bronnen

Eindexamen nederlands havo 2024, tijdvak 2

opgave 1Tekst 1 Denken we wel genoeg?

In alinea 1 en 2 wordt meermaals gebruikgemaakt van figuurlijk
taalgebruik.
11p
Welk inhoudelijk aspect van tekst 1 wordt met dit figuurlijk taalgebruik
vooral benadrukt?
A het grote belang van denken
B het ongrijpbare van de eigen gedachten
C het overprikkelen van onze gedachten
D het plezier van denken
“dat hij zijn ‘beste denken’ ergens tussen acht en twaalf ’s avonds doet,
liggend op de grond: dat biedt ‘de rust en het verhoogd bewustzijn die
nodig zijn om ideeën uit de schaduw te lokken’.” (regels 31-36)
21p
Wat brengt dit tekstgedeelte tot uitdrukking?
A Goede ideeën ontstaan alleen wanneer je er hard je best voor doet.
B Goede ideeën zijn vaak afkomstig van de beste denkers.
C Ideeën ontstaan gemakkelijker als je de juiste omstandigheden
creëert.
D Ideeën overkomen je eigenlijk, omdat ze buiten jezelf ontstaan.
“Ik heb geprobeerd om onderzoek te vinden dat dit fenomeen verklaart,
maar dat is mislukt.” (regels 44-46)
31p
Welk fenomeen wordt bedoeld in dit citaat?
De auteur doet in alinea 7 een uitspraak over gedachten die ze krijgt in de
kassarij.
41p
Welk figuurlijk taalgebruik uit alinea 1 tot en met alinea 4 sluit hierop aan?
A gedachten als rondrennende kuikens (alinea 1)
B gedachten als vissen die zo nu en dan boven het water uit springen
(alinea 2)
C een brein dat sneller is dan de bliksem (alinea 4)
D een brein als een moeras waarin zelfs de meest vastberaden
ontdekkingsreiziger verstrikt raakt (alinea 4)
In alinea 7 illustreert de auteur haar eigen telefoonverslaving met een
voorbeeld.
51p
Leg uit wat de auteur uiteindelijk wil aantonen met dit persoonlijke
voorbeeld.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 20 woorden.
In alinea 6 en alinea 8 staan concrete voorbeelden van situaties waarin
ons denken onder druk staat.
61p
In hoeverre komen deze voorbeelden inhoudelijk overeen?
Deze voorbeelden komen inhoudelijk
A niet helemaal overeen, want in alinea 6 gaat het om niet willen
denken, en in alinea 8 om niet kunnen denken.
B niet helemaal overeen, want in alinea 6 proberen we aan zowel
lichaam als geest te ontsnappen, en in alinea 8 alleen aan onze geest.
C wel overeen, want in zowel alinea 6 als alinea 8 belemmert een
gebrek aan discipline het denken.
D wel overeen, want in zowel alinea 6 als alinea 8 zijn we bezig om te
ontsnappen aan datgene waarop onze gedachten gericht zouden
moeten zijn.
“Elk vrij moment stoppen we vol met externe prikkels.” (regels 61-63)
71p
Citeer uit alinea 8 tot en met 11 de zin die inhoudelijk het meest
overeenkomt met bovenstaande zin.
Een kritische lezer zou in alinea 8 van tekst 1 kunnen wijzen op het
gebruik van een van de volgende drogredenen: ontduiken van de
bewijslast, vertekenen van een standpunt, overhaaste generalisatie, vals
dilemma of verkeerde vergelijking.
82p
Geef aan om welke drogreden het gaat en licht op basis van alinea 8 toe
waarom deze argumentatie niet aanvaardbaar is.
“we betalen er een prijs voor. Creatief, economisch, politiek en
persoonlijk.” (regels 121-123)
93p
Geef op basis van de informatie in alinea 7 tot en met 10 aan welke prijs
we op deze vier gebieden betalen.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet je antwoord
daarachter. Geef geen voorbeelden. Eén element is al gegeven.
gebied prijs die we op dat gebied betalen creatief: Ons creatieve denken neemt af. economisch: (1) politiek: (2) persoonlijk: (3)
tekstfragment 1
(1) Er zijn verschillende redenen waarom we in Nederland aan yoga doen. “Je maakt je lichaam flexibeler en daarnaast doen mensen ook graag aan yoga om meer rust in zichzelf te vinden. Het is een stukje mindfulness.…

