Eindexamen biologie havo 2021 tijdvak 2

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Bionisch oog

Onderzoekers in Duitsland hebben een bionisch oog ontwikkeld waardoor

blinde mensen op termijn mogelijk weer kunnen zien.

Het bionische oog dat de onderzoekers ontwikkelden, werd getest bij mensen met retinitis pigmentosa. Mensen met deze aandoening worden ziend geboren, maar gedurende hun leven neemt het zicht steeds verder af doordat de zintuigcellen afsterven. In het begin sterven alleen de staafjes af, maar in een vergevorderd stadium verdwijnen ook steeds meer kegeltjes uit het netvlies.

11p

Wat is een van de eerste symptomen die optreden bij retinitis

pigmentosa?

alleen grijstinten kunnen zien

alleen wazig kunnen zien

in schemerdonker slecht kunnen zien

rood en groen slecht van elkaar kunnen onderscheiden

Er zijn verschillende vormen van retinitis pigmentosa, die op verschillende

manieren overerven. In afbeelding 1 is de overerving van retinitis

pigmentosa in een familie weergegeven.

afbeelding 1

22p

− Noteer een combinatie van een kind met zijn/haar ouders uit de

stamboom waaruit blijkt dat het allel dat retinitis pigmentosa

veroorzaakt, in deze familie recessief is.

− Noteer een combinatie van een kind met zijn/haar vader of moeder uit

de stamboom waaruit blijkt dat retinitis pigmentosa in deze familie

niet X-chromosomaal overerft.

In het netvlies van drie patiënten die grotendeels blind waren door retinitis pigmentosa, werd een chip met 1500 lichtdetectors geplaatst. Als licht op een lichtdetector valt, wordt via een versterker en een elektrode een signaal afgegeven aan zenuwcellen in het netvlies. In afbeelding 2 is een deel van het netvlies met daarin een chip met vier lichtdetectors schematisch weergegeven. afbeelding 2

31p

Noteer de letter die de cellaag aangeeft waarvan de lichtdetectors de

functie overnemen.

De versterker zorgt ervoor dat het signaal van de lichtdetector sterk genoeg is om, via de zenuwcellen van het netvlies, de hersenen te bereiken. Een accu buiten het lichaam voorziet de chip van stroom via een draadje door het hoofd.

Over de werking van het bionische oog worden drie uitspraken gedaan:

1 Uit de informatie blijkt dat de drempelwaarde van de lichtdetectors

lager is dan die van kegeltjes van een persoon zonder retinitis

pigmentosa.

2 Als de elektrodes signalen afgeven, zullen in zenuwcellen van het

netvlies impulsen ontstaan.

3 De beeldvorming bij de patiënt zal het beste zijn als de chip wordt

aangebracht op de plaats van de gele vlek.

42p

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de

betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Het signaal wordt via de oogzenuw naar de hersenen verstuurd. In de

hersenen wordt de informatie verwerkt.

51p

In welk gedeelte van de hersenen wordt het beeld gevormd?

in de grote hersenen

in de hersenstam

in de kleine hersenen

Om het bionische oog te testen kregen de proefpersonen vormen te zien.

Uit het onderzoek werd geconcludeerd dat het bionische oog het zicht van

de proefpersonen verbeterde.

Een controleproef was onderdeel van dit onderzoek.

61p

Beschrijf hoe de controleproef werd gedaan.

opgave 2Zilte landbouw

De landbouw in Nederland maakt voornamelijk gebruik van zoet water. Ecoloog Arjen de Vos van het Zilt Proefbedrijf op Texel test de zouttolerantie van gangbare landbouwgewassen. Zijn er gewassen die tegen zouter water kunnen? Bij gewassen die op zilte plaatsen groeien, bevat het bodemvocht rondom een wortelcel meer opgeloste deeltjes dan het vocht in de cel zelf. Als gevolg hiervan verandert de osmotische waarde van de wortelcellen.

