bronnen

Eindexamen biologie havo 2022, tijdvak 1

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Alg doet oliepalm na

Door de aanleg van oliepalmplantages in Zuidoost-Azië gaan vele hectaren oerwoud verloren. Mede daarom wordt palmolie door milieu-organisaties als niet-duurzaam bestempeld. Voor onderzoeker Lenny de Jaeger (afbeelding 1) was dit een reden om op zoek te gaan naar een manier om olie te produceren met…

Door de aanleg van oliepalmplantages in Zuidoost-Azië gaan vele hectaren oerwoud verloren. Mede daarom wordt palmolie door milieu-organisaties als niet-duurzaam bestempeld. Voor onderzoeker Lenny de Jaeger (afbeelding 1) was dit een reden om op zoek te gaan naar een manier om olie te produceren met behulp van algen. Boskap leidt tot het verkleinen van leefgebied voor planten en dieren. Dit is een argument om het gebruik van palmolie vanuit ecologisch oogpunt niet-duurzaam te noemen.

Geef een ander argument waarom gebruik van olie van oliepalmplantages in Zuidoost-Azië vanuit ecologisch oogpunt minder duurzaam is dan gebruik van in Nederland geproduceerde algen-olie.
Hoe noemen we het proces dat de alg gebruikt voor het maken van vetzuren uit monosachariden? A aerobe dissimilatie B anaerobe dissimilatie C koolstofassimilatie D voortgezette assimilatie
Een van de risico’s bij de kweek van algen is besmetting met virussen, eencellige schimmels of eencellige dieren. Met een microscoop bekijkt De Jaeger een preparaat van een algenkweek en hij ziet dat de kweek is vervuild met een eencellig organisme.
Op grond van welk kenmerk kan De Jaeger vaststellen dat dit eencellig organisme tot de dieren behoort en niet tot de schimmels? A Er is geen celkern. B Er is geen celwand. C Er zijn geen chloroplasten. D Er zijn geen mitochondriën. De kweekvloeistof voor N. oleoabundans bevat meer zouten dan de…

Op grond van welk kenmerk kan De Jaeger vaststellen dat dit eencellig organisme tot de dieren behoort en niet tot de schimmels? A Er is geen celkern. B Er is geen celwand. C Er zijn geen chloroplasten. D Er zijn geen mitochondriën. De kweekvloeistof voor N. oleoabundans bevat meer zouten dan de kweekvloeistof voor S. obliquus . Als de cellen van S. obliquus terechtkomen in de zoute kweekvloeistof voor N. oleoabundans treden veranderingen op.

Is de zoute kweekvloeistof hypertoon of hypotoon ten opzichte van de cellen van S. obliquus ? En zullen de cellen van S. obliquus dan krimpen of zwellen? de zoute kweekvloeistof is A hypertoon B hypertoon C hypotoon D hypotoon
Hoewel N. oleoabundans tot het plantenrijk behoort, is het mogelijk om deze alg zonder licht in een bioreactor te kweken. Er wordt dan glucose en nitraat toegevoegd aan de kweekvloeistof. Op deze manier kunnen de algen efficiënter vetzuren produceren. In een onderzoek werd N. oleoabundans gekweekt…

Hoewel N. oleoabundans tot het plantenrijk behoort, is het mogelijk om deze alg zonder licht in een bioreactor te kweken. Er wordt dan glucose en nitraat toegevoegd aan de kweekvloeistof. Op deze manier kunnen de algen efficiënter vetzuren produceren. In een onderzoek werd N. oleoabundans gekweekt zonder licht. Elke dag werd van de populatie algen de populatiedichtheid en de biomassa bepaald. Van de kweekvloeistof werden de glucoseconcentratie en de nitraatconcentratie gemeten (afbeelding 2). afbeelding 2

opgave als beeld van het examen
Hebben de algen tijdens dit onderzoek een autotrofe levenswijze en/of een heterotrofe levenswijze? A geen van beide B alleen een autotrofe levenswijze C alleen een heterotrofe levenswijze D beide
Welke stof is de beperkende factor voor de toename van de algenpopulatie in de bioreactor? En uit welk gegeven in de grafiek is dit af te leiden? beperkende factor af te leiden uit A glucose het afnemen van de biomassa B glucose het stabiliseren van de populatiedichtheid C nitraat het afnemen van…

Welke stof is de beperkende factor voor de toename van de algenpopulatie in de bioreactor? En uit welk gegeven in de grafiek is dit af te leiden? beperkende factor af te leiden uit A glucose het afnemen van de biomassa B glucose het stabiliseren van de populatiedichtheid C nitraat het afnemen van de biomassa D nitraat het stabiliseren van de populatiedichtheid Behalve vetzuren maakt N. oleoabundans ook aminozuren. De aminozuurproductie gaat ten koste van de vetzuurproductie. In een vervolgonderzoek werd daarom bepaald bij welke verhouding tussen koolstof en stikstof (C/N-verhouding) van de kweekvloeistof de meeste vetzuren geproduceerd werden.

