opgave 1Blok 1
Dit vragenblok gaat over de persoonlijke vorming van jonge aristocraten en
kunstenaars aan het einde van de zestiende eeuw, begin zeventiende eeuw en
over de portretkunst uit die tijd.
Al rond 1600 hadden de Italiaanse, Franse en Engelse vorstenhoven een grote
aantrekkingskracht op de aristocratie. Een educatieve reis (grand tour) langs
een aantal Europese vorstenhoven, die vaak meerdere jaren duurde, werd voor
jeugdige edellieden als afronding van de opvoeding gezien.
13pNoem drie redenen waarom zo’n grand tour belangrijk werd gevonden.
Voor kunstenaars die zich verder wilden ontwikkelen en de status van
ambachtsman wilden ontgroeien was een studiereis eveneens van belang.
22pNoem twee redenen waarom rond 1600 juist Italië zo’n interessante bestemming
was voor ambitieuze, jonge kunstenaars.
afbeelding 1
Rubens uit Antwerpen was zo’n jonge kunstenaar die een studiereis naar Italië
ondernam. Zijn talent werd daar onderkend en hij kreeg veel opdrachten.
Teruggekomen in Vlaanderen schilderde hij in ca. 1609 zijn eigen
huwelijksportret (zie afbeelding 1). Rubens toont zichzelf hier, in het gezelschap
van zijn vrouw, als de maatschappelijk succesvolle persoon die hij in Italië was
geworden.
33pGeef aan de hand van drie aspecten van de voorstelling aan waaruit dit blijkt.
In de renaissance groeide de behoefte om zich te laten portretteren.
42pLeg uit wat daarvan de reden was.
afbeelding 2 en 2A, afbeelding 3, tekst 1
Lees tekst 1.
Afbeelding 2 is een voorstudie van Rubens uit 1632 voor De Apotheose
(verheerlijking) van Jacobus I, de schildering van het centrale deel van het
plafond van het Banqueting House. Afbeelding 2A is een gedeelte van
afbeelding 2. Op afbeelding 3 zie je het interieur van het Banqueting House.
Op afbeelding 2A zie je Jacobus afgebeeld, met scepter in de hand. Zijn
linkervoet rust op een globe, die gedragen wordt door een adelaar met
bliksemschichten in zijn klauwen. Zijn rechtervoet rust op de vleugel van de
adelaar. Rondom hem zie je allegorische figuren: aan de linkerkant Pietas
(Vroomheid) en Fides (Geloof) en aan de rechterkant Justitia (Gerechtigheid).
Gezamenlijk heffen zij Jacobus op naar de hemel.
Bovenin afbeelding 2 zie je Sapientia (Wijsheid) en Victoria (Overwinning) met
een lauwerkrans. Daaromheen en er tussendoor dwarrelen Amor-figuurtjes.
51pNoem één reden waarom Rubens in De Apotheose gebruikmaakt van
allegorieën.
afbeelding 2 en 2A, afbeelding 3
Het ovale, centrale deel van het plafond van de grote zaal van het Banqueting
House is een bewust gekozen plaats voor de weergave van de verheerlijking
van de vorst.
Bij zijn voorstelling van De Apotheose heeft Rubens duidelijk rekening gehouden
met die plaats en met het standpunt van de beschouwer.
62pLeg aan de hand van twee aspecten van de vormgeving uit op welke manier hij
daarmee rekening heeft gehouden.
tekst 2
Lees tekst 2.
Van Dyck portretteerde Karel I zo’n twintig keer in allerlei verschillende rollen.
72pNoem twee redenen waarom het voor een vorst als Karel I noodzakelijk was om
zich te laten portretteren.
afbeelding 4
Op afbeelding 4 zie je een levensgroot ruiterportret van Karel I, geschilderd door
Van Dyck in 1633. Dit schilderij hing oorspronkelijk aan het einde van een lange
galerij vol afbeeldingen van Romeinse keizers.
Van Dyck heeft op dit staatsieportret de koning weergegeven als een machtig
vorst.
83pLeg aan de hand van drie aspecten van de voorstelling uit waaruit dit blijkt.
afbeelding 4
Op het schilderij van afbeelding 4 heeft Van Dyck, naar voorbeeld van Rubens,
dynamische effecten gebruikt en theatrale middelen toegepast.
