bronnen

Eindexamen filosofie havo 2021, tijdvak 2

opgave 1Opgave 1 Zonder grenzen

Wat zou er met je identiteit gebeuren als je een pil slikt, waardoor je
hersenen veel meer informatie kunnen verwerken dan gebruikelijk? In de
film Limitless wordt deze vraag onderzocht.
In Limitless verandert de ploeterende, sombere schrijver Eddy Morra dankzij de drug NZT in een superslimme, dynamische en onverslaanbare zakenman. Zelfs zijn uiterlijk verandert: van een slonzige, ongeschoren,…
Om vast te stellen of Eddy na het slikken van de drug NZT dezelfde
persoon is gebleven, maakt het uit of je kijkt naar numerieke identiteit of
naar kwalitatieve identiteit.
11p
Leg uit of Eddy als zakenman kwalitatief identiek is aan Eddy als
schrijver.
21p
Leg met het voorbeeld van Eddy uit wat numerieke identiteit inhoudt.
Eddy’s succes groeit met de dag sinds hij NZT gebruikt. Hij gaat op
Wall Street werken en wordt door belangrijke zakenmensen gevraagd om
financieel advies te geven. Hierdoor verandert Eddy’s zelfbeeld.
Toen hij nog een ploeterende schrijver was, keken mensen op hem neer.
Nu wordt hij door veel mensen uitgenodigd op feesten.
Volgens Axel Honneth zijn er drie vormen van erkenning nodig om als
individu autonoom te zijn.
31p
Leg uit welke vorm van erkenning uit Honneths theorie is te herkennen in
Eddy’s veranderde zelfbeeld.
De overheid heeft volgens Honneth de plicht om de autonomie van
burgers te waarborgen. Volgens sommigen schuilt er in Honneths theorie
van relationele autonomie juist een gevaar in deze plicht van de overheid.
41p
Geef een gevaar van Honneths theorie van relationele autonomie weer.
De pil met NZT die Eddy slikt, vergroot onder andere zijn geheugen. Hij
kan zich plotseling gebeurtenissen van jaren geleden herinneren, die hij al
lang vergeten was. Met zijn nieuwe herinneringen kan hij situaties
gemakkelijk naar zijn hand zetten. Aan de andere kant zou hij zich ook
vervelende dingen kunnen herinneren, bijvoorbeeld dat hij ooit
klasgenoten heeft gepest.
John Locke maakt in zijn opvatting over identiteit een onderscheid tussen
mens en persoon.
52p
Leg uit dat volgens Locke:
− Eddy’s identiteit als mens niet zou veranderen wanneer hij NZT slikt,
− maar zijn identiteit als persoon wel.
Thomas Reid geeft vier bezwaren tegen Lockes opvatting over
persoonlijke identiteit. Zo is Lockes idee van persoonlijke identiteit
volgens Reid nog geen bewijs voor het bestaan van persoonlijke identiteit.
62p
Geef nog twee van Reids bezwaren tegen Lockes opvatting over
persoonlijke identiteit weer.
NZT blijkt bijwerkingen te hebben, zoals hoofdpijn en black-outs. Op een
gegeven moment is Eddy 18 uur ‘kwijt’. Hij weet niet wat hij in die uren
heeft gedaan of waar hij is geweest. Precies in die periode wordt een
vrouw vermoord, van wie Eddy zich vagelijk herinnert dat hij haar heeft
ontmoet. Eddy wordt door een getuige herkend als mogelijke dader.
Eddy kan van zichzelf niet geloven dat hij de vrouw heeft vermoord, maar
omdat hij geen herinneringen meer heeft aan de periode waarin hij haar
ontmoette, weet hij ook niet zeker of hij onschuldig is.
Stel dat Eddy de vrouw heeft vermoord en dit zelf niet meer weet.
De opvatting over persoonlijke identiteit van Paul Ricoeur heeft praktische
gevolgen voor het toeschrijven van verantwoordelijkheid in een situatie
zoals die van Eddy.
72p
Geef Ricoeurs opvatting over persoonlijke identiteit weer.
Beargumenteer met deze opvatting van Ricoeur of Eddy volgens jou
verantwoordelijk kan worden gehouden voor de moord op de vrouw.
Later in de film wordt Eddy belaagd door een crimineel die achter zijn
NZT-pillen aanzit. Ook Eddy’s vriendin Lindy moet ontsnappen aan deze
crimineel. Dit lukt haar door zelf een NZT-pil te slikken. Daardoor kan ze
fysiek en tactisch meer dan ze van zichzelf wist.
Lindy is na deze ervaring niet enthousiast over de pil. Zij zegt: “Ik was
mezelf niet door de pil, ik deed dingen die ik anders nooit zou doen.”
Eddy is het niet met haar eens. Hij zegt: “Ik ben helemaal mezelf, door de
pil weet ik precies wat ik wil en wat ik moet doen.”
Of je wel of niet jezelf bent, hangt af van je definitie van ‘authenticiteit’.
82p
Geef twee verschillende definities van ‘authenticiteit’.
Kies een van deze definities en beargumenteer of deze aansluit bij de
opvatting van Lindy of bij de opvatting van Eddy.
NZT is op te vatten als een prestatiebevorderend middel: het vergroot
immers je hersencapaciteit.
91p
Geef een reden waarom bij NZT het onderscheid tussen genezen en
verbeteren problematisch is.
Tijdens een lezing over vragen die de film Limitless oproept, verwezen
twee filosofen naar de relatie tussen technieken voor mensverbetering en
opvattingen over de menselijke natuur:
Technieken voor mensverbetering gaan over middelen om mensen te verbeteren ten opzichte van wat ze van de natuur hebben meegekregen aan mentale of fysieke capaciteiten. Die vraag wordt in de film indringend aan de…
Allen Buchanan geeft vier verschillende voorbeelden waarin verwijzingen
naar de menselijke natuur gebruikt worden om mensverbeterings-
technieken moreel te beoordelen.
Hieruit trekt Buchanan een conclusie.
102p
Leg deze conclusie van Buchanan uit.
Beargumenteer vervolgens met tekst 2 of jij, als het gaat over de
wenselijkheid van NZT, het met Buchanan eens bent.
In de lezing werd tot slot de vraag gesteld of een
mensverbeteringstechniek als NZT een betere wereld oplevert:
Een andere vraag: is de fascinatie met technieken voor mensverbetering niet een symptoom van de harde economische competitie in kapitalistische samenlevingen? Zou onze samenleving erop vooruitgaan als individuen nóg…
Stel dat NZT helemaal geen vervelende bijwerkingen zou hebben en dat
iedereen het middel zou kunnen gebruiken. Dan zou je de samenleving
een ‘hedonistische utopie’ kunnen noemen.
112p
Geef weer wat ‘een hedonistische utopie’ is.
Beargumenteer vervolgens met tekst 3 of jij een voor- of tegenstander van
een hedonistische utopie met NZT zou zijn.