Bevatten vetzuren meer of minder stikstof (N) dan aminozuren? En zullen er daardoor meer vetzuren ontstaan bij een hoge of bij een lage C/N- verhouding? vetzuren bevatten meer vetzuren bij een A meer stikstof hoge C/N-verhouding B meer stikstof lage C/N-verhouding C minder stikstof hoge…

Bevatten vetzuren meer of minder stikstof (N) dan aminozuren? En zullen er daardoor meer vetzuren ontstaan bij een hoge of bij een lage C/N- verhouding? vetzuren bevatten meer vetzuren bij een A meer stikstof hoge C/N-verhouding B meer stikstof lage C/N-verhouding C minder stikstof hoge C/N-verhouding D minder stikstof lage C/N-verhouding Door genetisch onderzoek weet De Jaeger welke genen verantwoordelijk zijn voor de zouttolerantie van de alg N. oleoabundans .

Beschrijf hoe met gebruik van deze kennis een zouttolerante S. obliquus kan worden ontwikkeld.

opgave 2BerkelBike

Door een auto-ongeluk is het ruggenmerg van Tobias dusdanig beschadigd dat hij zijn benen niet meer kan bewegen en voelen. Met de BerkelBike kan hij misschien toch weer fietsen. Om gebruik te maken van een BerkelBike moeten de zenuwen van het ruggenmerg naar de beenspieren nog functioneren. Om dit…

Door een auto-ongeluk is het ruggenmerg van Tobias dusdanig beschadigd dat hij zijn benen niet meer kan bewegen en voelen. Met de BerkelBike kan hij misschien toch weer fietsen. Om gebruik te maken van een BerkelBike moeten de zenuwen van het ruggenmerg naar de beenspieren nog functioneren. Om dit te controleren test een arts de reflexen van de benen. Met een hamertje tikt zij tegen de kniepees van Tobias, waarna spieren in Tobias’ dijbeen samentrekken.

Verklaar waardoor de dwarslaesie geen effect heeft op de kniepeesreflex. Voor een rit op de BerkelBike worden elektrodes op de huid van Tobias’ benen geplakt. De elektrodes wekken impulsen op in de zenuwen die zijn beenspieren aansturen. De software van de fiets regelt de timing waardoor de spieren…

Verklaar waardoor de dwarslaesie geen effect heeft op de kniepeesreflex. Voor een rit op de BerkelBike worden elektrodes op de huid van Tobias’ benen geplakt. De elektrodes wekken impulsen op in de zenuwen die zijn beenspieren aansturen. De software van de fiets regelt de timing waardoor de spieren op het juiste moment samentrekken.

In welk type zenuwcellen worden impulsen opgewekt door de elektrodes, zodat Tobias kan fietsen op de BerkelBike? A in motorische zenuwcellen van het animale zenuwstelsel B in motorische zenuwcellen van het autonome zenuwstelsel C in sensorische zenuwcellen van het animale zenuwstelsel D in…

In welk type zenuwcellen worden impulsen opgewekt door de elektrodes, zodat Tobias kan fietsen op de BerkelBike? A in motorische zenuwcellen van het animale zenuwstelsel B in motorische zenuwcellen van het autonome zenuwstelsel C in sensorische zenuwcellen van het animale zenuwstelsel D in sensorische zenuwcellen van het autonome zenuwstelsel

opgave als beeld van het examen
Noteer de naam van ongedifferentieerde cellen.
Waarin verschillen zenuwcellen van de ongedifferentieerde cellen? A Zenuwcellen hebben een ander genoom. B Zenuwcellen hebben een ander genotype. C Zenuwcellen hebben een ander karyotype. D Zenuwcellen hebben een andere genexpressie. Bij zenuwen die buiten het ruggenmerg en de hersenen liggen,…

Waarin verschillen zenuwcellen van de ongedifferentieerde cellen? A Zenuwcellen hebben een ander genoom. B Zenuwcellen hebben een ander genotype. C Zenuwcellen hebben een ander karyotype. D Zenuwcellen hebben een andere genexpressie. Bij zenuwen die buiten het ruggenmerg en de hersenen liggen, kunnen kleine beschadigingen wel worden hersteld. Onderzoekers ontdekten dat de cellen die de axonen omhullen, bij beschadiging groeistimulerende eiwitten produceren. Deze eiwitten stimuleren het herstel van de beschadigde axonen.