93pNoem één manier waarop in dit schilderij een dynamisch effect wordt bereikt en
noem twee theatrale aspecten die in het werk zijn te zien.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2
Dit vragenblok gaat over de Duitse componist Hanns Eisler (1898-1962) en de
film ‘Kuhle Wampe’ (1932).
Mede onder invloed van de idealen van de Oktoberrevolutie in Rusland (1917)
zetten in het begin van de twintigste eeuw veel kunstenaars zich in voor
maatschappelijke veranderingen. Zo vinden onder anderen de schrijver Bertolt
Brecht en de componist Hanns Eisler het belangrijk om werk te maken dat
bijdraagt aan de sociale bewustwording van de arbeidersklasse.
102pNoem nog een kunstenaar of kunstenaarsgroep uit die tijd die zijn/haar/hun werk
in dienst stelde van de socialistische ideologie. Noem van deze kunstenaar of
kunstenaarsgroep ook een werk waarin socialistische idealen worden
nagestreefd. Je mag in plaats van de naam van een werk ook een beschrijving
ervan geven.
muziek 1, tekst 3
Lees tekst 3.
In 1926 sluit de componist Hanns Eisler zich aan bij de Duitse communistische
partij en stelt zijn composities voortaan in dienst van de arbeidersbeweging. Hij
neemt afstand van zijn eerdere werk, zoals de pianosonate nr. 1.
Muziekfragment 1 is een fragment uit deze sonate.
111pNoem een reden waarom deze pianosonate niet paste bij de socialistische
ideeën van Eisler.
tekst 4, video 1
In 1931 zegt Eisler dat je kunstvormen moet gebruiken die de arbeidersklasse
kunnen helpen bij de politieke strijd. Zo’n kunstvorm kan bijvoorbeeld een
strijdlied zijn.
Videofragment 1 is een fragment uit de film ‘Kuhle Wampe’. In dit fragment
wordt ter afsluiting van een sportmanifestatie voor jonge arbeiders het
Solidariteitslied gezongen. Dit lied is een van Eislers beroemdste strijdliederen.
In tekst 4 staan twee refreinen hiervan.
123pGeef drie kenmerken van de muziek die dit lied geschikt maken als strijdlied.
tekst 5, video 2
Lees tekst 5.
Videofragment 2 is een fragment uit het begin van de film ‘Kuhle Wampe’. In dit
fragment fietst een groepje jonge werkloze arbeiders, onder wie de zoon van de
familie Bönicke, naar enkele fabrieken op zoek naar werk. Je ziet fragmenten
van drie fietstochten naar verschillende fabrieken.
132pBeschrijf twee manieren waarop filmisch variatie is aangebracht in deze
fietstochten.
video 2
Over filmmuziek zegt Hanns Eisler dat het belangrijk is dat deze een geheel
eigen functie heeft en niet alleen een imitatie is van beelden of gevoelens.
De muziek van videofragment 2 heeft een eigen functie, maar kan desondanks
gezien worden als een ondersteuning van de beelden.
141pNoem één manier waarop de muziek hier de beelden ondersteunt.
tekst 6, video 3
Videofragment 3 is een scène uit deel 2 van de film. Annie en Fritz maken een
wandeling in het bos. Tijdens deze scène hoor je het lied ‘Das Frühjahr kommt’,
afgedrukt in tekst 6.
Binnen de film is deze scène te beschouwen als een soort vervreemdingseffect,
omdat het dramatisch verloop van het verhaal door de inlas van een lied tussen
de speelscènes wordt onderbroken. Bertolt Brecht past vervreemdingseffecten
ook vaak toe in zijn toneelstukken.
151pLeg uit wat bij Brecht het doel is van een vervreemdingseffect.
video 3
Bij het laatste couplet van het lied uit videofragment 3 verandert het karakter
van beeld en muziek.
164pGeef aan de hand van zowel de beelden als de muziek aan hoe dat gebeurt.
Noem bij beide twee aspecten.
video 4
Videofragment 4 is een scène uit deel 3 van de film. Hierin zie je allerlei
industriële beelden zoals fabrieken en rokende schoorstenen, terwijl een
instrumentale versie van het Solidariteitslied te horen is.
In deze scène sluit de montage van de beelden nauw aan bij de muziek.
