opgave 1Tekst 1 Hoe we waarheden vermijden
De tekst ‘Hoe we waarheden vermijden’ kan onderverdeeld worden in vier
delen. Deze achtereenvolgende delen kunnen voorzien worden van de
volgende kopjes:
1 Voorbeelden van onwaarheden
2 Het belang en de betekenis van onwaarheden
3 Middelen voor het vertellen van onwaarheden
4 Motieven voor het vertellen van onwaarheden
11pBij welke alinea begint deel 2?
21pBij welke alinea begint deel 4?
‘De voor de hand liggende gecombineerd sterk-zwakke punten “ik ben
bereid voor mijn baan de wet te overtreden” of “ik ben aartslui en heb
geleerd anderen mijn werk te laten doen” zijn echter opnieuw niet goed.’
(regels 14-20)
31pWaarom worden deze punten als ‘niet goed’ beschouwd, volgens de
tekst?
‘Iemand flink de waarheid vertellen, zo luidt het gezegde, waardoor
meteen duidelijk wordt dat dit niet bepaald de bedoeling is.’
(regels 86-89)
42pGeef de twee algemene redenen waarom volgens de tekst het vertellen
van de waarheid ongewenst zou zijn.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 40 woorden.
51pWat is de belangrijkste functie van alinea 7 ten opzichte van de
voorafgaande tekst?
In alinea 7 wordt
een afweging gemaakt.
een conclusie getrokken.
een toelichting gegeven.
een voorwaarde gesteld.
‘Verzwijgingen zijn al een stuk interessanter, natuurlijk niet het soort dat
bestaat uit stilte (…), maar verzwijgingen die bestaan uit woorden.’
(regels 122-130)
63pWelke drie vormen van deze ‘verzwijgingen die bestaan uit woorden’
worden besproken in de tekst?
Gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 35 woorden.
‘Het derde mechanisme om waarheden te vermijden, het sleutelen aan
betekenissen, is het mooist.’ (regels 178-181)
72pWelke twee vormen van dit derde mechanisme worden in het vervolg van
de tekst genoemd?
‘Een alternatief is het gebruik van beeldspraak, negen van de tien keer
net zo vrij van betekenis.’ (regels 167-170)
81pVan welk soort argumentatieschema wordt gebruikgemaakt om deze
uitspraak kracht bij te zetten?
een argumentatieschema op basis van
kenmerk
oorzaak-gevolg
overeenkomst
voorbeeld
In alinea 12 worden ministers aangehaald die het derde mechanisme, het
sleutelen aan betekenissen, toepassen.
91pWaarom wordt in de politiek veel gebruikgemaakt van dit mechanisme,
gelet op de tekst?
Op deze manier kan
een nadelige boodschap op een persoonlijke manier gebracht worden.
een onduidelijke boodschap op een heldere manier gebracht worden.
een onwaarschijnlijke boodschap op een aannemelijke manier
gebracht worden.
een vervelende boodschap op een positieve manier gebracht worden.
tekstfragment 1
(1) Als er ineens blikjes cola opduiken in de koelkast van een studentenhuis, en onwaarschijnlijk genoeg ook geld (op een bordje), wat wordt er dan het meest gestolen? Rijden taxichauffeurs eerder om bij een blinde klant dan bij een klant die kan zien? Dat is het soort vragen dat Dan Ariely, hoogleraar psychologie en gedragseconomie van de Amerikaanse Duke University, in zijn onderzoek beantwoordt. Wanneer gedragen mensen zich oneerlijk? Hoe ver gaan ze dan? Wat moet je doen om ervoor te zorgen dat mensen zich eerlijk gedragen? (2) Uit Ariely’s onderzoeken blijkt dat mensen met allerlei verschillende nationaliteiten oneerlijk zijn en dat mensen oneerlijk zijn op allerlei gebieden. Maar het goede nieuws is: mensen zijn maar een beetje oneerlijk. We liegen en bedriegen en frauderen en stelen lang niet zoveel als gemakkelijk zou kunnen. (3) We zijn volgens Ariely niet rationeel in onze oneerlijkheid. We wegen in het algemeen niet de pakkans af tegen onze mogelijke winst. We zijn gespitst op ‘voordeeltjes’, maar we willen ook graag tegenover onszelf kunnen volhouden dat we goede mensen zijn. Dus bedriegen taxichauffeurs eerder een ziende klant dan een blinde en stelen studenten eerder
Volgens alinea 2 van tekstfragment 1 zijn mensen ‘maar een beetje
oneerlijk’.