(1) Er zijn verschillende redenen waarom we in Nederland aan yoga doen. “Je maakt je lichaam flexibeler en daarnaast doen mensen ook graag aan yoga om meer rust in zichzelf te vinden. Het is een stukje mindfulness. In de meeste yogalessen werk je gericht in het moment en focus je op je ademhaling. Alles wat je tijdens zo’n yogales leert, is ook van grote waarde in het dagelijks leven”, zegt Nanneke Schreurs, oprichtster van haar eigen yogastudio. (…) (2) Yoga leert je rustig te worden. Naast gerichte focus helpt het ook om te weten hoe je inspanning kunt omzetten in ontspanning. “We zijn tegenwoordig altijd maar bezig met inspanning. Sporten, werken, deadlines, telefoon, sociale contacten, het gaat maar door. Alles wat we doen is actief. Het is zo veel, dat we soms niet eens meer weten hoe we echt moeten ontspannen. Bij yoga leer je hoe je je in jezelf kunt keren. Door bewust de ontspanning op te zoeken en middels je ademhaling de rust op te zoeken”, zegt Schreurs. naar: Paula Vaarkamp uit: www.rtlnieuws.nl, 15 november 2020

Zowel tekstfragment 1 als alinea 6 tot en met 9 van tekst 1
problematiseren onze leefstijl. De leefstijl en het uiteindelijke gevolg van
deze leefstijl worden in deze teksten echter verschillend gedefinieerd.
102p
Vat samen wat deze leefstijl en het uiteindelijke gevolg van deze leefstijl
inhouden volgens tekst 1 enerzijds en volgens tekstfragment 1 anderzijds.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over en noteer de ontbrekende
antwoorden daarachter. Geef antwoord in volledige zinnen.
  leefstijl uiteindelijke gevolg van deze leefstijl tekst 1 alinea 6 tot en met 9 (1a) We stoppen elk vrij moment vol met externe prikkels. (1b) tekstfragment 1 (2a) (2b)
111p
Leg op basis van de informatie in tekstfragment 1 uit waarom yoga wel of
niet aansluit bij wat de auteur van tekst 1 graag wil bereiken.
Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord
daarachter.
Yoga sluit (1) (kies uit: wel/niet) aan bij wat de auteur van tekst 1 graag
wil bereiken, want … (2) ….