Hoe heten de cellen die deze groeistimulerende eiwitten maken? En bevinden deze cellen zich in het centraal of in het perifeer zenuwstelsel? naam plaats A cellen van Schwann centraal zenuwstelsel B cellen van Schwann perifeer zenuwstelsel C schakelcellen centraal zenuwstelsel D schakelcellen…

Hoe heten de cellen die deze groeistimulerende eiwitten maken? En bevinden deze cellen zich in het centraal of in het perifeer zenuwstelsel? naam plaats A cellen van Schwann centraal zenuwstelsel B cellen van Schwann perifeer zenuwstelsel C schakelcellen centraal zenuwstelsel D schakelcellen perifeer zenuwstelsel

opgave 3Aantrekkingskracht van Portugese zonnedauw

Aan de universiteit van Cádiz in Spanje onderzoekt Nils Bertol hoe de
Portugese zonnedauw insecten aantrekt.
De Portugese zonnedauw (Drosophyllum afbeelding 1 lusitanicum, afbeelding 1) is een vleesetende plant die vóórkomt op droge bodems in het noorden van Marokko en het zuiden van Spanje en Portugal. De plant is voor…

De Portugese zonnedauw (Drosophyllum afbeelding 1 lusitanicum, afbeelding 1) is een vleesetende plant die vóórkomt op droge bodems in het noorden van Marokko en het zuiden van Spanje en Portugal. De plant is voor zijn stikstofverbindingen afhankelijk van insecten. De insecten worden gevangen door de plakkerige uitscheidingsproducten van de klieren die zich op de lange bladeren bevinden. Andere klieren in het blad scheiden enzymen uit waardoor de insecten worden verteerd.

De bladcellen nemen het bij vertering ontstane ammonium op en
gebruiken dit als bouwstof voor aminozuren. Deze aminozuren worden
vervolgens via de vaatbundels getransporteerd naar andere delen van de
plant.
141p
Noteer via welk type vaten dit transport van aminozuren plaatsvindt.
De Portugese zonnedauw is ook voor bestuiving afhankelijk van insecten. Nils onderzocht of de insectensoorten die Portugese zonnedauw bestuiven ook door de plant worden gevangen. Hij observeerde bloeiende Portugese…

De Portugese zonnedauw is ook voor bestuiving afhankelijk van insecten. Nils onderzocht of de insectensoorten die Portugese zonnedauw bestuiven ook door de plant worden gevangen. Hij observeerde bloeiende Portugese zonnedauw en noteerde welke insectensoorten de meeldraden en stempel aanraakten en welke insectensoorten door de bladeren werden gevangen. Met de tellingen kan worden bepaald: a het aantal soorten dat zowel bestuiver als prooi is b het aantal soorten dat alleen bestuiver is c het aantal soorten dat alleen prooi is Met deze waarden kan worden berekend in welke mate de bestuivende insecten ook als prooi dienen. Dit wordt de similariteit tussen prooien en bestuivers genoemd. Dit getal wordt berekend met de onderstaande formule. Een similariteit van 1 betekent dus dat alle bestuivers van de plant ook prooi voor deze plant zijn.

