bronnen

Eindexamen geschiedenis havo 1999, tijdvak 1

bij dit examen

In het Nederlanddeel van dit examen bevindt zich bij vraag 13 een stelopdracht.Reserveer
voldoende tijd om deze opdracht te kunnen uitvoeren.

opgave 1Europa en de Buitenwereld (1150–1350)

De aanwezigheid van universiteiten in Europa na 1200 stimuleerde het reizen.
12p
Geef hiervoor een verklaring.
Uit de Europese cartografie van omstreeks 1350 blijkt dat er, vergeleken met de
cartografie van omstreeks 1150, nieuwe soorten kaarten zijn bijgekomen.
22p
Noem een nieuw soort kaart en maak daarbij duidelijk wat de functie ervan was.
Gebruik bron 1.
De wijze waarop Europese geleerden in de twaalfde eeuw tegen de Klassieke Oudheid
aankeken, wijst op een dubbele houding.
34p
Geef aan waar die dubbele houding uit bestaat en licht je antwoord toe met behulp van
twee elementen uit de bron.
In de dertiende eeuw werden in Europa naast zilveren ook gouden munten in omloop
gebracht. Deze ontwikkeling hing samen met veranderingen in de handel.
42p
Noem één van die veranderingen en verklaar hoe deze de vraag naar gemunt goud
bevorderde.
Gebruik bron 2.
In deze bron geeft de maker zijn idee over de vorm van de aarde weer.
52p
Toon dit met een beeldelement én een tekstelement aan.
Het kruistochtideaal kreeg in de twaalfde eeuw een enorme bijval onder Europeanen.
62p
Geef één godsdienstige en één niet-godsdienstige verklaring voor deze bijval.
Gebruik bron 3.
Broeder Odorik geeft in regel 4 een toevoeging aan zijn naam.
72p
Leg uit waarom hij deze toevoeging geeft en niet vermeldt dat hij uit Italië komt.
Gebruik bron 3.
82p
Toon aan dat de wijze waarop Odorik verslag doet van zijn bezoek aan het klooster
gekleurd is door zijn godsdienstige overtuiging.
Zowel van Willem van Rubroek als van Marco Polo zijn reisverslagen bewaard gebleven.
93p
Beredeneer op grond van de inhoud van elk van beide werken wiens reisverslag rond 1300
de grootste aftrek vond onder het Europese publiek.
In de contacten tussen Europa en de Aziatische wereld nam het Byzantijnse Rijk een
sleutelpositie in.
102p
Toon dit aan de hand van een gevolg van een concrete gebeurtenis in 1204 aan.
Gebruik de bronnen 4a en 4b.
Het optreden van Frederik II heeft de Arabieren verbaasd.
114p
Laat met behulp van twee voorbeelden, één uit bron 4a en één uit bron 4b, zien waarom
het optreden van Frederik II verbazing bij de Arabieren opriep.
Gebruik bron 4b.
Sommige historici twijfelen aan de betrouwbaarheid van deze bron.
122p
Haal uit de eerste vier regels van bron 4b een feitelijk gegeven en leg uit waarom dit
gegeven de bron minder betrouwbaar maakt.
Lees eerst de volgende inleiding bij deze opdracht.
Stel, je bent broeder Pierre, geboren in 1230 in Frankrijk. Je bent langere tijd in het Heilige
Land geweest en hebt door contacten met handelaren veel kennis opgedaan over de
Aziatische wereld. Ook heb je in Akko in 1256 Willem van Rubroek gesproken over zijn
reizen naar Azië. Je bent als monnik lid van een orde die zich sterk inzet voor de
verbreiding van het christelijk geloof. Deze orde heeft in 1275 van de Franse koning het
verzoek gekregen medewerking te verlenen aan het uitzenden van een gezantschap naar
de groot-khan van de Mongolen. De koning heeft hiermee, naast godsdienstige, ook
politieke bedoelingen, namelijk polsen of een bondgenootschap met de Mongolen tot de
mogelijkheden behoort.
Jij, broeder Pierre, hebt van het hoofd van je orde de taak gekregen om de problemen en
de mogelijkheden van een dergelijk gezantschap op een rijtje te zetten en over het nut van
zo’n reis een conclusie te trekken. Dat alles moet je in een advies aan de Franse koning op
schrift stellen.
1315p
Schrijf nu als broeder Pierre een advies over een gezantschap naar Mongolië.Voer daarbij
de onderstaande opdrachten A tot en met F uit, vanuit de gedachtewereld en kennis van
deze monnik. Denk erom: je moet in je verhaal steeds de cursief gedrukte regels overnemen.
Uw nederige dienaar broeder Pierre aan de koning van Frankrijk, gegroet.
A.Als U mij vraagt of dit een gunstig moment is om te reizen moet ik U zeggen, dat ….
Je begint het advies met aan te geven of nu (in 1275) de politieke omstandigheden in Azië
een reis naar dat gebied belemmeren of juist wat gemakkelijker maken.
B. Het valt nog niet mee een duidelijk beeld van de Mongolen te schetsen.
Je beschrijft hier aan de hand van voorbeelden, dat er op grond van verhalen en
reisverslagen zowel positieve als negatieve aspecten zitten aan het beeld dat men in
Europa van de Mongolen heeft.
C. Directe communicatie met de Mongolen is niet gemakkelijk.
Je beschrijft een praktische moeilijkheid die zich hierbij blijkens vorige reizen kan
voordoen en je geeft daarbij aan of een oplossing mogelijk is.
D.Toch hebben we wel een beeld gekregen van de manier waarop een Mongoolse vorst
denkt.
Leg uit dat Mongoolse vorsten anders denken dan de Europese vorsten over het belang
van de christelijke godsdienst en over politieke verhoudingen.
E.Als U bondgenoten wilt zoeken in Azië om op godsdienstig gebied iets bij de Mongolen te
bereiken, dan ….
Ga in op de mogelijkheid om de hulp in te roepen van andere christenen daar in Azië.
Geef daarbij met argumenten aan of er hoop is dat de godsdienstige doelstellingen van het
gezantschap sneller bereikt kunnen worden.
F. Na veel wikken en wegen raad ik U aan wel/niet te gaan, omdat ….
Het spreekt vanzelf dat je als broeder Pierre niet helemaal voor of tegen het sturen van een
gezantschap bent. Neem je afweging in je antwoord aan de koning op. Deze eindafweging
past bij de lijn van je voorafgaande betoog, bij de deelopdrachten A tot en met E en de
inleiding bij de opdracht.Voor zowel de afweging als de verwijzing zijn punten te behalen.