102pWelke verklaring daarvoor kan afgeleid worden uit alinea 1 tot en met 3
van tekst 1?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
111pWelke verklaring daarvoor kan afgeleid worden uit alinea 3 van
tekstfragment 1?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
In tekst 1 gaat het voornamelijk over de waarheid vermijden, terwijl het in
tekstfragment 1 gaat over oneerlijk zijn.
122pWat is het belangrijkste verschil tussen beide verschijnselen, gelet op het
voordeel dat ze volgens de teksten opleveren?
Benoem in je antwoord expliciet de voordelen bij de beide verschijnselen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je totale
antwoord niet meer dan 25 woorden.
Een kritisch lezer kan de vraag stellen of het gerechtvaardigd is om
onwaarheden te vertellen.
132pWelk antwoord op die vraag kan uit de hoofdtekst worden afgeleid?
Motiveer je antwoord.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 20 woorden.
tekstfragment 2
(1) Een leugentje voor eigen bestwil, ouders doen het regelmatig, blijkt uit Chinees en Amerikaans onderzoek. De meest gebruikte leugen? Ouders die net doen alsof ze in het openbaar weglopen en hun kind alleen in hun woedeaanval achterlaten, meldt de BBC. (2) De onderzoekers stelden verschillende categorieën van liegen op. Zo zijn er ‘onwaarheden met betrekking tot wangedrag’, zoals ‘als je je niet gedraagt, dan bel ik de politie’, en ‘als je niet ophoudt met schreeuwen, wordt die vrouw daar erg boos op je’. Daarnaast is er de categorie ‘onwaarheden met betrekking tot verlaten of blijven’, zoals ‘als je nu niet met me meegaat, zal een kidnapper je meenemen wanneer ik niet bij je ben’. Dan is er ook nog de optimistischer categorie ‘onwaarheden met betrekking tot positieve gevoelens’. Deze categorie wordt vaak gebruikt om aan een kind te vertellen dat een huisdier is overleden: ‘Onze hond woont nu op de boerderij van je oom, want daar heeft hij veel meer ruimte om rond te rennen.’ De ‘leugens met betrekking tot fantasiepersonages’ worden vaak gebruikt om goed gedrag te stimuleren, bijvoorbeeld in aanloop naar Kerstmis, of ‘eet je groenten, anders komt de tandenfee niet langs om je ui
‘De onderzoekers concludeerden dat er door de resultaten een
“belangrijke morele vraag ontstaat: is het gerechtvaardigd als ouders
liegen?”’ (tekstfragment 2, alinea 3)
141pLeg uit waarom er in de voorbeelden die in tekstfragment 2 genoemd
worden sprake zou zijn van liegen zoals beschreven in alinea 4 van de
hoofdtekst.
Neem het onderstaande antwoord over en vul het aan.
Er is sprake van liegen, want …
151pWelke van onderstaande zinnen kan het beste weggelaten worden in een
korte samenvatting van de tekst ‘Hoe we waarheden vermijden’?
‘Sterker nog: ze zijn essentieel, want ze helpen ons te ontkomen aan
waarheden.’ (regels 54-56)
‘Iemand flink de waarheid vertellen, zo luidt het gezegde, waardoor
meteen duidelijk wordt dat dit niet bepaald de bedoeling is.’ (regels 86-
89)
‘Grofweg hebben we drie mechanismen om waarheden te verzachten:
door feitelijke onwaarheden te vertellen, door waarheden te verzwijgen
en door definities en betekenissen op te rekken.’ (regels 101-106)
‘Ze zijn daarnaast mechanistisch functioneel: je kunt ermee onder
verantwoordelijkheden uitkomen of er juist mensen mee aan het werk
zetten.’ (regels 252-256)
In januari 2013 verscheen in de Volkskrant een tekst van Wilco Dekker
(tekst 2) waarop een reactie kwam van Mizzi van der Pluijm (tekst 3).