In tabel 1 staan de gegevens van de tellingen. Het was niet mogelijk om
alle insecten op soort te determineren. Ga er bij het beantwoorden van
vraag 15 van uit dat elke regel in de tabel één soort weergeeft.
tabel 1
waargenomen insecten
als bestuiver
als prooi
insectensoort (aantal) (+ = aanwezig,
1. Panurgus sp. 39
2. Halyctus scabiosae 9
3. Panurgus cephalotes 4
4. Panurgus banksianus 2
5. Andrena sp. 2
6. Dasypoda hirtipes 1
7. Formicidae 0
8. Enicopus sp. 86
9. Oxythyrea funesta 3
10. Omaloplia sp. 2
11. Elateridae 0
12. Lagria sp. 0
13. Curculionidae 0
14. Coccinellidae 0
15. Drosophila sp. 0
16. Usia sp. 2
17. Episyrphus sp. 1
18. Eristalis sp. 1
19. Eupeodes sp. 0
20. Acalyptratae 0
21. Anthomyiidae 0
22. Siphona sp. 0
23. Bombylella atra 0
24. Nephrotoma sp. 0
25. Microlepidoptera 0
26. Aphididae 0
27. Chrysopidae 0
– = af + + + + + + + + + + + + + + + + + + –––––––––wezig)
152p
− Bepaal aan de hand van de gegevens in tabel 1 de waarden van a, b
en c (pagina 8) en noteer deze waarden.
− Bereken de similariteit tussen de prooien en de bestuivers van de
Portugese zonnedauw. Noteer je berekening en geef je antwoord in
twee decimalen.
Uit tabel 1 blijkt dat sommige soorten zowel bestuiver als prooi zijn.
161p
Verklaar dat het voor de zonnedauw als soort een nadeel is als dezelfde
insectensoort zowel bestuiver als prooi is.
Een onderzoeker in Nederland wil een vervolg-experiment doen met de
Portugese zonnedauw. Hij doet deze proeven in een afgesloten
plantenkas in verband met de risico’s van het introduceren van een exoot.
171p
Beschrijf een risico voor inheemse planten als gevolg van het
introduceren van Portugese zonnedauw in Nederland.

opgave 4Okselfris

Chris Calewaert raakte tijdens zijn opleiding tot biotechnologisch
ingenieur gefascineerd door okselgeur.
Op een morgen werd hij wakker met een zeer onprettige geur, ondanks
dat hij zich de avond ervoor nog goed had gewassen. Andere
okselbacteriën hadden de overhand gekregen, mogelijk doordat hij in het
bed van iemand anders had geslapen en zo met deze bacteriën in contact
was gekomen.
Zweetklieren in de oksels scheiden behalve water en zouten ook
organische stoffen uit. Deze organische stoffen zijn een voedingsbodem
voor bacteriën.
Ondanks dat iedereen dezelfde stoffen uitscheidt bij het zweten, kan de
geur van zweet erg verschillen. De geur is afhankelijk van de soorten
bacteriën die op je huid vóórkomen. In de levensgemeenschap van
bacteriën in de oksel is meestal één geslacht dominant. Vaak is dat
Staphylococcus, soms is dat Corynebacterium. Deze laatste produceert
stinkende gassen bij de afbraak van organische stoffen.
Ook Chris bleek last te hebben van Corynebacterium. Hij veronderstelde
dat als Corynebacterium opeens zijn oksels kan koloniseren, andere
bacteriën die géén stinkende stoffen produceren dat ook kunnen doen.
Om dit te onderzoeken ontwierp hij een experiment.
Chris vroeg proefpersonen zich afbeelding 1
enkele dagen niet te wassen, geen
deodorant te gebruiken en
gedurende die tijd wattenschijfjes
onder hun oksels te dragen.
Een geurpanel beoordeelde
vervolgens de okselgeur bij de
personen zelf (afbeelding 1), en de
geur van de wattenschijfjes zonder
dat de proefpersonen erbij waren.
figuur bij de opgave
181p
Licht toe waarom de geurtest meer valide is als het geurpanel aan de
wattenschijfjes ruikt in plaats van aan de oksels zelf.
Voor het vervolg van zijn onderzoek – het transplanteren van oksel-
bacteriën – selecteerde Chris proefpersonen bij wie Corynebacterium
domineerde in de oksel.
Voor elke proefpersoon zocht hij een familielid zonder slechte okselgeur
als bacteriedonor. Deze donor mocht een week de oksels niet wassen en
moest gedurende deze week wattenschijfjes onder de oksels dragen.
Deze wattenschijfjes werden vervolgens een week gedragen door de
proefpersoon, om zo te proberen de okselbacteriën te transplanteren.
Om de transplantatie succesvol te laten zijn, werden de oksels van de
proefpersonen drie dagen voor de transplantatie behandeld met een
antibioticum.
192p
Leg uit hoe de antibioticumbehandeling bijdraagt aan een succesvolle
transplantatie.
Chris kwam uiteindelijk van zijn stinkende okselgeur af doordat hij een
oud T-shirt is gaan dragen dat hij vaak aan had gehad tijdens het klussen.
Door deze waarneming kreeg Chris ideeën voor vervolgonderzoek.
Waarschijnlijk zaten er nog oude okselbacteriën in het shirt, ondanks dat
het vaak gewassen was.
Een mogelijke onderzoeksvraag is:
Wat is het effect van het gebruik van wasmiddel tijdens het wassen van
kleding op het overleven van bacteriën van het geslacht
Corynebacterium?
203p
− Beschrijf een onderzoeksopzet die past bij deze onderzoeksvraag.
− Noteer welke meting daarbij moet worden uitgevoerd.

