaat dat ten koste van henzelf.
De vraag is dan: houden zij nog wel genoeg energie over om de winter te
overleven, zodat zij het jaar daarop weer een nieuw legsel kunnen
grootbrengen?
Als vrouwtjes een mannetje waarnemen dat veel UV-licht reflecteert,
zullen zij tijdens het broedseizoen altijd pogingen in het werk stellen om
met dit mannetje te paren.
431p
Hoe noemen we in de gedragsleer de blauwe veren op de kop van het
mannetje die UV-licht weerkaatsen?
Voor het grootbrengen van de jongen zijn de vrouwtjes voor een deel
afhankelijk van de mannetjes. Maar aantrekkelijke mannetjes zijn minder
ijverig in het grootbrengen van de jongen. De kracht waarmee een jong
om voedsel bedelt, is afhankelijk van de hoeveelheid testosteron in de
eieren. Deze kan variëren, maar bepaalt niet het geslacht van het kuiken.
Hoe meer testosteron hoe harder een jong bedelt. Hoe harder de jongen
bedelen, hoe groter de kans dat ook de vader voedsel gaat aanslepen.
441p
Waardoor is het voor het nageslacht van een vrouwtje gunstiger als er
meer testosteron aan het ei wordt meegegeven?
Het blijkt dat een pimpelmeesvrouwtje het geslacht van haar
nakomelingen kan sturen. Afhankelijk van het type mannetje waarmee ze
gepaard heeft, ontstaan er meer zoons dan dochters of omgekeerd. Op dit
moment nemen we aan dat de mate van UV-reflectie erfelijk bepaald
wordt. Een vrouwtje dat met een aantrekkelijk mannetje gepaard heeft,
krijgt meer zonen dan dochters.
453p
Leg uit dat hierdoor de eigenschappen van het vrouwtje in de populatie
meer verspreid worden.
Mannetjes met een hoge mate van UV-reflectie hebben als nadeel, dat zij
ook beter zichtbaar zijn voor roofvogels zoals de sperwer. De sperwer is
een roofvogel die in dezelfde ecosystemen voorkomt als de pimpelmees.
Het voedsel van de sperwer bestaat onder andere uit kleine zoogdieren
en allerlei zangvogels zoals de pimpelmees. Er wordt verondersteld dat
de sperwer de toename van mannetjes met hoge UV-reflectie in
pimpelmeespopulaties reguleert. Het aandeel pimpelmezen met hoge
UV-reflectie blijft namelijk redelijk constant in de populatie.
Over de evolutie van de pimpelmezenpopulaties worden twee beweringen
gedaan:
1 Het selectievoordeel van de mannetjes met hoge UV-reflectie is even
groot als het selectienadeel dat voortkomt uit het meer opvallen voor
de sperwers.
2 De sperwer kiest ook andere zangvogels als prooi zodat er genoeg
opvallende pimpelmezen overblijven binnen de populatie
pimpelmezen.
462p
geen van beide beweringen
alleen bewering 1
alleen bewering 2
beide beweringen
Welke bewering vormt of welke beweringen vormen een verklaring voor
het constant blijven van het aandeel mannetjes met een sterke
UV-reflectie in pimpelmezenpopulaties?
geen van beide beweringen alleen bewering 1 alleen bewering 2 beide beweringenBronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
vraag 24
11p
22p
B
33p
42p
F
52p
D
62p
D
72p
C
82p
B
91p
102p
112p
121p
132p
141p
152p
B
162p
D
172p
D
182p
B
192p
F
202p
212p
B
221p
231p
242p
251p
262p
B
271p
281p
292p
A
302p
C
312p
322p
A
332p
D
342p
C
351p
362p
A
372p
D
381p
392p
A
402p
B
411p
422p
431p
441p
453p
462p
B