Hieronder staan eerst vijf vragen over tekst 2, daarna volgen zeven vragen
over tekst 3. Tot slot volgen vijf vragen die op beide teksten betrekking
hebben.
opgave 2Tekst 2 Of een megaseller, of bijna niets
161pWelke opmerking sluit het best aan bij de inleiding (alinea’s 1 en 2) van
de tekst ‘Of een megaseller, of bijna niets’?
De inleiding bestaat voornamelijk uit
de constatering dat het niet slecht gaat in de boekenbranche.
de introductie van belangrijke personen in de boekenbranche.
een aanduiding van het huidige probleem in de boekenbranche.
een voorbeeld van succesvolle genres in de boekenbranche.
‘Om dat te voorkomen, beknibbelen de uitgevers op de kosten.’
(regels 56-57)
173pOp welke vier manieren doen ze dat, volgens de tekst?
Gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.
‘Sebes maakt zich er zorgen over dat literaire fictie het slachtoffer wordt
van deze trend.’ (regels 84-86)
182pOp welke twee manieren wordt literaire fictie het slachtoffer?
Gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.
191pWelke van de onderstaande zinnen drukt het best uit wat de
hoofdgedachte is van de tekst ‘Of een megaseller, of bijna niets’?
De teruglopende boekenverkoop heeft negatieve gevolgen voor het
aanbod van literaire uitgeverijen.
De toekomst van het boekenvak is afhankelijk van een toenemende
verkoop van e-books.
Om het teruglopen van de boekenverkoop tegen te gaan, zoeken
uitgevers steeds vaker naar bestsellers.
Uitgevers van literaire werken organiseren steeds vaker activiteiten
om de boekenverkoop te stimuleren.
201pWelke van de onderstaande beweringen is het meest van toepassing op
de tekst ‘Of een megaseller, of bijna niets’?
In de tekst wordt een
bezuinigingsvoorstel voor boekhandels geschetst en wordt een aantal
uitwerkingen daarvan concreet gemaakt.
crisis in de boekenwereld geschetst en wordt door een aantal
personen een toelichting daarop gegeven.
probleem van de boekenbranche geschetst en wordt door de auteur
een aantal oplossingen daarbij voorgesteld.
toekomstbeeld voor het boekenvak geschetst en wordt een aantal
alternatieven daarvoor gegeven.
opgave 3Tekst 3 Eindelijk gebeurt er iets in het boekenvak
216pVat de alinea’s 3 tot en met 6 van tekst 3 samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 60 woorden.
221pWat is de belangrijkste functie van de alinea’s 4 tot en met 6 ten opzichte
van alinea 3?
constatering
nuancering
vergelijking
weerlegging
‘Tot mijn grote vreugde zie ik iets heel anders: op feestjes en bij literaire
bijeenkomsten als “Kalf”, van onze uitgeverij, kom ik grote groepen jonge
lezers tegen bij wie literatuur helemaal in is.’ (regels 69-75)
Een kritisch lezer zou kunnen wijzen op het gebruik van een drogreden in
bovenstaand citaat.
231pOm welk type drogreden gaat het?
een
cirkelredenering
onjuiste oorzaak-gevolgrelatie
overhaaste generalisatie
verkeerde vergelijking
‘Digitalisering is volgens mij eerder verkoopbevorderend dan nadelig.’
(regels 39-41)
242pIn het vervolg van alinea 4 staan drie zinnen die de belangrijkste
argumentatie bij dit standpunt bevatten.
Citeer die drie zinnen.
‘Integendeel’ (regel 111)
Dit woord duidt op een tegenstelling.