Is het bodemvocht dan hypertoon of hypotoon? En wordt tijdens het uitdrogen de osmotische waarde van de wortelcellen hoger of lager? bodemvocht is osmotische waarde wortelcellen wordt tijdens uitdrogen A hypertoon hoger B hypertoon lager C hypotoon hoger D hypotoon lager Sommige droogtetolerante plantensoorten zijn ook zouttolerant. Om verdamping te kunnen beperken, hebben deze planten bepaalde aanpassingen. Drie kenmerken van bladeren zijn: 1 het aantal huidmondjes per cm 2 2 de dikte van de cuticula (waslaag) 3 de bladoppervlakte ten opzichte van de bladinhoud

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende kenmerk groter of kleiner moet zijn om verdamping te beperken. Een teveel aan zoutionen verstoort de activiteit van enzymen in plantencellen. Veel zouttolerante planten slaan opgenomen ionen op in een bepaald deel van de cel. Hierdoor worden celprocessen niet verstoord.

In welk deel van de cel worden de zoutionen opgeslagen? A in de chloroplasten B in de mitochondriën C in de vacuole D in het endoplasmatisch reticulum

afbeelding 1 De Vos heeft van verschillende gewassen de Z max (in dS/m) en de opbrengstdaling (in % per 1,0 dS/m) bepaald. Een deel van de resultaten is weergegeven in tabel 1. tabel 1 gewas Z max (dS/m) opbrengstdaling (% per dS/m) aardappel, Miss Mignonne 4 7 broccoli 6 6 rode ui 6 12 wortel, variëteit 101 3 9 Voor verzilte gebieden is een gewas dat nog de helft opbrengt ten opzichte van normaal, al heel aantrekkelijk. Met de gegevens uit tabel 1 is te bepalen welk van de geteste gewassen de hoogste Z 50% heeft.

Welk gewas heeft de hoogste Z 50% ? A aardappel, Miss Mignonne B broccoli C rode ui D wortel, variëteit 101

Op het Zilt Proefbedrijf heeft De Vos ook meegewerkt aan een onderzoek naar de zouttolerantie van knolletjesbacteriën. Knolletjesbacteriën leven in een symbiotische relatie met vlinderbloemige planten zoals honingklaver, die als een ‘groenbemester’ wordt gebruikt. Na het onderploegen van de honingklaverplanten komen – via een reeks processen – anorganische stikstofverbindingen in de bodem. Deze verbindingen kunnen door het volgend gewas opgenomen worden. Deze processen zijn weergegeven in afbeelding 2. afbeelding 2 In het schema in afbeelding 2 zijn met de pijlen P, Q en R processen uit de stikstofkringloop aangegeven waarbij stikstofverbindingen worden omgezet.

Schrijf de letters P, Q en R onder elkaar en noteer erachter wat de naam is van het betreffende proces uit de stikstofkringloop. Naast groenbemesting kan er ook gekozen worden voor het gebruik van kunstmest. Kunstmest is een mengsel van mineralen dat in de fabriek wordt gemaakt, onder andere uit gesteenten.

Geef een argument waarom het gebruik van kunstmest minder duurzaam is dan het gebruik van groenbemesters.

Op het Zilt Proefbedrijf werd op proefveldjes honingklaver gezaaid. Elk veldje werd bevloeid met een bepaalde zoutoplossing. Er werden vijf verschillende zoutconcentraties getest. De zoutoplossingen werden gemaakt door regenwater (0 dS/m) en Waddenzeewater (35 dS/m) in verschillende verhoudingen te mengen. Na vier maanden werd de honingklaver geoogst en werd de biomassa van de planten bepaald. Ook werd van een stukje van de wortels het stikstofgehalte bepaald. De onderzoekers bepaalden welk percentage van de stikstof afkomstig is van stikstofgas uit de lucht aan de hand van de samenstelling van de stikstofisotopen. De resultaten zijn weergegeven in afbeelding 3. afbeelding 3 Naar aanleiding van de resultaten van de proef worden drie uitspraken gedaan: 1 Een hogere zoutconcentratie verhoogt de dissimilatie van honingklaver. 2 Honingklaver neemt stikstof vooral op via de bladeren. 3 De activiteit van knolletjesbacteriën is de beperkende factor voor de groei van honingklaver in zilte omstandigheden.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak wel of niet een juiste conclusie is op basis van de gegevens in afbeelding 3.

