bronnen

Eindexamen natuurkunde havo 2011, tijdvak 1

opgave 1Opgave 1 Tower of Terror

Opmerking: in deze opgave verwaarlozen we steeds de wrijving. In het attractiepark figuur 1 Dreamworld in Australië staat de Tower of Terror. Zie figuur 1. Op het stuk AB wordt een kar met behulp van elektromagneten versneld. Na het horizontale gedeelte komt de kar in een verticale bocht en gaat…

Opmerking: in deze opgave verwaarlozen we steeds de wrijving. In het attractiepark figuur 1 Dreamworld in Australië staat de Tower of Terror. Zie figuur 1. Op het stuk AB wordt een kar met behulp van elektromagneten versneld. Na het horizontale gedeelte komt de kar in een verticale bocht en gaat vervolgens loodrecht omhoog. Bij terugkeer wordt hij door de elektromagneten vertraagd. elektromagneten Figuur 2 laat zien hoe de figuur 2 grootte van de snelheid van de kar verloopt tussen het moment van vertrek en het bereiken van het hoogste punt D . De massa van de kar inclusief passagiers is 6,2 ⋅ 10 3 kg.

Bepaal de (horizontale) kracht die de elektromagneten tussen t = 0 s en t = 7,0 s op de kar uitoefenen. Op t = 10 s gaat de kar de bocht in.
Bepaal de afstand die de kar aflegt tussen t = 0 s en t = 10 s.
Bepaal met behulp van de wet van behoud van energie de verticale afstand tussen het hoogste punt D en het horizontale gedeelte van de baan. In figuur 1 is het einde van de verticale bocht met C aangegeven en het hoogste punt met D .
Welke kracht/krachten werkt/werken er op de kar: − op het traject van C naar D , − in punt D , − op het traject van D naar C ?
figuur 3 Een paar leerlingen nemen zelfgemaakte versnellingsmeters mee de attractie in. De versnellingsmeter van Bob bestaat uit een ringetje dat aan een touwtje hangt. Het geheel bevindt zich in een doorzichtig kistje. Zie figuur 3. Tijdens het versnellen door de elektromagneten hangt het touwtje…

figuur 3 Een paar leerlingen nemen zelfgemaakte versnellingsmeters mee de attractie in. De versnellingsmeter van Bob bestaat uit een ringetje dat aan een touwtje hangt. Het geheel bevindt zich in een doorzichtig kistje. Zie figuur 3. Tijdens het versnellen door de elektromagneten hangt het touwtje niet meer verticaal maar zoals is getekend in de figuur op de uitwerkbijlage. In die figuur zijn ook de krachten getekend die op het ringetje werken. De tekening is op schaal. De massa van het ringetje is 2,0 g .

Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage de versnelling van de kar. Construeer daartoe eerst de resulterende kracht die op het ringetje werkt. figuur 4 John en Dave hebben een andere versnellingsmeter gemaakt. Deze bestaat uit een metalen bolletje aan een veer in een doorzichtig buisje…

Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage de versnelling van de kar. Construeer daartoe eerst de resulterende kracht die op het ringetje werkt. figuur 4 John en Dave hebben een andere versnellingsmeter gemaakt. Deze bestaat uit een metalen bolletje aan een veer in een doorzichtig buisje dat aan de uiteinden dicht is gemaakt. Zie figuur 4. John houdt zijn meter horizontaal in de rijrichting. Dave houdt zijn meter ook horizontaal maar in omgekeerde richting. Zie figuur 5. figuur 5 De kar wordt versneld door de elektromagneten. In figuur 6 zijn schematisch drie afbeeldingen getekend van de versnellingsmeter van John en drie van de versnellingsmeter van Dave. figuur 6 rijrichting

In welke afbeelding is de plaats van het bolletje tijdens het versnellen goed weergegeven? Beantwoord deze vraag voor zowel John als Dave.