251pWelke tegenstelling wordt hier bedoeld?
de tegenstelling tussen
de boekenverkoop in boekhandels en de online boekenverkoop
de werkelijkheid van de journalistiek en die van de boekenbranche
het verleden en de toekomst in de wereld van de uitgevers
pessimisme en optimisme inzake de toekomst van het boekenvak
‘nu opeens ligt er een heel nieuw speelveld open.’ (regels 135-136)
261pWat wordt bedoeld met dat nieuwe speelveld?
de aanpak van de boekencrisis
de ontwikkeling van het e-book
de veranderingen in het boekenvak
de verkoop van boeken op internet
In alinea 1 wordt de vraag gesteld hoe erg de ontwikkelingen in de
boekenbranche zijn.
271pWelke toekomstvisie wordt in de tekst gegeven als antwoord op deze
vraag?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 20 woorden.
opgave 5Tekst 2 en 3 Overkoepelende vragen
In tekst 2 ‘Of een megaseller, of bijna niets’ komt het begrip
‘spaghettimethode’ aan bod (regel 81). In tekst 3 ‘Eindelijk gebeurt er iets
in het boekenvak’ wordt gesproken over het begrip ‘bestselleritis’.
(regels 32 en 79)
281pWat is de overeenkomst is tussen deze beide begrippen?
In alinea 7 van tekst 2 is sprake van veelbelovende debutanten die
moeilijker aan de bak komen. In tekst 3 komt deze term niet voor. Er kan
echter een tegengestelde veronderstelling over veelbelovende debutanten
worden afgeleid uit alinea 6 van tekst 3.
291pWelke veronderstelling is dat?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 25 woorden.
In tekst 3 wordt tekst 2 ‘een zwartgallig stuk’ genoemd (regels 3-4,
tekst 3).
301pGeef aan waarom deze typering wel terecht zou kunnen zijn.
Vul hiertoe het onderstaande antwoord aan.
Ja, deze typering is wel terecht, want …
311pGeef aan waarom deze typering niet terecht zou kunnen zijn.
Vul hiertoe het onderstaande antwoord aan.
Nee, deze typering is niet terecht, want …
tekstfragment 3
Boekhandels hoeven niet in paleizen op AAA-locaties te zitten. Misschien zijn juist de B-locaties, waar de mensen wonen, ideaal. Liever minder praal en meer boek. Dat geldt ook voor uitgeverijen. Dat uitgeverij WPG haar schitterende grachtenpanden heeft moeten verkopen, is jammer, maar niet slecht voor de boekenmarkt. Het vrijkomende geld kan worden besteed aan begeleiding van schrijvers, goede verzorging van boeken en inspanning om boeken te slijten bij de heroplevende boekhandel. naar: Aleid Truijens, de Volkskrant, 8 maart 2014
Uit tekstfragment 3 blijkt een bepaalde visie op de boekenbranche.
321pWelke van onderstaande personen vertoont een visie die daar het meest
mee in overeenstemming is?
Hans Janssen, directeur uitgeverij, opgevoerd in alinea 8 van tekst 2
Mizzi van der Pluijm, auteur van tekst 3
Paul Sebes, literair agent, opgevoerd in tekst 2 en 3
Wilco Dekker, auteur van tekst 2
opgave 4Tekst 4 Ik eet wat ik wil
331pWelke uitspraak over alinea 1 is juist?
Alinea 1 bevat een
bewering en een onderbouwing van deze bewering.
grap als introductie van het tekstonderwerp.
standpunt en een anekdote over dit standpunt.
verklaring voor de titel boven de tekst.
In alinea 1 wordt gesproken over de campagne ‘duurzame inzetbaarheid’
en de actie van Bloomberg.
341pWat is het gemeenschappelijke doel van deze initiatieven, gelet op de
tekst?
In alinea 3 wordt het tomatensoepexperiment beschreven.
351pWat is de functie van het noemen van het tomatensoepexperiment binnen
de tekst?
Het experiment wordt genoemd om te laten zien dat mensen
meestal niet hongerig of vol zijn.
niet zelf bepalen wat ze consumeren.