opgave 5Obesitas en diabetes type 2

Diabetes type 2 is een welvaartsziekte die in steeds meer landen veel
voorkomt. Onderzoek toont aan dat voedingspatroon en erfelijke factoren
een rol spelen in het ontwikkelen van deze aandoening.
Patiënten met diabetes type 2 maken wel insuline aan, maar de gevoeligheid van hun cellen voor insuline neemt af. De symptomen van diabetes type 2 zijn onder andere vermoeidheid en dorst. Na verloop van tijd kan…

Patiënten met diabetes type 2 maken wel insuline aan, maar de gevoeligheid van hun cellen voor insuline neemt af. De symptomen van diabetes type 2 zijn onder andere vermoeidheid en dorst. Na verloop van tijd kan schade aan bloedvaten ontstaan.

Bij het ontstaan van diabetes type 2 zijn veranderingen op verschillende
organisatieniveaus waar te nemen.
Veranderingen zijn:
1 De opname van glucose uit het bloed door de cellen vermindert.
2 De hersenstam registreert een hoge osmotische waarde van het
bloed.
3 De patiënt gaat veel drinken.
4 Receptoren voor insuline worden minder gevoelig.
212p
− Noteer de nummers 1 tot en met 4 in de juiste volgorde van oorzaak
naar gevolg onder elkaar.
− Noteer achter elk nummer op welk organisatieniveau de betreffende
verandering is beschreven. Kies uit molecuulniveau, celniveau,
orgaanniveau en organismeniveau. Gebruik elk niveau één keer.
Bij patiënten met onbehandelde diabetes type 2 wordt niet alle glucose uit
de voorurine opgenomen. Als gevolg hiervan produceren de patiënten
veel urine.
222p
Wat is de oorzaak van deze toegenomen urineproductie?
A De terugresorptie van water neemt af.
B De terugresorptie van water neemt toe.
C De ultrafiltratie neemt af.
D De ultrafiltratie neemt toe.
In sommige families ontwikkelen opeenvolgende generaties diabetes
type 2. Omdat zowel voedingspatroon (dieet) als erfelijke factoren een rol
spelen, is het lastig vast te stellen hoe groot de rol van deze factoren
afzonderlijk is.
Amerikaanse wetenschappers hebben bij ratten de invloed van het dieet
op de glucoseconcentratie in het bloed onderzocht. Mannelijke ratten die
genetisch vrijwel identiek waren, werden gevoed met een normaal of met
een vetrijk dieet (VRD). De VRD-ratten ontwikkelden obesitas (ernstig
overgewicht).
Beide groepen kregen, na een periode zonder eten en drinken, een
glucosedrankje te drinken (tijdstip 0). Daarna werden de veranderingen in
de concentratie glucose (afbeelding 1, diagram 1) en in de concentratie
insuline (afbeelding 1, diagram 2) in het bloed bepaald.
afbeelding 1
figuur bij de opgave
Naar aanleiding van afbeelding 1 worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Als gevolg van de insulineafgifte stijgt de glucoseconcentratie.
2 Het dieet van een rat heeft invloed op de regulatie van de
glucoseconcentratie.
232p
Welke uitspraak is juist?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2
Beide groepen kregen een dag later een hoeveelheid insuline ingespoten.
Het diagram in afbeelding 2 geeft de veranderingen weer van de
glucoseconcentratie in het bloed na inspuiting van insuline op tijdstip 0.
afbeelding 2
figuur bij de opgave
242p
Leg uit hoe uit afbeelding 2 is af te leiden dat de VRD-ratten diabetes
type 2 hebben.
De mannetjesratten uit beide dieetgroepen werden gekruist met vrouwtjes die een normaal dieet hadden. De nakomelingen werden onderzocht op verschillende eigenschappen. Het geboortegewicht van de jongen bleek…

De mannetjesratten uit beide dieetgroepen werden gekruist met vrouwtjes die een normaal dieet hadden. De nakomelingen werden onderzocht op verschillende eigenschappen. Het geboortegewicht van de jongen bleek nauwelijks te verschillen in de twee groepen. De glucoseregulatie van de vrouwelijke nakomelingen van de VRD-vaderratten was wel verstoord. De genexpressie in de cellen van de eilandjes van Langerhans bleek bij deze vrouwtjes afwijkend te zijn.