opgave 2Opgave 2 Nucleaire microbatterij

Lees eerst onderstaande tekst.
Nucleaire microbatterij
Onderzoekers hebben een kleine batterij
ontwikkeld die werkt met behulp van een
radioactieve bron.
In de figuren hiernaast wordt de werking
ervan uitgelegd.
Een kunststof strip is aan één kant
ingeklemd. Op de strip zit een plaatje
zogenoemd piëzo-elektrisch materiaal.
Onder het andere uiteinde zit een koperen
plaatje. Tegenover dit plaatje is een
plaatje radioactief nikkel (63Ni) geplaatst.
Het geheel bevindt zich in vacuüm. Zie
figuur (a).
63Ni zendt β-straling uit die door het
koper wordt geabsorbeerd. Zie figuur (b).
Het nikkel wordt dan positief geladen en
het koper negatief. Daardoor trekken de
plaatjes elkaar aan waardoor de strip
buigt. Zie figuur (c).
Wanneer de twee plaatjes elkaar
aanraken, schiet de kunststof strip terug
en trilt een tijdje na. Zie figuur (d). Dit
proces herhaalt zich steeds.
Piëzo-elektrisch materiaal heeft de
eigenschap dat het een elektrische
spanning opwekt wanneer het gebogen
piezo-elektrisch materiaal kunststof koper (a) radioactief nikkel (b) -straling (c) Uuit (d)
wordt. Zo wordt de trillingsenergie van
de strip omgezet in elektrische energie.
63Ni zendt β-straling uit.
73p
Geef de vervalvergelijking van 63Ni.
Het koperen en het nikkelen plaatje krijgen een tegengestelde lading en trekken
elkaar aan.
83p
Leg uit waarom:
− het koperen plaatje een negatieve lading krijgt;
− het nikkelen plaatje een positieve lading krijgt.
Door de aantrekkende kracht buigt de kunststof strip naar beneden. Als het
koperen en nikkelen plaatje elkaar aanraken, schiet de strip meteen terug.
91p
Leg uit waarom de strip dan terugschiet.
Het apparaatje is in werkelijkheid slechts enkele millimeters groot. De dikte van
het koperen plaatje is maar 60 micrometer.
Voor een goede werking van de batterij heeft men radioactief materiaal
uitgekozen waarvan de β-deeltjes een betrekkelijk lage energie hebben.
101p
Leg uit waarom de batterij minder goed werkt als de uitgezonden β-deeltjes een
hoge energie zouden hebben.
Een tweede eis die men aan het radioactieve materiaal stelt, is dat het naast de
β-straling geen γ-straling uitzendt.
112p
Leg uit wat het nadeel is van radioactief materiaal dat ook γ-straling uitzendt.
De nucleaire microbatterij zet de stralingsenergie van de radioactieve bron om in
elektrische energie.
De activiteit van de bron bedraagt 1,8·107 Bq. De gemiddelde energie van de
β-deeltjes bedraagt 17 keV. De batterij levert een vermogen van 1,4·10–9 W.
124p
Bereken het rendement van de batterij.
De microbatterij kan worden gebruikt als voeding voor sensoren die zich op
(zeer) moeilijk bereikbare plaatsen bevinden.
131p
Leg uit waarom deze microbatterij niet vaak vervangen hoeft te worden.
Baseer je uitleg op een gegeven uit Binas.

opgave 3Opgave 3 Loopbrug

Professor Barrett en twee studenten staan op een loopbrug en bewegen ritmisch
op en neer met een bepaalde frequentie. Daardoor komt de hele brug in trilling.
Deze situatie is gefilmd. Op de uitwerkbijlage staat een serie beelden uit die
film. Bekijk deze beelden (serie 1) voordat je verder leest.
Aan de beweging van de rechtervoet van professor Barrett is een videometing
gedaan. Het bijbehorende (s,t)-diagram is in figuur 1 afgedrukt.
142p
152p
164puitwerkbijlage
Bepaal de amplitudo van de
trilling die de voet van de
professor uitvoert.
De frequentie van de trilling van
de voet is gelijk aan 0,56 Hz.
Toon dat aan met behulp van
figuur 1.
Figuur 1 staat vergroot op de
uitwerkbijlage.
Bepaal met behulp van de figuur
1,2 s (m) 1,1 1,0 0,9 0,8 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 8 9 10 11 12 13 14 15
op de uitwerkbijlage de
maximale snelheid van de voet.
De brug is ook van opzij gefilmd terwijl de professor en de studenten weer met
een frequentie van 0,56 Hz op en neer bewegen. Ook van deze film staan op de
uitwerkbijlage twee beelden. Bekijk deze beelden (serie 2) voordat je verder
leest.
Door de beweging van de professor
figuur 2
en de studenten worden in de brug
lopende golven opgewekt die tegen de
vaste uiteinden P en Q van de brug
weerkaatsen. Bij deze frequentie
P Q 28 m
ontstaat dan de staande golf waarvan in figuur 2 de uiterste standen
schematisch zijn weergegeven. Deze figuur is niet op schaal.
De lengte van de brug is 28 m.
173p
Bereken de voortplantingssnelheid van de lopende golven in de brug.
Op een andere film bewegen de professor en de
figuur 3
183puitwerkbijlage
studenten met een hogere frequentie op en neer.
Op die manier kunnen ze staande golven in de brug
opwekken met meer buiken en knopen.
Zie figuur 3. Op deze film bewegen zij met een
frequentie van 0,84 Hz.
Op de uitwerkbijlage zijn de vaste uiteinden P en Q
van de brug getekend.
Teken in de figuur op de uitwerkbijlage de uiterste
standen van de staande golf die bij deze frequentie in
de brug ontstaat. Licht je tekening toe met een
figuur 3
berekening of een redenering.
Aan beide kanten van de brug staat een waarschuwingsbord met de tekst:
Indien u met meerdere personen tegelijk over deze brug wilt lopen, is het veiliger om uit de pas te lopen! 1)
noot 1 Marcherende soldaten lopen in de pas. ‘Uit de pas lopen’ betekent juist niet in de pas lopen.
191p
Leg uit waarom dat een goed advies is.