73 procent meer eten dan ze denken.
zelf bepalen hoeveel ze eten en drinken.
In alinea 4 (regels 51-52) wordt gesproken over opdienen van een
onderzoek door Wansink. Dit zou je als een woordspeling kunnen
opvatten omdat opdienen aan de ene kant met het serveren van voedsel
te maken heeft en aan de andere kant met het presenteren van een nieuw
onderwerp.
361pCiteer twee andere woordspelingen uit de tekst die met eten te maken
hebben.
‘Een belangrijke rol is daarom die van “voedselpoortwachter”.’
(regels 60-61)
371pWelke rol heeft een voedselpoortwachter bij bedrijven?
De voedselpoortwachter
bepaalt hoeveel en wanneer het personeel eet.
is verantwoordelijk voor de opbrengst van de kantine.
selecteert het aanbod voor het personeel.
waarschuwt de directie op tijd voor overdaad.
381pWelke uitspraak over het zelfinzicht van de consument is blijkens de tekst
‘Ik eet wat ik wil’ inhoudelijk juist?
Consumenten kampen met volstrekt verkeerde ideeën over de
intenties van beleidsmakers.
De gemiddelde consument beseft heel goed waar de grenzen van
goed en slecht liggen.
De meeste consumenten realiseren zich niet dat zij gemakkelijk om de
tuin te leiden zijn.
Veel consumenten weten van zichzelf best wel hoe ongezond ze
feitelijk eten en drinken.
De titel van de tekst is: ‘Ik eet wat ik wil’.
391pWelke uitspraak over de titel van de tekst is juist, gelet op de strekking
van de tekst?
De titel verwijst enerzijds naar
de uitkomsten van verouderde experimenten en anderzijds naar de
nieuwste inzichten van de moderne wetenschap.
een kenmerkend misverstand over het menselijke eetgedrag en
anderzijds naar de houding ten aanzien van overheidsbemoeienis.
een onbegrensd consumptieaanbod thuis en in bedrijfskantines en
anderzijds naar een onhebbelijke eigenschap van de consument.
een volgens onderzoek niet bestaande werkelijkheid en anderzijds
naar een situatie die volgens poortwachters moet veranderen.
401pWelke van de onderstaande beweringen is juist, gelet op de inhoud van
de tekst ‘Ik eet wat ik wil’?
In de tekst
worden meningen over de bemoeienissen van de overheid wat betreft
het eetpatroon van mensen naast elkaar gezet en afgekeurd.
worden mensen aangespoord om hun eetpatroon aan te passen en
worden tips gegeven op welke manier zij dat het beste kunnen doen.
wordt geconstateerd dat onderzoek laat zien dat het eetpatroon van
mensen moeilijker te beïnvloeden is dan uit eerder onderzoek bleek.
wordt gesteld dat informatie en voorlichting het eetpatroon van
mensen minder beïnvloeden dan het beperken van
keuzemogelijkheden.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
411pWelke van de onderstaande zinnen drukt het best uit wat de
hoofdgedachte is van de tekst ‘Ik eet wat ik wil’?
Beleidsmakers, zoals burgemeesters en staatssecretarissen, zouden
bereid moeten zijn meer naar de burgers te luisteren, om vervolgens
met de juiste maatregelen de poortwachters thuis en in bedrijven op
de goede manier te stimuleren.
Burgers hebben de neiging hun eigen inzichten als de juiste te
beschouwen en zijn daarom gekeerd tegen confrontatie met de
inzichten van anderen, ook al zijn die op zuivere experimenten
gebaseerd en daarom moeilijk weerlegbaar.
Overheidsbemoeienis met de gezondheid van de burgers stuit op
weerstand en is weinig effectief als die zich tot voorlichting beperkt,
maar kan succesvol zijn als voor de consument het aantal
keuzemogelijkheden wordt teruggebracht.
De neiging van de media om negatief te oordelen over de intenties
van de overheid is gebaseerd op zelfoverschatting en op verkeerde
analyses van de psychologische inzichten die een rol spelen bij het
menselijke eetgedrag.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
