opgave 1Opgave 1 Emoties van Afrika tot Japan
In de 19e eeuw voer Charles Darwin met zijn schip de Beagle vijf jaar
lang rond de wereld om natuuronderzoek te doen. Bij die reis kwam hij in
contact met verschillende volken en maakte hij nauwkeurige notities over
van alles wat hem daar opviel.
In zijn boek Het uitdrukken van emoties bij mens en dier (1872) brengt hij
daarover gedetailleerd verslag uit. Zo schrijft hij over inwoners van
West-Afrika die, als ze verrast zijn, hun hand op hun mond slaan en
zeggen: “Mijn mond kleeft aan me.”
In het volgende fragment gaat Darwin in op andere manieren waarop
uiting wordt gegeven aan verbazing.
tekst 1
Er is een ander klein gebaar dat verbazing uitdrukt en waarvoor ik geen verklaring kan geven, namelijk het plaatsen van de hand op de mond of op een deel van het hoofd. Dit is bij zoveel mensenrassen waargenomen dat het een natuurlijke oorsprong moet hebben. Een oorspronkelijke inwoner van Australië werd meegenomen naar een grote kamer vol officiële papieren, wat hem zeer verraste, en terwijl hij de achterkant van zijn handen voor zijn lippen hield, riep hij “cluck, cluck, cluck”. Sommige Afrikaanse stammen drukken hun verbazing uit door ernstig te kijken, hun rechterhand op hun mond te plaatsen en “mawo” te zeggen, wat ‘wonderbaarlijk’ betekent. De Bosjesmannen zouden hun rechterhand naar hun hals brengen en hun hoofd achterover buigen. naar: C. Darwin, Het uitdrukken van emoties bij mens en dier, 1872
Een eeuw later vraagt Paul Ekman zich af of de stelling van Darwin over
het verband tussen gezichtsuitdrukkingen en emoties wel klopt. Hij besluit
daarom zelf onderzoek te doen.
13pLeg uit of het onderzoek van Ekman de stelling van Darwin in tekst 1
bevestigt.
Lever tevens een punt van kritiek op de onderzoeksmethode die Ekman
hanteert en een punt van kritiek op de conclusie die Ekman uit zijn
onderzoek trekt.
Mede op basis van de kritiek die er op zijn eerste onderzoek kwam,
besluit Ekman om zijn onderzoeksresultaten te verfijnen. Hij zet een
experiment op, waarbij nauwkeurig de emotionele reacties van Japanners
en Amerikanen op filmclips worden vastgelegd en bestudeerd. Tekst 2 is
een verslag van dit experiment.
tekst 2
Een deel van de clips bevatte beelden van plezierige of neutrale gebeurtenissen, zoals een kanotochtje, terwijl een ander deel beelden bevatte van nogal onprettige dingen, zoals een rituele besnijdenis, een neusoperatie en een bevalling waarbij een vacuümpomp op het hoofd van een kind werd gezet. Er werden twee soorten voorstellingen gegeven. Bij de ene soort voorstelling kregen de proefpersonen de filmpjes te zien terwijl ze alleen waren, bij de andere soort zat de proefpersoon samen met degene die hem de test afnam naar de filmpjes te kijken. Als ze alleen waren, bleken de gelaatsuitdrukkingen van de Japanse en Amerikaanse proefpersonen op elkaar te lijken, maar als de onderzoeker erbij was, bleken de Japanners meer te glimlachen en minder vaak weerzin te tonen dan de Amerikanen. Maar het interessantste resultaat van dit experiment werd pas opgemerkt toen de videobanden in slow motion werden afgespeeld. Pas toen was te zien dat de Japanners wanneer de onderzoeker erbij was dezelfde gelaatsuitdrukkingen van weerzin begonnen te tonen als de Amerikanen, en dat ze pas een fractie van een seconde later erin slaagden om die gelaatsuitdrukkingen te maskeren. uit: Dylan Evans, Emotie, De
Ook dit experiment van Ekman is van belang voor de wetenschappelijke
discussie over emoties. Er worden vragen opgeworpen over het ontstaan
van emoties en het verschil in emotionele reacties bij meerdere volken.