opgave 2Opgave 2 De weg

Michael Puett is een populaire Amerikaanse professor Chinese filosofie. Hij kijkt vanuit de oude Chinese filosofie naar de mens- en wereldbeelden van de westerlingen van nu. Volgens hem denken je diep in je bent en leiden: In tekst 4 is de introspectietheorie van René Descartes te herkennen.
Leg uit welke twee aspecten van zelfkennis uit de introspectietheorie zijn te herkennen in tekst 4. Volgens Puett moeten we juist ophouden met naar binnen te kijken om daar naar onszelf te zoeken. Wie naar een onveranderlijk bestaand zelf op zoek is, zal teleurgesteld raken als dat zelf niet blijkt…

Leg uit welke twee aspecten van zelfkennis uit de introspectietheorie zijn te herkennen in tekst 4. Volgens Puett moeten we juist ophouden met naar binnen te kijken om daar naar onszelf te zoeken. Wie naar een onveranderlijk bestaand zelf op zoek is, zal teleurgesteld raken als dat zelf niet blijkt te bestaan. In de westerse filosofie kan de opvatting dat er geen onveranderlijk zelf bestaat, worden toegeschreven aan bijvoorbeeld David Hume. Volgens Hume hebben we geen waarneming van een zelf en is het idee van een onveranderlijk, ononderbroken bestaan van het zelf een product van de verbeelding.

Leg met de rol van de verbeelding uit hoe het idee van een onveranderlijk, ononderbroken bestaan van het zelf volgens Hume tot stand komt. In onze huidige westerse opvatting is het belangrijk om een autonoom individu te zijn. Maar volgens Puett is dat helemaal niet zo belangrijk. De westerse…

Leg met de rol van de verbeelding uit hoe het idee van een onveranderlijk, ononderbroken bestaan van het zelf volgens Hume tot stand komt. In onze huidige westerse opvatting is het belangrijk om een autonoom individu te zijn. Maar volgens Puett is dat helemaal niet zo belangrijk. De westerse opvatting over autonomie is gebaseerd op het klassiek- liberalisme dat ervan uitgaat dat mensen – als de overheid hen vrij laat – zelf het beste weten wat ze willen en naar hun keuzes kunnen handelen.