opgave 3De Mont Blanc: adembenemend

Anna gaat met een groep klimmers onder afbeelding 1 leiding van een ervaren gids de Mont Blanc (afbeelding 1) beklimmen. Om de kans op hoogteziekte te verkleinen, beklimmen ze eerst enkele lagere bergen in de omgeving. Hoogteziekte ontstaat doordat lucht op grote hoogte minder zuurstof In afbeelding 2 zijn vijf spiergroepen getekend die betrokken zijn bij de inademing of bij de uitademing. Bij 1, 2 en 3 is met pijlen aangegeven in welke richting de ribben bewegen als de betreffende spiergroepen samentrekken. Bij 4 en 5 is met pijlen aangegeven in welke richting het middenrif beweegt als de betreffende spiergroepen samentrekken. afbeelding 2

Schrijf de nummers 1 tot en met 5 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende spiergroepen wel of niet worden samengetrokken bij een diepe inademing.

Door het hijgen verliest Anna veel water. De hypofyse reageert op watertekort door afgifte van het hormoon ADH. ADH beïnvloedt het watertransport in de nieren.

Wat is de richting van het watertransport dat wordt beïnvloed door ADH? A van de haarvaten van de glomerulus naar het kapsel van Bowman B van het kapsel van Bowman naar de haarvaten van de glomerulus C van de nierhaarvaten naar de verzamelbuisjes D van de verzamelbuisjes naar de nierhaarvaten Een symptoom van hoogteziekte is longoedeem: bloedvaten in de longen vernauwen, waardoor de bloeddruk stijgt. Hierdoor gaan haarvaten vocht lekken waardoor er vocht in het longweefsel en in de longblaasjes komt. Dit beïnvloedt de diffusie van zuurstof vanuit de longblaasjes naar de haarvaten. De diffusiesnelheid V van zuurstof vanuit de longblaasjes naar het bloed kan met de volgende formule worden bepaald: D ⋅ A ⋅ (c 2 − c 1 ) − D is de diffusieconstante V = x − A is de oppervlakte van de longblaasjes − (c 2 – c 1 ) is het verschil in zuurstof- concentratie tussen bloed en lucht − x is de diffusie-afstand Bij longoedeem verandert de diffusie-afstand en daardoor de diffusiesnelheid van zuurstof.

Wordt de diffusie-afstand groter of kleiner? En wordt daardoor de diffusiesnelheid groter of kleiner? diffusie-afstand diffusiesnelheid A groter groter B groter kleiner C kleiner groter D kleiner kleiner Enkele klimmers uit Anna’s groep gebruiken een medicijn dat de kans op hoogteziekte verkleint. Dit medicijn bevat een stof die ervoor zorgt dat de CO 2 -concentratie in het bloed hoog blijft. Hierdoor wordt de longventilatie beïnvloed. Bij de regeling van de longventilatie zijn het ademcentrum in de hersenstam, ademhalingsspieren en chemoreceptoren betrokken.

In afbeelding 3 is de regeling van de longventilatie weergegeven als een regelkring. Het schema is nog niet compleet. afbeelding 3 In de uitwerkbijlage is het schema nogmaals afgebeeld.

− Vul het schema aan door de volgende termen op de juiste plaats te noteren: ademcentrum , ademhalingsspieren , chemoreceptoren . − Noteer in de vijf cirkels een + (voor stimulering of toename) of een – (voor remming of afname). Anna bereikt zonder problemen de top. Door het vrijkomen van dopamine in haar hersenen ervaart ze een gelukkig gevoel. Dopamine zorgt voor impulsoverdracht tussen zenuwcellen in de hersenen.

Noteer de biologische naam van stoffen zoals dopamine, die zorgen voor impulsoverdracht tussen zenuwcellen.

opgave 4Modificatie van malariamuggen

Elk jaar overlijdt bijna een miljoen mensen aan malaria. Een Amerikaanse

onderzoeksgroep heeft nu een genetisch gemodificeerde mug ontwikkeld

die de verspreiding van malaria misschien kan stoppen.