In deze discussie − ook wel het nature-nurture-debat genoemd − staan
twee groepen wetenschappers tegenover elkaar: de constructivisten en
de reductionisten. Beide groepen kunnen argumenten uit dit experiment
halen om het eigen standpunt te onderbouwen.
24pGeef vanuit tekst 2 een argument voor het constructivistische standpunt
en een argument voor het reductionistische standpunt in het nature-
nurture-debat.
Leg in je antwoord beide standpunten uit.
In het debat over emoties speelt ook de vraag een rol hoe emoties worden
herkend. Ekman ontdekte dat sommige mensen heel goed zijn in het
herkennen van emoties van andere mensen. Deze mensen noemt Ekman
‘menselijke emotiemeters’.
Uit een groep van 20 000 proefpersonen uit alle lagen van de bevolking
selecteerde hij een kleine groep, die erg goed in staat bleek om te
bepalen of iemand liegt of niet. Normaal gesproken hebben mensen een
kans van ongeveer 50% om te weten of iemand liegt of niet, terwijl de
geselecteerde groep dit met minstens 80% zekerheid wist vast te stellen.
Ekman benadrukt dat deze menselijke emotiemeters geen aparte training
nodig hebben gehad. Zij blijken gevoelig voor tegenstrijdigheden in
getoonde emoties enerzijds en uitspraken die iemand doet anderzijds. Ze
merken zelfs de kleinste nuances op in gezichtsuitdrukkingen,
lichaamstaal en manieren van bewegen en spreken.
In het onderzoek naar emoties staan twee verschillende
benaderingswijzen tegenover elkaar: de fysiologische en de
cognitivistische.
32pLeg uit in welk opzicht dit experiment blijk geeft van een cognitivistische
benadering van emoties én in welk opzicht van een fysiologische
benadering van emoties.
De aanhangers van de cognitivistische benadering van emoties hebben
kritiek op de aanhangers van de fysiologische benadering. Mogelijkerwijs
kan de huidige technologische ontwikkeling deze kritiek ondervangen.
Naast menselijke emotiemeters bestaan er inmiddels ook zeer
geavanceerde technologische emotiemeters.
In Japan is er een bedrijf dat vanuit commercieel belang bestudeert welke
emoties mensen hebben bij het kijken naar een programma op televisie of
het bekijken van een website. Dit bedrijf heeft een camera ontwikkeld
waarmee het knipperen met de ogen en het bewegen van de pupillen heel
precies kunnen worden geregistreerd. Daarna kan deze technologische
emotiemeter via berekeningen met hoge nauwkeurigheid vaststellen met
welke emoties de kijkers naar het programma of de website hebben
gekeken. Ook geeft het apparaat aan hoe de kijkers het programma
waarderen.
42pLeg uit welke kritiek vanuit de cognitivistische benadering op de
fysiologische benadering van emoties wordt gegeven.
Beargumenteer of deze kritiek met de technologische emotiemeter kan
worden weerlegd.
De ontwikkeling van camera’s bij het meten van emoties wordt met grote
belangstelling gevolgd. Met name producenten van televisieprogramma’s
en reclamemakers zijn geïnteresseerd in analyses van menselijke
emoties. Daarmee hopen ze hogere kijkcijfers en hogere inkomsten uit
reclame te halen.
Deze belangstelling van reclamemakers en producenten roept echter ook
morele vragen op. Stel dat onze emotionele reacties op reclames met
behulp van webcams worden gevolgd. Of dat zelfs onze emotionele
reacties op billboards langs de weg worden vastgelegd met camera’s.
Worden dan niet morele grenzen overschreden?
Om morele vragen te beantwoorden, kan gebruik gemaakt worden van de
plichtethiek, de deugdethiek of het utilitarisme.
52pVind jij het moreel geoorloofd om de emotionele reacties van mensen op
reclames op billboards te filmen?
Neem een beargumenteerd standpunt in en leg daarbij uit van welke van
de drie genoemde ethische theorieën jij uitgaat.
De manier waarop Japanners met
emoties omgaan, wordt regelmatig
aangehaald in Westers onderzoek.
De journalist Tony Parsons bijvoorbeeld
getroffen Japanse scholen werden schoongemaakt door de leerlingen
zelf. Schoonmaakbedrijven kwamen er niet aan te pas.