De onderzoekers toonden verschillen in genexpressie aan door de
hoeveelheid van bepaalde organische stoffen te meten.
251p
Van welk type stoffen hebben zij de concentratie gemeten?
A van aminozuren
B van DNA
C van eiwitten
D van nucleotiden
261p
Wat is de meest voor de hand liggende oorzaak van de verschillen tussen
de nakomelingen van vaderratten met een vetrijk dieet en de
nakomelingen van vaderratten met een normaal dieet?
A de milieuomstandigheden in de baarmoeder
B een epigenetische verandering
C een genoommutatie
D een puntmutatie

opgave 6GloFish®

Tijdens Adrianna’s uitwisselingsjaar in Minnesota (VS) doet zij op haar highschool genetica-experimenten met GloFish®. De transgenen komen alleen tot expressie in de spiercellen van de zebravis en niet in andere celtypen. Daardoor zijn de fluorescerende eiwitten alleen in de spiercellen aanwezig.…

Tijdens Adrianna’s uitwisselingsjaar in Minnesota (VS) doet zij op haar highschool genetica-experimenten met GloFish®. De transgenen komen alleen tot expressie in de spiercellen van de zebravis en niet in andere celtypen. Daardoor zijn de fluorescerende eiwitten alleen in de spiercellen aanwezig. De makers van de GloFish® hadden er met een iets andere aanpak voor kunnen kiezen om de fluorescerende eiwitten in de huidcellen te laten aanmaken. Toch hebben ze dat niet gedaan, omdat dit de fluorescentie zou verminderen. Leerlingen in Adrianna’s klas doen hierover de volgende uitspraken: 1 Doordat huidcellen andere aminozuren bevatten, zou de fluorescentie minder sterk zijn. 2 Doordat huidcellen zich vaker delen dan spiercellen zou de eigenschap fluorescentie verloren gaan. 3 Doordat huidweefsel van de zebravis minder dik is dan spierweefsel zou de fluorescentie in de huid minder sterk zijn.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
De leerlingen moeten de volgende hypothese toetsen: de aanwezigheid van één transgen voor rood fluorescerend eiwit is voldoende om rood tot expressie te laten komen.
− Noteer de kruising die het meest geschikt is om dit te toetsen. − Noteer het fenotype van de nakomelingen die ontstaan als de hypothese juist is. Een tweede hypothese is dat oranje vissen zowel het transgen voor rood als het transgen voor geel dragen. Om dit te toetsen kruist Adrianna een rood…

− Noteer de kruising die het meest geschikt is om dit te toetsen. − Noteer het fenotype van de nakomelingen die ontstaan als de hypothese juist is. Een tweede hypothese is dat oranje vissen zowel het transgen voor rood als het transgen voor geel dragen. Om dit te toetsen kruist Adrianna een rood GloFish®-mannetje en een geel GloFish®-vrouwtje. Alle nakomelingen uit deze kruising zijn oranje. De docent legt uit dat dit het gevolg is van twee genen die samen een eigenschap bepalen. Het transgen voor rood ligt op een ander chromosoom dan het transgen voor geel. In afbeelding 2 zijn de chromosomen P, Q, R en S weergegeven. Het transgen voor rood bevindt zich op chromosoom Q, dat voor geel op chromosoom S. afbeelding 2

Welke combinatie van chromosomen hebben de vissen die worden gekruist bij het onderzoek naar de tweede hypothese? rood mannetje geel vrouwtje A PPQQ PPSS B PPQQ RRSS C QQRR PPSS D QQRR RRSS
Zebravissen komen van nature voor in Zuidoost-Azië. Een klasgenoot vraagt zich af wat er zou gebeuren als een rood GloFish®-vrouwtje uitgezet zou worden op een plaats waar zebravissen van nature vóórkomen. Volgens Adrianna is, als gevolg van selectie, de kans heel klein dat uit de uitgezette…

Zebravissen komen van nature voor in Zuidoost-Azië. Een klasgenoot vraagt zich af wat er zou gebeuren als een rood GloFish®-vrouwtje uitgezet zou worden op een plaats waar zebravissen van nature vóórkomen. Volgens Adrianna is, als gevolg van selectie, de kans heel klein dat uit de uitgezette GloFish® een populatie fluorescerende zebravissen zal ontstaan in de natuurlijke omgeving.