opgave 4Opgave 4 Koffiezetapparaat

figuur 1 In veel huishoudens wordt het koffiezetapparaat gebruikt dat in figuur 1 is afgebeeld. Bij dit apparaat wordt heet water door een koffiepad (een zakje fijngemalen koffie) geperst. Het diagram van figuur 2 laat het elektrisch vermogen van het apparaat zien als functie van de tijd tijdens…

figuur 1 In veel huishoudens wordt het koffiezetapparaat gebruikt dat in figuur 1 is afgebeeld. Bij dit apparaat wordt heet water door een koffiepad (een zakje fijngemalen koffie) geperst. Het diagram van figuur 2 laat het elektrisch vermogen van het apparaat zien als functie van de tijd tijdens het zetten van één kopje koffie. Op t = 0 s begint een verwarmingselement water te verhitten. Op t = 60 s wordt door het indrukken van een knop een pompje ingeschakeld dat ervoor zorgt dat heet water door de koffiepad wordt geperst. Iemand zet gemiddeld vier

kopjes koffie per dag. Bepaal de hoeveelheid elektrische energie in kWh die het koffiezetapparaat per jaar verbruikt. Het verwarmingselement heeft een vermogen van 1,40·10 3 W . De netspanning is 230 V .
Toon aan dat de weerstand van het verwarmingselement 37,8 Ω is. De weerstandsdraad in het verwarmingselement is van nichroom. De diameter van de draad is 0,20 mm .
Bereken de lengte van de draad. In het apparaat zit een figuur 3 temperatuursensor. In figuur 3 staat de
ijkgrafiek van deze sensor. Bepaal de gevoeligheid van de sensor bij een temperatuur van 90 ° C .
Iemand wil een kop koffie zetten en zet het apparaat aan. Het verwarmingselement begint dan het water in het reservoir te verhitten. Tegelijkertijd knippert er een rode LED . Als het water een temperatuur van 95 ° C heeft bereikt, wordt het verwarmingselement uitgeschakeld en gaat de LED continu…

Iemand wil een kop koffie zetten en zet het apparaat aan. Het verwarmingselement begint dan het water in het reservoir te verhitten. Tegelijkertijd knippert er een rode LED . Als het water een temperatuur van 95 ° C heeft bereikt, wordt het verwarmingselement uitgeschakeld en gaat de LED continu branden in plaats van knipperen. In figuur 4 staat de schakeling die dit regelt. figuur 4 temperatuur-

Leg uit: − hoe de schakeling ervoor zorgt dat de LED knippert zo lang als de temperatuur van het water lager is dan 95 ° C ; − hoe de schakeling ervoor zorgt dat het verwarmingselement wordt uitgeschakeld als het water een temperatuur van 95 ° C bereikt; − hoe de schakeling ervoor zorgt dat de LED…

Leg uit: − hoe de schakeling ervoor zorgt dat de LED knippert zo lang als de temperatuur van het water lager is dan 95 ° C ; − hoe de schakeling ervoor zorgt dat het verwarmingselement wordt uitgeschakeld als het water een temperatuur van 95 ° C bereikt; − hoe de schakeling ervoor zorgt dat de LED continu gaat branden als het water een temperatuur van 95 ° C bereikt. Men schakelt het pompje in door even op een drukschakelaar te drukken. Hierdoor perst het pompje gedurende 20 s heet water door de koffiepad. Op de uitwerkbijlage staat een deel van de schakeling die hiervoor zorgt.

Teken in de figuur op de uitwerkbijlage de schakeling die het pompje op de juiste manier in- en uitschakelt. Zorg ervoor dat de schakeling klaarstaat voor het volgende kopje koffie wanneer het pompje is uitgeschakeld. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 5Opgave 5 Laserpennen

Ineke experimenteert met laserpennen. Ze richt de lichtbundel van een rode
laserpen schuin naar boven op de onderkant van een glazen bak met water.
Bij het wateroppervlak breekt de lichtbundel. Zie figuur 1.
In figuur 2 is getekend hoe bij een bepaalde stand van de laserpen de rode
lichtstraal wordt gebroken.
figuur 1
figuur 2
figuur 1
rood lucht water rood
Figuur 2 staat vergroot op de uitwerkbijlage.
263puitwerkbijlage
Toon met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage aan dat de brekingsindex
die Ineke vindt, overeenkomt met die in Binas.
Ineke draait de rode laserpen zo dat de
figuur 3
273p
gebroken lichtbundel precies langs het
wateroppervlak scheert.
Vervolgens houdt ze naast de rode
laserpen een blauwe. In figuur 3 is het
verloop van de rode en blauwe lichtbundel
getekend.
Verklaar het verschil tussen het verloop
van de blauwe lichtbundel en dat van de
rode lichtbundel. Gebruik in je antwoord de
lucht rood water rood blauw blauw
begrippen brekingsindex en grenshoek.
Ineke houdt ook nog een groene laserpen
figuur 4
282p
naast de rode en de blauwe. Zie figuur 4.
Figuur 4 staat vergroot op de
uitwerkbijlage.
Teken het verdere verloop van de groene
lichtbundel.
lucht rood water rood blauw groen