Volgens Parsons had dit niets te maken met een obsessie voor hygiëne
en orde, maar met trots. Trots op je school en trots op jezelf.
Een trots die Parsons ook waarnam in de rijen van mensen die geduldig
wachtten op voedsel. Of in de waardigheid van oudere vrouwen in een
opvang voor mensen van wie het huis was weggespoeld. En zelfs bij
mensen die behalve hun huis ook hun gezin waren kwijtgeraakt. Ondanks
het gegeven dat hun hele leven op z’n kop was gezet, bleven ook zij
kalmte en waardigheid uitstralen. Natuurlijk waren er tranen en was er
angst en wanhoop, maar de trots stond voorop, aldus Parsons.
Over trots is door verschillende westerse filosofen geschreven, waaronder
Aristoteles en David Hume.
63pWelke opvatting van trots sluit het best aan op de houding van de
Japanners: die van Aristoteles of die van Hume?
Beargumenteer je antwoord en leg daarbij uit van welke opvattingen over
trots Aristoteles en Hume uitgaan.
Behalve vanuit de filosofie zijn er ook binnen wereldreligies als de Islam
en het Christendom visies ontwikkeld op trots.
73pHeb jij een positieve of een negatieve waardering van trots?
Beargumenteer jouw standpunt door de trots van de Japanners te
vergelijken met de genoemde religieuze visies op trots.
Leg daarbij uit welke visie het Christendom op trots heeft en welke visie
de Islam op trots heeft.
De manier waarop Japanners omgaan met hun emoties is misschien
gedeeltelijk te verklaren door wat hen wordt geleerd in een sport als judo.
Een centraal principe bij judo is ‘seiryoku zenyo’, wat te begrijpen is als
het zo effectief mogelijk inzetten van je energie. In judo mag bijvoorbeeld
geen energie worden verspild bij het onderuit halen van de tegenstander.
Daarom wordt zoveel mogelijk de kracht van de tegenstander benut om
hem ten val te brengen, waardoor er nauwelijks energie wordt verbruikt.
Volgens de grondlegger van judo kun je ‘seiryoku zenyo’ ook toepassen
op het alledaagse leven en de omgang met emoties: zet je energie zo
effectief mogelijk in door alleen de juiste dingen te doen op het juiste
moment. Over de juiste manier van omgaan met bijvoorbeeld de emotie
woede schrijft hij:
tekst 3
Met het oog op onze dagelijkse activiteiten en sociale interacties, levert het principe van seiryoku zenyo het maximale resultaat op door het effectief gebruiken van iedere vorm van energie. Om deze reden zijn bijvoorbeeld menselijke fouten als woede in tegenspraak met dit principe. Woedend worden kost mentale energie. Hoe kan jij of iemand anders voordeel hebben van woede? Het gevolg van woede is onveranderlijk een uitputting van geestelijke energie, terwijl anderen op je neer gaan kijken. Door het principe van seiryoku zenyo toe te passen, worden mensen niet meer woedend. Ruzies en vechtpartijen zijn allemaal overtredingen van seiryoku zenyo. Degenen die aan judo doen moeten dit principe met zorgvuldigheid betrachten. Hoe de situatie ook is, er is slechts één pad dat je moet volgen: in ieder geval je afvragen wat het juiste is om te doen en dan die richting opgaan. naar: Jigoro Kano, Mind Over Muscle: Writings from the Founder of Judo, 2006
In de westerse filosofie is door de Grieken en de Romeinen al geschreven
over hoe men het beste met woede kan omgaan. Twee van deze filosofen
zijn Aristoteles en Seneca.
83pWelke opvatting over woede herken je in tekst 3, die van Aristoteles of die
van Seneca?
Leg in je argumentatie zowel de opvatting over woede van Aristoteles als
die van Seneca uit.
opgave 2Opgave 2 Emoties rondom Joran
In 2005 werd de wereld opgeschrikt door de
verdwijning van de Amerikaanse toeriste Natalee
Holloway op Aruba. De Nederlander Joran van
der Sloot werd gearresteerd als verdachte, maar
al snel weer vrij gelaten wegens gebrek aan
bewijs.