De ziekte malaria wordt veroorzaakt door de malariaparasiet (Plasmodium sp.), een eencellig organisme. Voor zijn verspreiding is de malariaparasiet afhankelijk van malariamuggen (Anopheles sp.). Een malariamug kan de parasiet overbrengen van een besmet persoon naar een niet-besmet persoon. Voor de mens is de malariaparasiet een parasiet.

De relatie tussen de malariamug en de malariaparasiet wordt

commensalisme genoemd.

191p

Noteer welk van deze organismen voordeel heeft of welke van deze

organismen voordeel hebben in deze relatie.

In afbeelding 1 is de malariaparasiet schematisch weergegeven.

afbeelding 1

202p

− Noteer een kenmerk van de malariaparasiet waaruit blijkt dat de

malariaparasiet niet kan worden ingedeeld bij de planten of bij de

schimmels.

− Noteer een ander kenmerk van de malariaparasiet waaruit blijkt dat de

malariaparasiet niet kan worden ingedeeld bij de bacteriën.

Om te voorkomen dat malariamuggen de malariaparasieten verspreiden,

hebben de Amerikaanse onderzoekers een bepaald gen (resistentie-gen)

ingebouwd in het DNA van de mug. Dit resistentie-gen zorgt ervoor dat de

malariaparasiet zich niet meer kan ontwikkelen in de mug.

De onderzoekers gebruikten hiervoor een nieuwe methode: een

resistentie-gen wordt samen met enkele modificatie-genen ingebracht in

het DNA van eicellen van de mug. Na bevruchting van de eicel zorgen de

modificatie-genen ervoor dat het resistentie-gen en de modificatie-genen

naar het homologe chromosoom worden gekopieerd. Een heterozygote

cel wordt hierdoor homozygoot voor deze genen.

Als de gemodificeerde malariamuggen worden losgelaten in de populatie

gewone malariamuggen, zullen er kruisingen plaatsvinden. In afbeelding 2

is schematisch de kruising weergegeven van een gemodificeerd mannetje

met een gewoon vrouwtje.

afbeelding 2

In de uitwerkbijlage vind je dezelfde afbeelding.

212p

Noteer in dit schema het genotype van:

− de geslachtscellen van de ouders

− de zygoten

− de nakomelingen

− de geslachtscellen van de nakomelingen

Door de methode met de gemodificeerde malariamuggen te gebruiken ter

bestrijding van malaria, worden malariamuggen niet uitgeroeid.

221p

Beschrijf een mogelijk ecologisch voordeel van het niet uitroeien van

malariamuggen.

opgave 5Klimaat en hommel-evolutie

Het klimaat heeft een grote rol gespeeld bij de evolutie van hommels,

maar het lijkt erop dat niet alle hommelsoorten de huidige

klimaatverandering kunnen bijhouden.

Hommels (afbeelding 1) zijn insecten die leven afbeelding 1 van nectar en stuifmeel. Ze spelen een belangrijke rol bij de bestuiving van bepaalde plantensoorten. Hommels hebben een aantal eigenschappen waardoor ze aangepast zijn aan koude omstandigheden. De hommel kan zijn lichaamstemperatuur verhogen door het trillen van de borstspieren, zonder dat de vleugels meebewegen. Hij kan zo een lichaamstemperatuur tot 32 °C bereiken, zelfs bij een omgevingstemperatuur van rond het vriespunt. Daarnaast is het lichaam van de hommel behaard.

In afbeelding 2 zijn vier diagrammen weergegeven.

afbeelding 2

231p

Noteer welk diagram de relatie tussen de omgevingstemperatuur en het

energieverbruik van een hommel met lichaamstemperatuur van 32 °C juist

weergeeft.

Doordat een hommel groter en dikker is dan een honingbij, kan de

hommel zijn warmte beter vasthouden dan een honingbij.

241p

Verklaar hoe het verschil in grootte veroorzaakt dat een hommel zijn

warmte beter vast kan houden.

Juist door zijn evolutionaire aanpassing aan lagere temperaturen komt de hommel nu in de problemen. Onderzoekers ontdekten dat hommelsoorten verdwijnen uit hun zuidelijkste leefgebieden. Zowel in Noord-Amerika als in Europa is de zuidgrens van het leefgebied van sommige hommel- soorten bijna 300 kilometer naar het noorden opgeschoven. Noordelijk is de grens voor de meeste soorten op deze continenten stabiel gebleven. Het leefgebied van de hommelsoorten is dus een stuk kleiner geworden.