171pGeef aan op welke manier dat in de montage is gedaan.
tekst 7, video 5
In videofragment 5 zie je het slot van de film; in tekst 7 staat de tekst van het
daarin gezongen Solidariteitslied.
Na de sportmanifestatie reizen de jonge arbeiders met de trein terug naar huis.
Er vindt een discussie plaats met enkele welvarende medeburgers. Na
aankomst verlaten de reizigers via een tunnel het treinstation terwijl het
Solidariteitslied gezongen wordt.
182pGeef twee argumenten waarom dit fragment, gelet op de boodschap van de film
(verbetering van de wereld), zo goed functioneert als slot.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3
Dit vragenblok gaat over de jongerenvoorstelling Alles, geschreven door Esther
Gerritsen, die een fantasie heeft uitgewerkt over het leven op een andere
planeet. De voorstelling werd in 2002 gespeeld door theatergezelschap Het
Syndicaat.
tekst 8
Lees tekst 8.
In tekst 8 staan enkele kenmerken van jongerentheater genoemd, zoals het zich
richten op de ‘leefwereld van de jongeren’.
192pNoem nog vier veel voorkomende kenmerken van jongerentheater.
tekst 9, video 6
Lees tekst 9 en bekijk videofragment 6 waarin je de eerste discussie van de drie
Aliens in mensentaal ziet.
Bepaalde kenmerken van menselijk taalgebruik blijken voor de Aliens
verbazingwekkend te zijn.
203pNoem drie van die kenmerken.
video 6
Niet alleen het taalgebruik is wennen voor de Aliens. Ook hun status blijkt op
aarde anders te zijn dan die op Alles. Bavo vindt zijn menselijke vermomming
niet in overeenstemming met zijn status op Alles, zeker als hij zichzelf vergelijkt
met Jan. Hij is namelijk kleiner dan Jan.
Het verschil in status tussen hun beiden is ook uitgewerkt in het ontwerp van de
kostuums.
211pLeg dit uit.
video 7
In videofragment 7 zie je hoe Mens met de Aliens aan het werk is in een soort
inburgeringscursus. Deze inburgeringscursus is vormgegeven in een muzikaal
bewegingsstuk.
222pBeschrijf aan de hand van drie aspecten hoe in deze ‘inburgeringscursus’ Mens
en de Aliens zich gedragen en/of op elkaar reageren.
video 8
In videofragment 8 zie je een dialoog tussen Sylpia en Jan. Sylpia is verliefd op
Jan, maar Jan is verliefd op Mens.
Uit deze scène blijkt dat, om een echt mens te zijn, de Aliens meer moeten leren
dan alleen de taal. Sylpia ontdekt hoe het is om gevoelens te hebben.
232pBeschrijf de ontwikkeling die Sylpia in dit fragment doormaakt.
tekst 10, video 9
Lees tekst 10.
In videofragment 9 zie je dat Jan eigenlijk ook geen veranderingen wil en zelfs
terug wil naar de planeet Alles, waar altijd alles hetzelfde is. In het interview van
tekst 10 lees je dat de auteur van Alles zelf bang is voor veranderingen.
Deze angst is in het theaterstuk Alles uitgewerkt op een absurdistische manier.
241pGeef aan op welke manier dat is gedaan in videofragment 9.
In het interview in de NRC vertelt Esther Gerritsen ook dat zij aan een roman
werkt. Zij vindt het schrijven van een roman veel moeilijker dan het schrijven van
een tekst voor een theatervoorstelling, omdat zij bij een roman allerlei aspecten
zelf moet bedenken die bij een theatervoorstelling door anderen worden
bedacht. Zo vindt ze het lastig om de personages in haar roman een uiterlijk
(mee) te geven, terwijl dat bij een theatervoorstelling bepaald wordt door de
castingdirector, kostuumontwerper, grimeur en kapper.
252pNoem nog twee van die aspecten die zij zelf moet bedenken. Geef bij elk aspect
de functie aan van degene die daarvoor bij een theatervoorstelling
verantwoordelijk is.
Theatergroep Het Syndicaat zegt in zijn jongerenvoorstellingen uitdrukkelijk niet
voor maatschappelijke of politieke onderwerpen te kiezen. Toch worden in Alles
wel degelijk maatschappelijke en politieke thema’s aangestipt.