Via de Nederlandse televisie werd de zaak
bekend bij het grote publiek. In verschillende
mediaoptredens beweerde Van der Sloot dat hij
onschuldig was. Hij bleek volgens sommigen echter een ziekelijke neiging
tot liegen te hebben. Hij zei dat het om een ongeluk ging, maar gaf
voortdurend andere feiten op over de betrokkenen, de doodsoorzaak en
de plaats van het stoffelijk overschot.
Zijn onoprechtheid leidde bij de grote massa tot de conclusie dat Van der
Sloot schuldig was aan een misdrijf. Velen waren verontwaardigd over het
huichelachtige gedrag van Van der Sloot. De verontwaardiging werd in de
jaren daarna nog sterker toen bleek dat Van der Sloot zich bezig hield met
vrouwenhandel en op een hotelkamer een jonge vrouw vermoordde.
Om te bepalen of de verontwaardiging over het gedrag van Van der Sloot
een emotie is, kun je gebruik maken van de volgende definitie:
Deze definitie van een emotie bestaat uit vier verschillende onderdelen.
94pLeg uit dat de verontwaardiging over Van der Sloot volgens de vier
onderdelen van bovenstaande definitie inderdaad een emotie is.
Geef bij elk element een vooronderstelling aan waarvan wordt uitgegaan.
Naast verontwaardiging was er ook sprake van medelijden met het
afschuwelijke lot van de achttienjarige Natalee Holloway en het verdriet
van haar rouwende moeder.
Aristoteles en Schopenhauer behandelen de emotie medelijden allebei als
een deugd: medelijden is een goede karaktertrek van de mens. Toch
bestaat er ook een groot verschil in hun opvatting over de emotie
medelijden.
103pIn welk opzicht verschilt Aristoteles’ opvatting over medelijden van die van
Schopenhauer?
Leg in je antwoord de opvattingen over medelijden van beide filosofen uit.
Gebruik bij je uitleg van Aristoteles’ opvatting de vier elementen waaruit
medelijden volgens hem bestaat.
Misdaadverslaggever Peter R. de Vries maakte een televisie-uitzending
over de zaak Holloway, waarin beelden werden vertoond die met een
verborgen camera waren opgenomen. Deze camera was verstopt in de
auto van iemand die undercover voor De Vries werkte en het vertrouwen
van Van der Sloot had weten te winnen.
De uitzending begon met de aankondiging van De Vries dat hij de zaak
Holloway had opgelost, waarna hij inging op het politieonderzoek en het
verdriet van de moeder van Natalee.
De beelden die waren opgenomen met de verborgen camera werden pas
tegen het eind van het programma getoond. Daarin zag je dat Van der
Sloot, onder invloed van het roken van wiet, bekende dat Natalee op het
strand onwel werd, waarna hij haar lichaam door een vriend in zee liet
dumpen.
Alhoewel de uitzending er niet toe leidde dat Van der Sloot opnieuw werd
gearresteerd, werd de zaak op Aruba wel heropend. Peter R. de Vries
verstond kennelijk de kunst om zijn toeschouwers bij justitie te overtuigen.
Je zou een televisie-uitzending als die van Peter R. de Vries kunnen
vergelijken met redevoeringen zoals die in de Oudheid werden gehouden.
Daarbij wilde men immers het publiek overtuigen. Gebeurde dit in de
Oudheid alleen met woorden, een televisiemaker kan tegenwoordig ook
beelden gebruiken om de doelen van een redevoering te bereiken.
113pLeg met behulp van de inleidende tekst op deze vraag uit dat de
uitzending van Peter R. de Vries heeft voldaan aan de drie doelen van
een redevoering.
Niet iedereen in Nederland was onder de indruk van het programma van
Peter R. de Vries. Er kwam ook kritiek. Sommigen vonden dat De Vries
vooral op sensatie gerichte televisie had gemaakt. Het programma
leverde immers, behalve een bekentenis van Van der Sloot onder invloed
van wiet, geen harde bewijzen op. Vanwege de extreem hoge kijkcijfers
en de gunstige verkopen van het programma aan het buitenland, zou De
Vries verschrikkelijk veel geld hebben verdiend.
