bronnen

Eindexamen natuurkunde havo 1994, tijdvak 1Overgetypte versie. De opmaak volgt het origineel zo dicht mogelijk, maar is niet het originele zetwerk.

bij dit examen

Natuurkunde Havo 1994-I

opgave 1Opgave 1 Een warme dag

Op een warme zomerdag staat een auto in de schaduw van een huis. In één van de banden van de auto
bevindt zich 170 g lucht. De dichtheid van de lucht in de band is nu 3,7 kg/m3.
13p
→ Bereken het volume van de lucht in de band.
De temperatuur van de lucht in de band is 24 °C en de druk is 3,2⋅105 Pa. Enige tijd later schijnt de
zon op de band. Daardoor stijgen de temperatuur en de druk van de lucht in de band. We nemen aan
dat het volume van de lucht in de band hierbij niet verandert. De temperatuur is als functie van de
tijd t weergegeven in figuur 1.
figuur bij de opgave
Deze figuur staat ook op de bijlage. De temperatuur van de buitenlucht blijft 24 °C.
23p
→ Bepaal met behulp van de figuur op de bijlage de temperatuurstijging per seconde van de lucht in de
band op tijdstip t = 15 minuten.
Uit figuur 1 blijkt ondermeer dat de temperatuur van de lucht in de band vanaf t = 20 minuten steeds
langzamer stijgt.
33p
→ Geef hiervoor een verklaring.
Na enige tijd wordt de temperatuur van de lucht in de autoband constant.
Men laat nu zoveel lucht uit de band ontsnappen dat de druk weer dezelfde is als op t = 0.
44p
→ Bepaal de massa van de lucht die men heeft laten ontsnappen.
Bijlage:
figuur bij de opgave

opgave 2Opgave 2 Boodschappenkarretje

Iemand vervoert zijn boodschappen met een boodschappenkarretje. Hij staat te wachten en houdt
daarbij het karretje in de stand van figuur 2. In figuur 3 is het karretje vereenvoudigd en op schaal
weergegeven.
figuur bij de opgave
figuur bij de opgave
Z is het zwaartepunt van het karretje met boodschappen. De totale massa is 14 kg. De massa van de
wieltjes wordt verwaarloosd. A is de as van de wieltjes. Het karretje wordt aan het uiteinde C
vastgehouden. De kracht in C werkt verticaal. Figuur 3 staat vergroot op de bijlage.
55p
→ Bepaal met behulp van de figuur op de bijlage de verticale kracht die in C uitgeoefend moet worden
om het karretje in evenwicht te houden. Gebruik hierbij de momentenwet.
Hij wil de stand van het karretje nu zó veranderen dat de benodigde kracht in C zo klein mogelijk is.
Punt B mag hierbij niet op de grond komen.
63p
→ In welke stand is de benodigde kracht in C zo klein mogelijk? Licht je antwoord toe.
73p
figuur bij de opgave
Daarna trekt hij het karretje met constante
snelheid achter zich aan. Hierbij moet hij een
kracht van 30 N in C uitoefenen. De
wrijvingskracht op het karretje is constant. In
figuur 4 is de situatie op schaal getekend.
Figuur 4 is op de bijlage vergroot
weergegeven.
→ Bepaal met behulp van de figuur op de
bijlage de grootte van de wrijvingskracht.
Bijlagen:
Bijlage vraag 5:
figuur bij de opgave
Bijlage vraag 7:
figuur bij de opgave

opgave 3Opgave 3 Gloeilamp

83p
Van een gloeilamp wil men nagaan hoe het
opgenomen elektrische vermogen P afhangt van de
spanning V over het lampje. Daartoe bouwt men de
schakeling van figuur 5.
Het resultaat van de metingen is weergegeven in
figuur 6.
De gloeilamp wordt nu aangesloten op een spanning
van 125 V.
→ Bepaal de energie in kWh die de gloeilamp in
50 minuten omzet.
figuur bij de opgave
figuur bij de opgave
Men wil de gloeilamp bij een netspanning van 230 V een vermogen laten opnemen van 40 W Dit kan
door een weerstand R in serie te schakelen met de gloeilamp.
94p
→ Bereken de weerstand van R.
De gloeilamp wordt nu zonder de weerstand R aangesloten op een spanningsbron.
Als de gloeilamp lange tijd gebrand heeft, is de gloeidraad dunner geworden. Het door de gloeilamp
opgenomen vermogen verandert daardoor.
103p
→ Beredeneer of het opgenomen vermogen dan groter of kleiner is geworden.