opgave 2Tekst 2 Ook als AI onze teksten schrijft, moeten we zelf blijven

leren denken
“Het is een ingrijpende ontwikkeling” (regels 29-30)
121p
Welk argument voor deze uitspraak staat in alinea 2?
Geef geen voorbeelden.
“De analogie klopt namelijk niet.” (regels 85-86)
In alinea 5 tot en met 7 staan deze analogie en de kritiek daarop centraal.
133p
Leg uit om welke analogie het gaat, wat volgens alinea 6 de inhoudelijke
overeenkomst tussen beide delen van de analogie zou zijn en wat er
volgens de auteur van tekst 2 niet klopt aan deze analogie.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet je antwoord
daarachter.
Het gaat om de analogie tussen … (1) en (2) De inhoudelijke overeenkomst tussen beide delen van de analogie zou volgens alinea 6 zijn dat … (3) De analogie klopt niet, want … (4)
“Het leren ‘prompten’ is geen vervanging daarvoor.” (regels 107-108)
141p
Waarom is leren prompten volgens tekst 2 geen goede vervanging voor
leren schrijven?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
Een kritische lezer zou kunnen beweren dat in alinea 10 nadelen worden
overdreven.
151p
Leg uit waarom hier sprake zou zijn van het overdrijven van nadelen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 25 woorden.
“Wat in elk geval centraal moet blijven staan, is het zélf leren denken en
dus formuleren in taal.” (regels 134-136)
161p
Citeer uit zowel alinea 8 als alinea 10 een argument waarom juist het zelf
leren denken en formuleren in taal centraal moet staan.
Noteer de alineanummers en schrijf per alinea je antwoord daarachter.
172p
Welke zin geeft de hoofdgedachte van tekst 2 het best weer?
A De introductie van ChatGPT bewijst dat in het schrijfonderwijs
onnodige routinetaken uit handen kunnen worden genomen en er een
nieuwe vorm moet worden gevonden voor het leren hanteren van het
woord.
B Ervaringen met schrijvende AI maken duidelijk dat kunstmatig
auteurschap moeilijk te bewijzen valt, maar dat het leren hanteren van
het woord wel belangrijk is voor het voortbestaan van onze
democratie.
C Nu AI teksten voor ons kan schrijven, moeten we ons eens te meer
realiseren dat leren denken en formuleren in taal een van de
moeilijkste, maar belangrijkste onderdelen van ons onderwijs is.
D Tekstgenererende AI schrijft teksten van een vergelijkbaar niveau als
die van een doorsnee bachelorstudent en daardoor zal het
schrijfonderwijs in de toekomst ingrijpend veranderen.
tekstfragment 2
(1) Hulpmiddelen als ChatGPT gaan niet meer weg en zullen dus hun weg
vinden in het onderwijs. Voor sommige opleidingen waarbij schrijven geen
kernvaardigheid is, lijkt het logisch dat dergelijke hulpmiddelen een
belangrijke rol krijgen, denkt Frank Benneker, informatiemanager
Onderwijs aan de Universiteit van Amsterdam. Dat is niet voor alle
opleidingen het geval. Maar ook daar waar het maken van een goed
betoog belangrijk is, kan generatieve AI helpen dat slimmer te
organiseren. Schrijven is daarbij een vaardigheid die niet weggaat, is zijn
overtuiging. Hij maakt de vergelijking met het moment dat
schaakcomputer Deep Blue won van wereldschaakkampioen Garri
Kasparov. “Toen dachten ook velen dat het einde van schaken nabij was.
Maar eigenlijk is schaken nog nooit zo populair geweest. Mensen zijn op
een andere manier gaan schaken, soms op een veel dieper niveau.
Eigenlijk is dit misschien wel een soort uitdaging die we nu ook met talen
hebben.”
(2) Er zal in het onderwijs ook veel meer aandacht moeten komen voor
mediawijsheid, omdat de algemene beschikbaarheid van generatieve AI
het verspreiden van desinformatie en deepfake-beelden makkelijker
maakt. Studenten en leerlingen moeten in staat zijn bronnen te
controleren op feitelijke onjuistheden en betrouwbaarheid. Erdinç Saçan,
docent en onderzoeker bij Fontys ICT: “Je moet altijd kritisch blijven
denken. Je kunt dit soort dingen eigenlijk alleen goed inzetten als je ter
zake kundig bent. Jij moet de fouten eruit halen.”
naar: Thijs Doorenbosch
in: www.agconnect.nl, 14 april 2023
De auteur van tekst 2 en Frank Benneker, genoemd in alinea 1 van
tekstfragment 2, geven allebei hun mening over het gebruik van AI bij het
schrijfonderwijs.
182p
Geef aan of de auteur van tekst 2 en Frank Benneker het uiteindelijk wel
of niet met elkaar eens zijn over het gebruik van AI bij het schrijfonderwijs
en leg uit waarom.
Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord
daarachter.
De auteur van tekst 2 en Frank Benneker zijn het uiteindelijk
(1) (kies uit: wel/niet) met elkaar eens over het gebruik van AI bij het
schrijfonderwijs, want … (2) ….
In tekstfragment 2 wordt een vaardigheid genoemd die noodzakelijk is bij
het werken met ChatGPT. Volgens tekst 2 leer je deze vaardigheid juist
door te (leren) schrijven.
191p
Welke vaardigheid is dat?
Overkoepelende vragen bij tekst 1 (Denken we wel genoeg?)
en tekst 2 (Ook als AI onze teksten schrijft …)
Volgens tekst 1 (alinea 6 tot en met 8) en tekst 2 (alinea 7 tot en met 9)
wordt denken onmogelijk gemaakt door het gebruik van technologie.
202p
Geef per tekst aan hoe technologie het denken onmogelijk maakt.
Noteer het nummer van de tekst en zet je antwoord daarachter. Geef
antwoord in volledige zinnen.
In tekst 1 en tekst 2 komt het functioneren van onze democratie aan bod.
214p
Geef per tekst aan wat er nodig is voor een goed functionerende
democratie en op welke manier aan deze voorwaarde kan worden
voldaan.
Neem de nummers over uit onderstaande tabel en zet je antwoorden
daarachter.
  tekst 1 tekst 2 Voorwaarde voor een goed functionerende democratie: (1a) (2a) Manier om aan deze voorwaarde te voldoen: (1b) (2b)

opgave 3Tekst 3 Zal de deelauto ooit de privéauto van de troon stoten?