Ook in de Oudheid werd kritiek geuit op de retorica, zoals door Plato.
122pWelke twee overeenkomsten zijn er tussen de kritiek op de uitzending van
Peter R. de Vries en Plato’s kritiek op de retorica?
Het ervaren van emoties bij een televisieprogramma kun je
vergelijken met het ervaren van emoties bij het lezen van een boek
of het zien van een bioscoopfilm. Het ervaren van emoties in deze
situaties leidt filosofisch gezien echter tot de paradox van de fictionele
emoties.
De filosoof Peter Lamarque bedacht een oplossing voor deze paradox.
Er is discussie mogelijk of de paradox van de fictionele emoties ook
opgaat bij het kijken naar beelden die zijn opgenomen met een verborgen
camera.
134pWat is Lamarques oplossing voor de paradox van de fictionele emoties?
Leg in je antwoord de paradox van de fictionele emoties uit.
Geef vervolgens een argument vóór en een argument tégen de stelling
dat er bij een programma met een verborgen camera sprake is van de
paradox van de fictionele emoties.
Een andere opzienbarende uitzending over
Van der Sloot was het RTL 5-programma
‘Terror Jaap’. Voorafgaand aan dat
programma had Van der Sloot meegewerkt
aan een test met een leugendetector.
Bij een test met een leugendetector worden
veranderingen in de fysieke toestand van een
testpersoon geregistreerd op het moment dat
deze door een deskundig persoon wordt
ondervraagd. In de uitzending van ‘Terror
Jaap’ werd verteld dat de detector
veranderingen had geregistreerd in Van der
Sloots fysieke toestand op het moment dat hij sprak over zijn onschuld in
de zaak Holloway.
Volgens de directeur van het recherchebureau dat verantwoordelijk was
voor de test, heeft deze test bewezen dat de leugendetector werkt.
Volgens critici kan iemand met een ziekelijke neiging tot liegen, zoals
Joran van der Sloot, zijn emoties echter gemakkelijk anders voordoen dan
ze zijn.
Vóór- en tegenstanders van de leugendetectortest kunnen hun
argumenten onderbouwen vanuit het lichaam-geest debat, waarin het
monistische standpunt tegenover het dualistische standpunt staat.
142pLeg uit waarop de voorstanders van de leugendetectortest zich het beste
kunnen beroepen: het monistische of het dualistische standpunt.
Geef daarbij het verschil tussen beide standpunten aan.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Of Van der Sloot nu wel of niet zijn emoties heeft kunnen manipuleren
tijdens de leugendetectortest, het voortdurend afleggen en weer intrekken
van verklaringen deden in ieder geval vermoeden dat zijn emoties niet
altijd oprecht waren.
Hij heeft zich voor de camera meerdere keren berouwvol getoond en
schuldbewust opgesteld. Soms toonde hij zelfs verdriet over zijn eerdere
leugens. Maar telkens bleek achteraf dat hij op die momenten gewoon
weer een nieuwe leugen vertelde.
Volgens de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum kan een emotie waar
maar ook onwaar zijn.
152pOp welke twee manieren kan het verdriet van Van der Sloot volgens
Nussbaum onwaar zijn?
Geef in je uitleg voor beide manieren een voorbeeld van onwaar verdriet
van Van der Sloot.
Volgens socioloog Willem Schinkel hebben de emoties rondom Van der
Sloot een groot saamhorigheidsgevoel opgeroepen bij de Nederlandse
burgers. De massale verontwaardiging over zijn gedrag heeft een duidelijk
‘wij-gevoel’ en gezamenlijke opwinding gecreëerd. Burgers zijn daardoor
meer met elkaar verbonden geraakt.
Schinkel geeft in tekst 4 indirect een argument voor het feit dat wij
momenteel in een onwenselijke emocultuur leven. Maar je zou zijn betoog
ook kunnen opvatten als een pleidooi voor de wenselijkheid van de
emocultuur.
163pVind jij het wenselijk dat we in een emocultuur leven?
Bepaal je standpunt door uit tekst 4 een argument vóór en een argument
tégen de wenselijkheid van emocultuur te ontlenen en een eigen afweging
te maken.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