opgave 4Opgave 4 Kring om de zon

Soms is om de zon een kring zichtbaar, zoals op de foto van figuur 7 te zien is.
figuur bij de opgave
Deze kring ontstaat als zonlicht gebroken wordt door ijs-kristalletjes, die zich op grote hoogte
bevinden. Zie figuur 8. Deze figuur is niet op schaal.
figuur bij de opgave
112p
123p
figuur bij de opgave
In figuur 9 is zo'n ijskristal in dwarsdoorsnede getekend. De
lichtstraal DE loopt in het ijskristal evenwijdig aan AB, en
breekt in E zoals in figuur 9 is getekend. Figuur 9 staat
vergroot op de bijlage.
→ Construeer op de bijlage de invallende lichtstraal die hoort
bij straal DE.
→ Bepaal met behulp van de figuur op de bijlage de
brekingsindex van het ijs.
Bijlage:
figuur bij de opgave

opgave 5Opgave 5 Muziekslang

Bij speelgoedwinkels zijn holle, plastic buizen te koop, die, aan beide zijden open zijn. Als je de lucht
in zo'n buis op een bepaalde manier aanblaast, blijkt de buis een toon voort te brengen.
Daarom noemen we de buis een ‘muziekslang’. Zie figuur 10.
figuur bij de opgave
132p
→ Leg uit waarom de lucht in de muziekslang een toon kan voortbrengen als deze wordt aangeblazen.
Men slingert zo'n niuziekslang, die 70 cm lang is, aan één uiteinde rond- Dit uiteinde blijft hierbij op
zijn plaats.
Het andere uiteinde draait rond met snelheid v. Zie figuur 11
figuur bij de opgave
Bij bepaalde waarden van v brengt de slang een toon voort.
Van vier tonen bepaalt men de frequentie en de bijbehorende waarde van v. In figuur 12 zijn de
meetresultaten weergegeven. De temperatuur van de lucht is 20 °C.
figuur bij de opgave
143p
→ Bepaal de omloopstijd van de muziekslang als deze toon 3 voortbrengt.
154p
→ Bepaal de golflengte van het geluid van toon 2.
Bij toon 1 hoort een golflengte van 0,70 m.
163p
→ Beredeneer of de bij toon 1 behorende frequentie de laagst mogelijke is waarmee de luchtkolom in de
muziekslang kan trillen.

opgave 6Opgave 6 Rookmelder

Een rookmelder is een apparaat dat een signaal geeft (meestal een geluidssignaal) wanneer er teveel rook in een ruimte is. In de hier beschreven rookmelder (zie figuur 13) wordt gebruik gemaakt van de radioactieve bron Americium‑241. Het isotoop 24l Am verkrijgt men door een plutoniumkern te…

Een rookmelder is een apparaat dat een signaal geeft (meestal een geluidssignaal) wanneer er teveel rook in een ruimte is. In de hier beschreven rookmelder (zie figuur 13) wordt gebruik gemaakt van de radioactieve bron Americium‑241. Het isotoop 24l Am verkrijgt men door een plutoniumkern te beschieten met een neutron. De plutonium-kern neemt dit neutron op. Daarbij ontstaat ook nog een β ‑ ‑deeltje.

→ Bepaal het massagetal van de gebruikte plutonium- isotoop. Het isotoop 24l Am is niet stabiel. Het vervalt en zendt hierbij een α ‑deeltje uit.
→ Geef de reactievergelijking van dit α ‑verval. Bij aankoop van deze rookmelder is de activiteit van de americiumbron 35 kBq.
→ Leg uit dat de activiteit van deze bron na één jaar nog steeds nagenoeg 35 kBq is.
→ Bereken de massa van het americium dat na één jaar vervallen is. In figuur 14 is de doorsnede van de rookmelder vereenvoudigd weergegeven. De radioactieve bron zendt α ‑deeltjes uit. Deze α ‑deeltjes ioniseren de molekulen in de luchtkamer. Er loopt dan een elektrische stroom tussen de platen A…

→ Bereken de massa van het americium dat na één jaar vervallen is. In figuur 14 is de doorsnede van de rookmelder vereenvoudigd weergegeven. De radioactieve bron zendt α ‑deeltjes uit. Deze α ‑deeltjes ioniseren de molekulen in de luchtkamer. Er loopt dan een elektrische stroom tussen de platen A en B. Hierbij zorgen zowel elektronen als ionen voor het ladingstransport. Als er rook in de luchtkamer komt, zullen de rookdeeltjes zich aan de ionen hechten. Hierdoor blijkt de stroomsterkte af te nemen.