− Licht met een voorbeeld toe hoe natuurlijke selectie kan voorkómen dat een populatie fluorescerende zebravissen ontstaat. − Licht met een voorbeeld toe hoe seksuele selectie kan voorkómen dat een populatie fluorescerende zebravissen ontstaat.

opgave 7Vaccinatie tegen mazelen

Irene heeft een dochtertje van één jaar, Kiki. Kiki is tegen een aantal ziekten gevaccineerd, waaronder polio. Afgelopen week heeft Irene de uitnodiging gekregen om Kiki te laten vaccineren tegen de bof, mazelen en rodehond. Irene twijfelt. Is het echt nodig om Kiki in te enten tegen mazelen? Ze…

Irene heeft een dochtertje van één jaar, Kiki. Kiki is tegen een aantal ziekten gevaccineerd, waaronder polio. Afgelopen week heeft Irene de uitnodiging gekregen om Kiki te laten vaccineren tegen de bof, mazelen en rodehond. Irene twijfelt. Is het echt nodig om Kiki in te enten tegen mazelen? Ze zoekt op internet naar informatie en raadpleegt haar huisarts. Het vaccin tegen polio bevat virusfragmenten, het vaccin tegen mazelen bevat verzwakte virussen.

Van welke vorm van immunisatie is er sprake bij poliovaccinatie? En van welke vorm van immunisatie is er sprake bij mazelenvaccinatie? vorm immunisatie vorm immunisatie bij poliovaccinatie bij mazelenvaccinatie A actief actief B actief passief C passief actief D passief passief Een nies is een…

Van welke vorm van immunisatie is er sprake bij poliovaccinatie? En van welke vorm van immunisatie is er sprake bij mazelenvaccinatie? vorm immunisatie vorm immunisatie bij poliovaccinatie bij mazelenvaccinatie A actief actief B actief passief C passief actief D passief passief Een nies is een reflex die ontstaat door prikkeling van het neusslijmvlies.

Via welk deel van het zenuwstelsel verloopt de niesreflex? A via de hersenschors B via de hersenstam C via de kleine hersenen Door de reflex worden ademhalingsspieren, waaronder de binnenste tussenribspieren, krachtig samengetrokken. Hierdoor wordt lucht met druppeltjes vocht uitgestoten.
Trekken ook de buikspieren en/of de middenrifspieren samen tijdens het uitstoten van lucht? A geen van beide B alleen de buikspieren C alleen de middenrifspieren D de buikspieren en de middenrifspieren
opgave als beeld van het examen
Tot welke groep organische stoffen behoort een receptor? A tot de eiwitten B tot de fosfolipiden C tot de monosachariden D tot de polysachariden Een geïnfecteerde lymfocyt komt vanuit het lymfevatensysteem bij de sleutelbeenader in de bloedsomloop. Een aantal bloedvaten zijn: 1 aorta 2 bovenste…

Tot welke groep organische stoffen behoort een receptor? A tot de eiwitten B tot de fosfolipiden C tot de monosachariden D tot de polysachariden Een geïnfecteerde lymfocyt komt vanuit het lymfevatensysteem bij de sleutelbeenader in de bloedsomloop. Een aantal bloedvaten zijn: 1 aorta 2 bovenste holle ader 3 longader 4 longslagader 5 miltader 6 miltslagader 7 onderste holle ader

Door welke van deze bloedvaten gaat de geïnfecteerde lymfocyt op de kortste weg vanuit de sleutelbeenader tot aan de milt? Noteer de betreffende nummers in de juiste volgorde. De huisarts vertelt Irene dat een kind met mazelen hoge koorts kan krijgen en een grotere kans heeft op bacteriële…

Door welke van deze bloedvaten gaat de geïnfecteerde lymfocyt op de kortste weg vanuit de sleutelbeenader tot aan de milt? Noteer de betreffende nummers in de juiste volgorde. De huisarts vertelt Irene dat een kind met mazelen hoge koorts kan krijgen en een grotere kans heeft op bacteriële infecties, zoals ontstekingen van de bronchiolen. Dit komt doordat het mazelenvirus de beschermende werking van het dekweefsel van de luchtwegen vermindert.

− Noteer een beschermende eigenschap van het dekweefsel van de luchtwegen. − Licht toe hoe deze eigenschap beschermt tegen een bacteriële infectie.
In afbeelding 2 zijn vier onderdelen van de luchtwegen met letters aangegeven. afbeelding 2
Noteer de letter die een bronchiole aangeeft. Het mazelenvirus infecteert ook de geheugencellen van het afweersysteem. Als deze geïnfecteerde geheugencellen worden vernietigd door het afweersysteem, gaat een deel van het immunologisch geheugen verloren. Kinderen die mazelen hebben gehad lopen…

Noteer de letter die een bronchiole aangeeft. Het mazelenvirus infecteert ook de geheugencellen van het afweersysteem. Als deze geïnfecteerde geheugencellen worden vernietigd door het afweersysteem, gaat een deel van het immunologisch geheugen verloren. Kinderen die mazelen hebben gehad lopen hierdoor in de twee jaar daarna een grotere kans om andere infectieziektes te krijgen.