De onderzoekers hebben ook nagedacht over andere abiotische en

biotische factoren die de verdwijning van de hommels zouden kunnen

veroorzaken, zoals het verdwijnen van bepaalde plantensoorten.

251p

Noteer een verandering in een andere biotische factor die ook kan hebben

bijgedragen aan het verdwijnen van de hommelsoorten in bepaalde

gebieden.

De aardhommel (Bombus terrestris) heeft de noordgrens van zijn

leefgebied wél in noordwaartse richting uitgebreid. Door de

klimaatverandering was hiervoor geen aanpassing in

temperatuurtolerantie nodig, maar wel aanpassing aan andere

omstandigheden zoals de te bezoeken plantensoorten. Het lijkt erop dat

deze hommelsoort door de korte generatietijd (de tijd die één

levenscyclus duurt) voldoende gelegenheid heeft gekregen om zijn

voedselzoekgedrag aan te passen.

262p

Leg uit dat een korte generatietijd een snellere aanpassing van een soort

aan nieuwe omstandigheden mogelijk maakt.

Door hun lange zuigsnuit kunnen hommels nectar halen uit bloemen met

lange bloembuizen (afbeelding 3).

De Amerikaanse hommelsoort

Bombus balteatus komt voor in de

hogere gedeeltes van de

Rocky Mountains. In die gebieden is

door klimaatverandering het aantal

bloeiende planten afgenomen.

Uit onderzoek blijkt dat de gemiddelde

lengte van de zuigsnuit van

Bombus balteatus daar met 24% is

afgenomen in de afgelopen 50 jaar.

Hommels met een kortere zuigsnuit kunnen makkelijker nectar opnemen

uit bloemen van plantensoorten met korte bloembuizen. Hierdoor kunnen

deze hommels veel meer plantensoorten bezoeken. Plantensoorten met

een lange bloembuis kunnen ze echter niet meer bezoeken.

273p

Beredeneer hoe het verminderd bezoek van hommels aan plantensoorten

met een lange bloembuis eraan bijdraagt dat de lengte van de zuigsnuit

van de hommel afneemt.

opgave 6Zwemmersjeuk

Het is al een paar dagen boven de 25 °C en er wordt volop gezwommen in recreatieplas de Polderpoel. Aan het einde van de dag hebben enkele zwemmers rode bultjes die flink jeuken. Beheerder Jack schrikt: zit er zwemmersjeuk in zijn zwemwater? Zwemmersjeuk wordt veroorzaakt door verschillende parasitaire platwormen van het geslacht Trichobilharzia die tijdens hun levenscyclus twee verschillende gastheren infecteren. Een van deze soorten, Trichobilharzia ocellata, ontwikkelt zich in de longen van watervogels tot een volwassen platworm (afbeelding 1). Via de bloedsomloop gaat de platworm naar het weefsel van de dunne darm om eitjes te leggen (1). Deze eitjes ontwikkelen zich in het darmweefsel tot larven. Via de ontlasting komen de larven in het water terecht (2) en dringen een waterslak binnen (3). In de waterslak ontwikkelen ze zich tot een cercarie (het tweede larvestadium). De cercariën verlaten de slak (4) en gaan in het water op zoek naar een watervogel (1). Ze dringen door de huid van de poten naar binnen, komen in de bloedsomloop en bereiken zo het longweefsel. Cercariën proberen ook de huid van zwemmende mensen binnen te dringen (5). Deze is voor hen echter ondoordringbaar. De cercarie sterft, maar veroorzaakt wel een jeukend bultje. afbeelding 1

Een cercarie van de soort Trichobilharzia ocellata dringt de huid van de poten van een watervogel binnen. Vogels hebben een dubbele bloedsomloop met dezelfde bouw als bij de mens.