Op deze opvatting is kritiek te geven vanuit het nudgepaternalisme én vanuit het verschijnsel van aangepaste voorkeuren.
Beargumenteer of jij het eens bent met de klassiek-liberale opvatting van autonomie met: − het nudgepaternalisme en − het verschijnsel van aangepaste voorkeuren. Een andere volgens Puett typisch westerse, opvatting is dat je authentiek moet zijn: tekst 5 Dit moderne ideaal van authenticiteit is…

Beargumenteer of jij het eens bent met de klassiek-liberale opvatting van autonomie met: − het nudgepaternalisme en − het verschijnsel van aangepaste voorkeuren. Een andere volgens Puett typisch westerse, opvatting is dat je authentiek moet zijn: tekst 5 Dit moderne ideaal van authenticiteit is volgens Charles Taylor een moreel ideaal dat is beïnvloed door de opvattingen van authenticiteit van Rousseau en Herder.

Geef weer dat deze invloed van Rousseau te herkennen is in tekst 5. Geef weer dat de invloed van Herder te herkennen is in tekst 5. Puett is het niet eens met dit ideaal van authenticiteit. Hij haalt de opvatting over het ware zelf van de oude Chinese filosoof Xun Zi aan: tekst 6
Deze opvatting van Xun Zi heeft veel weg van de opvatting van de westerse filosoof Thomas Hobbes. Volgens Jean-Jacques Rousseau maakt Hobbes echter een denkfout.
Leg met tekst 6 uit dat Xun Zi dezelfde denkfout maakt. Volgens Puett hebben we niet zoiets als een waar zelf. Als we proberen te ontdekken wie we zijn, ontdekken we volgens hem vooral gedragspatronen die we van jongs af aan hebben aangeleerd. Al in onze kindertijd begint het opplakken van…

Leg met tekst 6 uit dat Xun Zi dezelfde denkfout maakt. Volgens Puett hebben we niet zoiets als een waar zelf. Als we proberen te ontdekken wie we zijn, ontdekken we volgens hem vooral gedragspatronen die we van jongs af aan hebben aangeleerd. Al in onze kindertijd begint het opplakken van etiketten: hij is een studiebol, zij is een driftkop... Deze etiketten zijn niet onschuldig, omdat we ons er volgens Puett ook naar gaan gedragen. Ze zadelen ons op met een zeer beperkte opvatting van wie we ‘echt’ zijn. tekst 7 Volgens Puett zouden we onze gedragspatronen actief moeten proberen te veranderen. Christine Korsgaard en Nomy Arpaly hebben filosofische theorieën over authenticiteit. Korsgaard brengt authenticiteit in verband met het hebben van een praktische identiteit en Arpaly met zelfvervreemding.

Geef de opvatting weer: − van Korsgaard over wat een praktische identiteit is en − van Arpaly over authenticiteit en zelfvervreemding. Beargumenteer vervolgens met deze twee opvattingen of volgens jou het veranderen van je gedragspatronen zoals in tekst 7 een goede manier is om jezelf te…

Geef de opvatting weer: − van Korsgaard over wat een praktische identiteit is en − van Arpaly over authenticiteit en zelfvervreemding. Beargumenteer vervolgens met deze twee opvattingen of volgens jou het veranderen van je gedragspatronen zoals in tekst 7 een goede manier is om jezelf te ontwikkelen .

Wanneer je merkt dat je vastzit in een vervelend patroon, zoals bijvoorbeeld in tekst 7 met je moeder, kun je volgens Puett het best dit patroon doorbreken. De opvatting van Puett sluit aan bij de theorie over zelfregulatie. Deze theorie over zelfregulatie probeert het probleem van impliciete…

Wanneer je merkt dat je vastzit in een vervelend patroon, zoals bijvoorbeeld in tekst 7 met je moeder, kun je volgens Puett het best dit patroon doorbreken. De opvatting van Puett sluit aan bij de theorie over zelfregulatie. Deze theorie over zelfregulatie probeert het probleem van impliciete oordelen op te lossen.

Leg het probleem van impliciete oordelen uit. Leg vervolgens uit dat Puetts opvatting over het doorbreken van gedragspatronen aansluit bij de theorie over zelfregulatie. Volgens Puett kunnen we leren om medemenselijk te zijn. Puett legt dit uit met de filosofie van Confucius: tekst 8 De ethiek van…

Leg het probleem van impliciete oordelen uit. Leg vervolgens uit dat Puetts opvatting over het doorbreken van gedragspatronen aansluit bij de theorie over zelfregulatie. Volgens Puett kunnen we leren om medemenselijk te zijn. Puett legt dit uit met de filosofie van Confucius: tekst 8 De ethiek van Confucius heeft overeenkomsten met de deugdethiek van Aristoteles.