Welke cellen vormen het immunologisch geheugen? En behoren deze cellen tot de aangeboren (niet-specifieke) afweer of tot de verworven (specifieke) afweer? type cellen A bepaalde B- en T-cellen B bepaalde B- en T-cellen C bepaalde macrofagen D bepaalde macrofagen

opgave 8Gieren in gevaar

In Afrika is de populatiegrootte van de meeste gierensoorten in vijftig jaar
met meer dan tachtig procent afgenomen. Belangrijkste oorzaak is de
mens, die de vogels bejaagt en vergiftigt. De afname heeft gevolgen voor
de ecosystemen waarvan de vogels deel uitmaken.
Gieren zoals de witruggier afbeelding 1 (afbeelding 1) zijn aaseters. Ze scheuren het lichaam van een dood dier (kadaver) open, steken hun kop in het lichaam en vreten de ingewanden, spieren, pezen, huid en zelfs de…

Gieren zoals de witruggier afbeelding 1 (afbeelding 1) zijn aaseters. Ze scheuren het lichaam van een dood dier (kadaver) open, steken hun kop in het lichaam en vreten de ingewanden, spieren, pezen, huid en zelfs de botten op. Het eten van kadavers is riskant. Kadavers zijn broedplaatsen van bacteriën die infectieziekten kunnen veroorzaken.

Gieren en bacteriën die van het kadaver leven, spelen een rol in de
kringloop van stoffen. In afbeelding 2 is een kringloop van stoffen
vereenvoudigd weergegeven.
afbeelding 2
figuur bij de opgave
In de genummerde vakken van afbeelding 2 ontbreken de woorden
consumenten, producenten en reducenten.
392p
Tot welk vak behoren de bacteriën die van het kadaver leven? En tot welk
vak behoren de gieren?
Noteer je antwoord als volgt:
bacteriën: vak …
gieren: vak …
Een witruggier heeft een kale kop. Sommige biologen denken dat dit een
aanpassing is aan hun manier van voeden.
402p
Beredeneer hoe een kale kop daarbij de overlevingskans kan vergroten.
Andere biologen denken dat de kale kop dient voor temperatuurregulatie.
Gieren kunnen namelijk niet zweten, waardoor de temperatuur van de
romp te hoog zou kunnen worden.
412p
Beschrijf hoe de warmte van de romp kan worden afgevoerd via de kop.
Gieren hebben maagzuur met een extreem lage pH.
422p
Leg uit dat dit functioneel is bij de voedingswijze van gieren.
De sterke afname van het aantal gieren in Afrika wordt mede veroorzaakt
doordat boeren aas neerleggen met daarin persistent gif. Hiermee doden
ze roofdieren die een bedreiging vormen voor hun vee. De gier eet van
het vergiftigde aas en van de vergiftigde roofdieren.
Nadat gifstoffen opgegeten zijn door de gier, kunnen ze:
1 terechtkomen in het bloed
2 terechtkomen in de gal
3 terechtkomen in de voorurine
4 terechtkomen in levercellen
432p
Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of het
betreffende proces wel of niet kan bijdragen aan ophoping van de
persistente gifstof in het lichaam van de gier.
Gieren zijn niet de enige gewervelden die dode dieren opeten. Ook
zoogdieren zoals hyena’s, jakhalzen en wilde honden zijn aaseters.
Het gedrag van deze zoogdieren is vergeleken in situaties met gieren en
situaties zonder gieren. Onderzocht is hoeveel individuen van een
kadaver eten en hoelang ze daarmee bezig zijn. Ook is onderzocht hoe
snel het kadaver geheel afgebroken is. De resultaten van dit onderzoek
staan in afbeelding 3.
afbeelding 3
figuur bij de opgave
Onderzoekers denken dat een sterke afname van het aantal gieren tot
een toename van infectieziekten bij aasetende zoogdieren kan leiden.
442p
− Noteer aan de hand van afbeelding 3 een verandering die zal optreden
als er steeds minder gieren zijn in een gebied.
− Verklaar hoe deze verandering kan leiden tot een toename van de
verspreiding van infectieziekten onder aaseters.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.