opgave 2Een nieuwe eeuw, nieuwe verhoudingen? Nederland

1880–1919: op het breukvlak van twee eeuwen
144p
Noem twee kenmerken van het moderne gezin rond 1880 en leg voor elk kenmerk uit
waarom voor veel arbeiders het ideaal van het moderne gezin toen nog niet te
verwezenlijken was.
Tussen 1880 en 1920 nam de Nederlandse bevolking met bijna drie miljoen personen toe.
Deze toename kwam voort uit één van onderstaande verschijnselen:
• een stijging van het geboortecijfer
• een daling van het sterftecijfer.
152p
Kies het juiste verschijnsel en noem één ontwikkeling die dit verschijnsel mede
veroorzaakte.
Gebruik bron 5.
De Nederlandse maatschappij rond 1910 kan worden aangeduid als een maatschappij in
verandering. De foto getuigt hiervan.
164p
Licht toe dat in de bron zowel een traditioneel als een modern element zichtbaar is.
Gebruik bron 6.
Verschillende factoren belemmerden de opbouw van een sterke vakbeweging.
172p
Beschrijf op grond van gegevens uit de bron één van die factoren.
Gebruik bron 6.
182p
Maak aannemelijk, aan de hand van een gegeven uit de bron, dat de vereniging Fraternitas
zich verwant voelt aan het socialisme.
Leden van de vereniging Fraternitas hielden hun lidmaatschap geheim.
192p
Geef daarvoor een verklaring.
Gebruik de bronnen 7, 8 en 9.
De drie bronnen geven elk een andere interpretatie van de rol die Ferdinand Domela
Nieuwenhuis speelde binnen de arbeidersbeweging.
206p
Geef per bron aan welke interpretatie erin naar voren komt en breng die interpretatie
telkens in verband met de herkomst van de bron.
Aan het begin van deze eeuw streefden de vakverenigingen naar hogere lonen voor de
mannelijke kostwinner. Sommige hedendaagse historici zijn van mening dat dit streven de
emancipatie van de vrouw heeft belemmerd.
212p
Leg uit waarom veel arbeidersvrouwen aan het begin van deze eeuw daar anders over
dachten.
Gebruik bron 10a.
De encycliek Rerum Novarum bevat opvattingen over de rol van de overheid in de
samenleving.
222p
Toon met behulp van de bron aan dat die opvattingen botsen met de uitgangspunten van
aanhangers van de nachtwakersstaat.
Gebruik bron 10b.
De paus spreekt in dit gedeelte van de encycliek over een politieke stroming.
233p
Welke stroming bedoelt de paus? Noem vervolgens twee hoofdbezwaren die de paus
tegen deze stroming heeft.
In de periode 1900–1919 droegen bepaalde wettelijke maatregelen ertoe bij dat de positie
van vrouwen in de samenleving werd versterkt.
244p
Geef twee voorbeelden van dergelijke wettelijke maatregelen en licht telkens toe hoe
daardoor de positie van vrouwen werd versterkt.
Gebruik bron 11.
De tekenaar gebruikt rond 1910 algemeen herkenbare symbolen om een tegenstelling aan
de orde te stellen.
253p
Noem één tegenstelling die in de tekening aan de orde wordt gesteld en combineer twee
symbolen die de tekenaar gebruikt om die tegenstelling te laten zien.
Mannen werden rond 1900 voor vergelijkbare werkzaamheden meestal beter beloond dan
hun vrouwelijke collega’s.
262p
Leg uit waarom deze betere beloning van mannen aansloot bij de toenmalige opvatting
over de maatschappelijke rolverdeling tussen man en vrouw.
Toenemende verstedelijking leidde rond de eeuwwisseling tot problemen op het gebied
van de volksgezondheid.Voor deze problemen werden door verschillende instanties
oplossingen gezocht.
274p
Beschrijf twee van dergelijke problemen en geef telkens aan welke oplossing ervoor werd
gezocht.
Tussen 1880 en 1919 bestonden er grote tegenstellingen tussen confessionelen en sociaal-
democraten over verschillende zaken.Toch werkten beide groepen samen bij de
grondwetsherziening van 1917.
284p
28 Noem twee verschillende zaken die in 1917 geregeld werden en leg daarbij telkens uit wat
die regeling inhield.
Einde