Geef met tekst 8 een overeenkomst tussen de ethiek van Confucius en die van Aristoteles en leg deze overeenkomst uit. Leg vervolgens met deze overeenkomst uit op welke manier je een vriendin in nood kunt helpen volgens de deugdethiek van Aristoteles.

opgave 3Opgave 3 Een bundeltje tegenspraak

figuur bij de opgave
Tijdens de Tweede
Wereldoorlog moest de Joodse
Anne Frank onderduiken omdat
de Duitsers Nederland hadden
bezet. Met haar ouders, zus én
vier andere mensen zat zij
verborgen in het Achterhuis.
Dit was een klein appartement
in een oud kantoorpand,
verstopt achter een
boekenkast.
Hier schreef Anne een dagboek dat na de oorlog wereldberoemd werd.
In haar dagboek besteedt zij veel aandacht aan de vraag wie ze is:
Ik heb een sterk uitkomende karaktertrek die iedereen die me langer kent moet opvallen, en wel m’n zelfkennis. Ik kan me bij al m’n handelingen bekijken, alsof ik een vreemde was. Bij elk woord dat ik uitspreek, weet…
Anne vindt dat ze zichzelf goed kent.
Er zijn verschillende theorieën over zelfkennis. Moran heeft kritiek op de
interpretatietheorie als het om zelfkennis gaat.
202p
Geef Morans kritiek op de interpretatietheorie weer.
Leg vervolgens uit dat deze kritiek te herkennen is in tekst 9.
Anne houdt de inhoud van haar dagboek geheim voor de andere
bewoners. Ze is ervan overtuigd dat die haar niet begrijpen.
Volgens Wittgenstein leidt het idee dat zelfkennis een privé-
aangelegenheid is tot solipsisme.
212p
Leg deze opvatting van Wittgenstein uit met het voorbeeld van de kever in
het doosje.
Leg vervolgens uit dat ook het schrijven van een geheim dagboek volgens
Wittgenstein een sociale aangelegenheid is.
De aantekeningen in het dagboek van Anne zijn gericht aan ‘Kitty’. Anne
verlangt zo sterk naar iemand die naar haar wil luisteren dat ze de
persoon van Kitty heeft verzonnen.
Volgens Dennett is het zelf een fictief object.
221p
Leg uit dat volgens Dennett zowel Annes zelf als Kitty een fictief object
zijn.
Het Achterhuis is klein. De bewoners zitten opgesloten, ergeren zich snel
aan elkaar en kibbelen voortdurend. Anne vergelijkt haar bestaan in het
Achterhuis met dat van een vogel, die tegen de spijlen van zijn nauwe
kooi aanvliegt. Haar verlangen om vrij te zijn, is zo sterk dat dit haar
gedachten beheerst.
Volgens fenomenologen als Merleau-Ponty speelt het lichaam bij alles wat
we doen een belangrijke rol.
232p
Leg met Annes vergelijking van zichzelf met een vogel in een kooi uit:
− wat het onderscheid is tussen het objectieve lichaam en het geleefde
lichaam,
− dat volgens Merleau-Ponty het lichaam ankerpunt van het narratieve
zelf is.
Het verblijf in het Achterhuis laat zijn sporen na. Na twee jaar
ondergedoken te zijn, zegt Anne dat ze wordt bepaald door wisselende
stemmingen. Ze noemt zichzelf een ‘bundeltje tegenspraak’, een
gespleten ziel. Het lijkt alsof ze niet bestaat.
Kant zou vinden dat Anne wel degelijk een zelf heeft.
241p
Leg uit in welk opzicht Anne volgens Kant wel een zelf heeft.
Anne is de jongste in het Achterhuis. Ze moet altijd gehoorzamen en
tegen iedereen vriendelijk zijn. Dat ligt echter niet in haar aard. Anne bijt
liever van zich af. Al snel vinden de oudere bewoners haar daarom
brutaal.
Deze kritiek laat haar niet onverschillig. Ze wil graag veranderen. “Maar
dat lukt niet,” schrijft ze, want “mijn natuur is me gegeven.”
Sartre zou het niet eens zijn met die bewering van Anne.
251p
Leg uit dat Anne volgens Sartre te kwader trouw is als zij beweert dat ze
niet kan veranderen wegens haar ‘gegeven natuur’.
De bewoners van het Achterhuis zijn volledig afhankelijk van mensen die
hen willen helpen. Anne beseft hoe gevaarlijk het is wat deze helpers
doen. De beslissing om, met gevaar voor eigen leven, anderen te helpen
zal moeilijk zijn geweest.
Taylor maakt een een onderscheid tussen zwakke en sterke evaluatie.
261p
Leg uit dat de beslissing om onderduikers te helpen het gevolg is van wat
Taylor een ‘sterke evaluatie’ noemt.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
De helpers van Anne voorzien haar regelmatig van schrijfmateriaal, omdat
Anne in haar dagboek wil schrijven. Ze droomt ervan om na de oorlog
haar dagboek uit te geven.
Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen positieve en negatieve
vrijheid.
272p
Leg uit dat de negatieve vrijheid van Anne door de bezetter wordt
afgenomen.
Leg vervolgens uit dat de helpers de positieve vrijheid van Anne
vergroten.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.