Bereikt de cercarie de longen van de watervogel via de linkerharthelft of via de rechterharthelft? Bereikt de volwassen platworm vanuit de longen het darmweefsel via de darmslagader of via de poortader? cercarie bereikt volwassen platworm bereikt longen via darmweefsel via A linkerharthelft darmslagader B linkerharthelft poortader C rechterharthelft darmslagader D rechterharthelft poortader De larven beschadigen het darmweefsel van de watervogel. Watervogels met veel Trichobilharzia ocellata hebben daardoor soms een groeiachterstand.

Geef twee verschillende verklaringen waardoor beschadiging van het darmweefsel kan leiden tot een groeiachterstand. Jack wil weten of zijn zwemwater besmet is met Trichobilharzia ocellata. Cercariën zijn echter niet met het blote oog te zien. Hij vult een paar jampotjes met water van plaatsen waar zich waterslakken bevinden en brengt ze naar een ecologisch onderzoeksbureau. Het bureau onderzoekt de watermonsters op DNA-sporen (eDNA). Doordat alle in het water voorkomende organismen DNA-sporen achterlaten, kan hiermee de aanwezigheid van een soort worden aangetoond. Dit onderzoek heeft een hoge betrouwbaarheid en een hoge validiteit.

Wordt door het gebruiken van meerdere watermonsters de betrouwbaarheid of de validiteit van het onderzoek verhoogd? En zorgt de unieke nucleotidenvolgorde van Trichobilharzia ocellata voor een hoge betrouwbaarheid of voor een hoge validiteit? meerdere monsters de unieke nucleotidenvolgorde verhogen de zorgt voor een hoge A betrouwbaarheid betrouwbaarheid B betrouwbaarheid validiteit C validiteit betrouwbaarheid D validiteit validiteit

Het resultaat van het onderzoek is positief: Trichobilharzia ocellata is in het zwemwater aanwezig. Afbeelding 2 geeft een vereenvoudigd voedselweb in de recreatieplas weer. afbeelding 2 Na bestudering van het voedselweb (afbeelding 2) stelt Jack voor om extra blankvoorns uit te zetten, om hiermee de slakken te bestrijden. De ecoloog van het onderzoeksbureau betwijfelt of dit voldoende is omdat de blankvoorn ook andere organismen eet.

Geef − aan de hand van het voedselweb − nog een andere uitleg dat het uitzetten van extra blankvoorns waarschijnlijk niet zal leiden tot een grote afname van de slakkenpopulatie.

opgave 7Amerikaanse vogelkers

De Amerikaanse vogelkers is een exoot in Nederland. De soort wordt door vrijwilligers bestreden, maar blijkt lastig uit te roeien.

De Amerikaanse vogelkers kan goed groeien op verschillende bodemtypes doordat de soort een breed tolerantiegebied heeft voor bepaalde abiotische factoren.

Noteer twee abiotische factoren in de bodem waarvoor de Amerikaanse vogelkers een breed tolerantiegebied kan hebben. De populatie Amerikaanse vogelkers heeft een grote genetische variatie.

Leg uit dat deze grote genetische variatie kan hebben bijgedragen aan de succesvolle introductie van de soort in Nederland.

Via welk type vaten komen giftige stoffen in de bladeren? En door gebrek aan welk type stoffen sterven de wortels van de vogelkers? giftige stoffen via wortels sterven door een gebrek aan A bastvaten anorganische stoffen B bastvaten organische stoffen C houtvaten anorganische stoffen D houtvaten organische stoffen Zelfs als alle Amerikaanse vogelkersen worden gedood of verwijderd, is dat toch vaak niet voldoende om de soort in een gebied uit te roeien.

Verklaar waardoor het doden of verwijderen van de planten niet voldoende is om de soort in een gebied uit te roeien.

Door begrazing met schapen kan de bedekkingsgraad van de Amerikaanse vogelkers laag gehouden worden. In vergelijking met het uittrekken van de planten heeft het begrazen door schapen echter ook ecologische nadelen voor het gebied.