Stel, jouw school gaat meedoen aan een debatwedstrijd over de stelling ‘De eigen auto moet plaatsmaken voor de deelauto’. Jij zit met enkele medeleerlingen in een team dat voorstander is van deze stelling. Samen…

Stel, jouw school gaat meedoen aan een debatwedstrijd over de stelling ‘De eigen auto moet plaatsmaken voor de deelauto’. Jij zit met enkele medeleerlingen in een team dat voorstander is van deze stelling. Samen bereiden jullie het debat voor. Als hulpmiddel bij de voorbereiding krijgen jullie tekst 3 van de docent Nederlands.

Je maakt eerst een analyse van de globale opbouw van tekst 3.
221p
Hoe kun je alinea 1 in je analyse het best typeren?
Als een alinea die
A een samenvatting geeft van de belangrijkste thema’s uit de tekst.
B een toekomstverwachting bevat die door de tekstinhoud wordt
ondersteund.
C het onderwerp van de tekst introduceert met een prikkelende
bewering.
D het standpunt laat zien dat in de tekst nader wordt onderbouwd.
Een teamgenoot wil als argument voor de stelling inbrengen dat de
deelauto nu al in populariteit toeneemt.
233p
Noteer drie kanttekeningen uit alinea 4 die aantonen dat dit geen sterk
argument is. Nummer je antwoorden en geef antwoord in volledige
zinnen.
Uit tekst 3 kunnen voordelen van de eigen auto worden afgeleid. Je
verwacht dat een tegenstander deze voordelen zal inbrengen als
argument tegen de stelling.
243p
Noem drie voordelen van de eigen auto. Baseer je antwoord op alinea 5
en 6. Nummer je antwoorden.
“Zal een nieuwe generatie de auto van zijn sokkel stoten?”
(regels 127-128)
Je verwacht dat het antwoord op deze vraag in het debat als argument
genoemd zal worden.
251p
Wat is het beste antwoord op deze vraag, gelet op alinea 7 tot en met 10?
A Ja, want de eigen auto wordt door de huidige generatie niet meer
gezien als noodzakelijk bezit.
B Ja, want de huidige generatie krijgt te maken met alle nadelen die een
eigen auto met zich brengt.
C Nee, want de jongeren van nu zullen weer meer gebruik gaan maken
van het openbaar vervoer.
D Nee, want de kans is groot dat de jongeren van nu later in hun leven
alsnog een auto kopen.
Je wilt voor het debat een goed overzicht hebben van de verschillende
gevolgen van de deelauto voor het milieu, de gebruiker en de stad.
264p
Beschrijf deze gevolgen. Neem de letters over uit onderstaande tabel en
zet je antwoord daarachter. Baseer je antwoorden op tekst 3. Zorg ervoor
dat er correcte Nederlandse zinnen ontstaan. Eén element is al gegeven.
De deelauto is goed voor het milieu, want … (a) Een mogelijk negatief gevolg voor het milieu kan optreden wanneer men de deelauto … (b) De gebruiker van de deelauto verliest … (c) De deelauto biedt de stad een oplossing voor … (d) en kan uitkomst bieden wanneer de eigen auto … (e) zijn ecologische g

De deelauto is goed voor het milieu, want … (a) Een mogelijk negatief gevolg voor het milieu kan optreden wanneer men de deelauto … (b) De gebruiker van de deelauto verliest … (c) De deelauto biedt de stad een oplossing voor … (d) en kan uitkomst bieden wanneer de eigen auto … (e) zijn ecologische grens heeft bereikt.