263pNoem drie politieke of maatschappelijke thema’s die in deze voorstelling aan de
orde komen. Licht bij elk je antwoord toe.
Buitenaardse wezens komen voor in populaire films en tv-series die een
massapubliek bereiken.
271pLeg uit waarom de voorstelling Alles desondanks geen massapubliek zal
aanspreken.
opgave 4fragment niet op de siteBlok 4
Dit vragenblok gaat over de popster Madonna in relatie tot uitingen van
massacultuur, zoals de videoclip.
tekst 11
Lees tekst 11.
Toen de wetenschappers Bosma en Pisters in 1997 aan de Universiteit van
Amsterdam een serie colleges over de popster Madonna gaven, werden zij
geconfronteerd met de discussie over ‘hoge’ en ‘lage’ cultuur, terwijl zij dachten
dat die discussie al achterhaald was.
282pBeschrijf twee veelvoorkomende manieren waarop ‘hoge’ en ‘lage’ cultuur van
elkaar worden onderscheiden.
tekst 11
Zoals je in tekst 11 kunt lezen was de serie colleges aan de universiteit van
Bosma en Pisters destijds opmerkelijk en gaf aanleiding tot ophef.
291pGeef hiervoor één reden.
tekst 11, tekst 12
Lees tekst 11 en 12.
Madonna is een self-made woman. Tijdens haar loopbaan heeft zij zich door
beroemde vrouwen laten inspireren. Op haar beurt inspireert Madonna weer een
grote schare fans en functioneert zij met haar imageveranderingen als rolmodel.
301pWat houdt dit rolmodel in?
afbeelding 5, afbeelding 6, tekst 13, video 10
Op de poster van afbeelding 5 en op de foto van afbeelding 6 is Marilyn Monroe
te zien in een scène uit de film Gentlemen prefer Blondes (1953), waarin zij het
lied Diamonds are a girl’s best friend zingt.
Op videofragment 10 zie je twee gedeeltes uit de videoclip Material Girl (1985)
van Madonna; in tekst 13 staat de tekst van deze gedeeltes.
Madonna heeft haar fascinatie voor Marilyn Monroe tot uitdrukking laten komen
in de videoclip van Material Girl. Zowel Monroe’s Diamonds are a girl’s best
friend als Madonna’s Material Girl zijn een ode aan het materialisme, vooral met
betrekking tot mannen. Maar tegelijk relativeert Madonna dit materialisme in
haar videoclip.
311pLeg deze relativering uit.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
tekst 12, video 10
In tekst 12 lees je dat Madonna’s manier van werken als postmodernistisch
wordt gekenmerkt, onder andere omdat zij in haar werk meerdere identiteiten
aanneemt. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de videoclip Material Girl.
321pNoem nog een postmodernistisch kenmerk van de videoclip Material Girl.
tekst 14, video 11
Lees tekst 14 en bekijk videofragment 11, waarop het begin te zien is van de
videoclip Nothing Really Matters (1999).
In deze videoclip wordt verwezen naar de Japanse cultuur. Anders dan
bijvoorbeeld bij Material Girl houdt de inhoud van de tekst geen verband met de
beelden.
331pLeg op grond van de functie van een videoclip uit waarom het niet nodig is dat
er een direct verband is tussen tekst en beelden.
tekst 14, video 11
Sommige critici vonden de gedaantewisseling van Madonna in Nothing Really
Matters een riskante onderneming, althans vanuit het perspectief van de
marketing en de PR.
342pGeef twee redenen waarom deze gedaantewisseling risico’s voor de marketing
van Madonna met zich mee zou kunnen brengen.
tekst 15, video 11, video 12
Lees tekst 15 en bekijk videofragment 12 waarop diverse fragmenten uit een
documentaire over butoh te zien zijn.
Van Madonna wordt vaak gezegd dat zij de ‘lage’ cultuur met de ‘hoge’ cultuur in
verbinding brengt. Hiervan is in elk geval sprake in de videoclip van Nothing
Really Matters, waarbij gebruik is gemaakt van elementen uit butoh.
353pNoem drie kenmerken van butoh die in de videoclip zijn terug te vinden.
tekst 15, video 11, video 12
361pBen je van mening dat Madonna met haar videoclip recht doet aan het karakter
van butoh? Beargumenteer je antwoord.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