Beschrijf een mogelijk ecologisch nadeel. Ondanks alle pogingen is de Amerikaanse vogelkers nog steeds aanwezig in Nederland. Onderzoek van Naturalis laat echter zien dat er in de afgelopen eeuw steeds meer vraat is aan de Amerikaanse vogelkers. Op de aangevreten planten werden veel afbeelding 3 larven van het vijfstippelig struikhaantje ( Gonioctena quinquepunctata, afbeelding 3) gevonden die voorheen voornamelijk werden aangetroffen op de gewone lijsterbes ( Sorbus aucuparia ). In een gebied waar zowel de Amerikaanse vogelkers als de gewone lijsterbes voorkomen, verzamelden de onderzoekers larven van het vijfstippelig struikhaantje op beide plantensoorten. Vervolgens werd een keuze-experiment uitgevoerd. Bij dit keuze-experiment werd afbeelding 4 een elk Amerikaanse lijsterbes-tak. de stop afbeelding larven de larven de volgende waar Naar aanleiding van de resultaten concludeerden de onderzoekers dat de larven die verzameld waren op de gewone lijsterbes duidelijk voorkeur hadden voor de gewone lijsterbes, en dat de larven die verzameld waren op de Amerikaanse vogelkers géén duidelijke voorkeur hadden voor een van de twee soorten.

In tabel 1 is het percentage larven dat gevonden is op de verschillende takken, met P, Q, R en S weergegeven. tabel 1 percentage experiment larven na keuze- gevonden op: larven van het vijfstippelig struikhaantje verzameld op: gewone lijsterbes-tak Amerikaanse vogelkers-tak gewone lijsterbes P Q Amerikaanse vogelkers R S

Welke resultaten (tabel 1) passen bij de getrokken conclusie? A P = 55% Q = 45% R = 75% S = 25% B P = 55% Q = 25% R = 45% S = 75% C P = 75% Q = 25% R = 55% S = 45% D P = 75% Q = 45% R = 25% S = 55% Uit DNA-onderzoek bleek dat er kleine genetische verschillen zijn tussen de larven verzameld op de gewone lijsterbes en de larven verzameld op de Amerikaanse vogelkers. Het lijkt erop dat – door evolutie – aanpassing plaatsvindt aan de Amerikaanse vogelkers, waardoor er een variant van het vijfstippelig struikhaantje zou kunnen ontstaan met een voorkeur voor Amerikaanse vogelkers.

Leg uit dat het verwijderen van Amerikaanse vogelkers deze aanpassing zou kunnen vertragen.

opgave 8Boerderijstof beschermt tegen astma

Wetenschappers onderzoeken hoe het komt dat kinderen die opgroeien op een boerderij, minder kans hebben op astma dan andere kinderen. Astmapatiënten gebruiken medicijnen om de gevolgen van een astma- aanval te verlichten. Een daarvan laat de spiertjes rondom de luchtwegen ontspannen, waardoor de bronchiën verwijden. Er is ook een bepaald hormoon dat bronchiën laat verwijden.

Noteer de naam van dit hormoon. Na de eerste blootstelling werd een week gewacht voor de tweede blootstelling.

Wat was de reden dat een week werd gewacht? A Bij een aspecifieke afweerreactie duurt het enkele dagen voordat de antistoffen zijn gevormd. B Bij een aspecifieke afweerreactie duurt het na productie van antistoffen enkele dagen voordat deze de luchtwegen bereiken. C Bij een specifieke afweerreactie duurt het enkele dagen voordat de antistoffen zijn gevormd. D Bij een specifieke afweerreactie duurt het na productie van antistoffen enkele dagen voordat deze de luchtwegen bereiken.

Uit welk type cellen ontstaan de bloedcellen die IgE-antistoffen produceren? En uit welk type cellen ontstaan eosinofiele granulocyten? type cellen waaruit type cellen waaruit IgE-producerende eosinofiele granulocyten cellen ontstaan ontstaan A pre-B cel monoblast B pre-B cel myeloblast C thymocyt monoblast D thymocyt myeloblast De resultaten van het bloedonderzoek zijn weergegeven in afbeelding 1. De volgorde van de staven in afbeelding 1 komt niet overeen met de volgorde van de groepen in tabel 1. afbeelding 1 Uit het onderzoek bleek inderdaad dat bij blootstelling aan endotoxinen de allergische reactie verminderd was.

Noteer van welke groep muizen uit tabel 1 de resultaten zijn weergeven met staaf Q in de diagrammen van afbeelding 1. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.