→ Beredeneer dat de spanning tussen P en Q daardoor toeneemt.
Punt Q wordt geaard. De spanning van P gebruiken we als ingangssignaal op een systeembord. Zie figuur 15. Deze spanning wordt groter naarmate er meer rook in de luchtkamer komt. De zoemer op het systeembord moet geluid gaan geven als de spanning tussen P en Q boven een bepaalde waarde komt. Het…

Punt Q wordt geaard. De spanning van P gebruiken we als ingangssignaal op een systeembord. Zie figuur 15. Deze spanning wordt groter naarmate er meer rook in de luchtkamer komt. De zoemer op het systeembord moet geluid gaan geven als de spanning tussen P en Q boven een bepaalde waarde komt. Het geluid mag daarna niet meer ophouden, óók niet als de rook verdwenen is. Figuur 15 staat ook op de bijlage. De functies van de geheugencel en van de teller worden geactiveerd door een hoog ingangssignaal.

→ Teken in de figuur op de bijlage de verbindingslijnen zó, dat er een systeem ontstaat dat aan de gestelde eisen voldoet. Dit systeem blijkt vaak vals alarm te geven. Daarom stellen we als extra eis, dat de zoemer pas geluid gaat geven als er gedurende vier seconden zonder onderbreking rook…

→ Teken in de figuur op de bijlage de verbindingslijnen zó, dat er een systeem ontstaat dat aan de gestelde eisen voldoet. Dit systeem blijkt vaak vals alarm te geven. Daarom stellen we als extra eis, dat de zoemer pas geluid gaat geven als er gedurende vier seconden zonder onderbreking rook geconstateerd is. De pulsgenerator is verbonden met de ingang 'tel' van de pulsteller die de afgegeven pulsen telt. De pulsgenerator staat ingesteld op 2 Hz. Figuur 15 is nogmaals op de bijlage afgedrukt.

→ Teken in deze nieuwe figuur op de bijlage de verbindingslijnen zó, dat ook aan deze eis voldaan wordt.
Bijlagen: Bijlage bij vraag 23:

opgave 7Opgave 7 Röntgenfoto

In een vacuum buis bevinden zich twee platen B en C. Plaat B zendt elektronen uit, waarvan de beginsnelheid te verwaarlozen is. Zie figuur 16. Men wil de elektronen met een snelheid van 7,0 ⋅ 10 7 m/s op plaat C laten botsen.
→ Bereken hoe groot de spanning tussen B en C dan minstens moet zijn. Daarna stelt men de spanning tussen de platen in op 60 keV. De elektronen botsen nu met een zo grote snelheid tegen plaat C dat daardoor harde röntgenstraling ontstaat. Veel fotonen van deze straling hebben een energie van 57 keV.
→ Bereken de golflengte van een foton van 57 keV. Met deze straling wordt en röntgenopname van een hand gemaakt. De opname is lichter op die plaatsen waar de hand meer straling heeft geabsorbeerd. Zie figuur 17. In figuur 18 is zowel voor bot als voor weefsel het percentage doorgelaten straling…

→ Bereken de golflengte van een foton van 57 keV. Met deze straling wordt en röntgenopname van een hand gemaakt. De opname is lichter op die plaatsen waar de hand meer straling heeft geabsorbeerd. Zie figuur 17. In figuur 18 is zowel voor bot als voor weefsel het percentage doorgelaten straling uitgezet tegen de afstand d die de straling in bot of

→ Leg uit of grafiek 1 hoort bij bot of bij weefsel. Bij een spanning van 60 kV is het vermogen van de uitgezonden röntgenstraling 50 mW De ampèremeter in de schakeling van figuur 16 wijst dan 0,50 mA aan.
→ Bereken het rendement van de röntgenbuis. Stel dat de röntgenstraling geheel zou bestaan uit fotonen met een energie van 57 keV.
→ Bereken het aantal fotonen dat dan per seconde zou worden uitgezonden. Bij het maken van de röntgenfoto werd de hand gedurende 8,0 ms bestraald. De hand heeft een massa heeft van 0,35 kg en absorbeerde 20% van de uitgezonden straling. Hierdoor ontving de hand een bepaalde dosisequivalent aan…

→ Bereken het aantal fotonen dat dan per seconde zou worden uitgezonden. Bij het maken van de röntgenfoto werd de hand gedurende 8,0 ms bestraald. De hand heeft een massa heeft van 0,35 kg en absorbeerde 20% van de uitgezonden straling. Hierdoor ontving de hand een bepaalde dosisequivalent aan straling. Voor het dosisequivalent H geldt:

Hierin is: → U de ontvangen stralingsenergie → m de bestraalde massa → Q de kwaliteitsfactor. Voor röntgenstraling geldt: Q = 1.
→ Bereken de grootte van het ontvangen dosisequivalent. Einde.