Bij het debat zullen verschillende typen autobezitters aanwezig zijn.
271p
Welke autobezitters zullen waarschijnlijk het meest gevoelig zijn voor
argumenten die pleiten voor de deelauto, gelet op alinea 7 tot en met 11?
A alle autobezitters die minder dan tienduizend kilometer per jaar rijden
B alle autobezitters, ongeacht het aantal kilometers dat zij per jaar rijden
C autobezitters in de stad die minder dan tienduizend kilometer per jaar
rijden
D autobezitters op het platteland die minder dan tienduizend kilometer
per jaar rijden
In de tekst doen verschillende mensen uitspraken over de toekomst van
de deelauto:
a Andrew Berkhout
b Carlo van de Weijer
c een vertegenwoordiger van de Jonge Klimaatbeweging
d Peter Jorritsma
e Toon Zijlstra
Om goed overzicht te krijgen, maak je twee groepen: personen die
optimistisch zijn over de toekomst van deelauto’s en personen die daar
pessimistisch over zijn.
282p
Geef aan welke persoon tot welke groep behoort. Noteer de termen
‘optimistisch’ en ‘pessimistisch’ en zet de letter van de persoon achter de
juiste term.
Let op: je houdt één letter over.
Je wilt een feitencheck doen op een deel van de informatie uit tekst 3. Je gebruikt hiervoor bron 1 en bron 2.
Bron 1 geeft de ontwikkeling weer van het aantal deelauto’s in Nederland.
Hierbij is onderscheid gemaakt in de mate waarin gebieden stedelijk zijn.
Op de x-as staan de jaartallen en op de y-as staat het aantal aanwezige
deelauto’s.
bron 1
figuur bij de opgave
bron: Kennisplatform CROW (2021), Deelauto- en deelfietsmobiliteit in
Nederland
Uit de bovenste en de onderste lijn in bron 1 blijkt een verschil tussen het
aantal deelauto’s in zeer sterk stedelijke gebieden en niet-stedelijke
gebieden.
291p
Citeer de zin uit alinea 7 tot en met 10 die het best een verklaring geeft
voor het verschil tussen deze twee lijnen.
In bron 2 staan de resultaten van een onderzoek naar de redenen voor
het gebruik van deelauto’s. Op de x-as staan de verschillende redenen en
op de y-as de percentages die laten zien hoeveel respondenten deze
redenen hebben genoemd. Deelnemers aan het onderzoek mochten
meerdere redenen noemen.
bron 2
figuur bij de opgave
bron: Kennisplatform CROW (2021), Deelauto- en deelfietsmobiliteit in
Nederland
In alinea 6 van tekst 3 wordt de indruk gewekt dat een deelauto niet
geschikt is om het netwerk van vrienden en familie bij elkaar te houden.
302p
Beargumenteer waarom deze indruk wel of niet wordt ondersteund door
de gegevens in bron 2. Neem de nummers uit de onderstaande zin over
en zet je antwoord daarachter. Gebruik voor je antwoord niet meer dan
25 woorden.
Deze indruk wordt (1) (kies uit: wel/niet) ondersteund door de gegevens in
bron 2, want …(2)....

opgave 4Tekst 4 Zou ons nieuws er anders uit kunnen zien?

“Dat ritueel heeft lang geduurd, maar het is voorbij” (regels 14-15)
311p
Noem twee redenen waarom dit ritueel nu voorbij is. Baseer je antwoord
op alinea 2.
In alinea 2 tot en met 4 beschrijft de auteur een mislukte poging om een
probleem op te lossen.
324p
Noteer het probleem, de oplossing en de redenen voor het mislukken.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet je antwoord
daarachter. Zorg dat er volledige zinnen ontstaan.
Dit is het probleem dat de auteur ervoer: (1) Dit is de manier waarop zij dit probeerde op te lossen: (2) Deze oplossing mislukte, omdat (3) het moeilijk blijkt om je terug te trekken uit de maatschappij. Hier noemt de auteur drie verschillende redenen voor: (4a)   (4b)   (4c)
Auteurs kunnen de interpretatie van de tekst beïnvloeden door op
bepaalde zaken extra nadruk te leggen.
331p
Op welk aspect van negatieve mediaberichtgeving wordt zowel in alinea 3
als in alinea 4 extra nadruk gelegd?
Het aspect dat negatieve mediaberichtgeving
A een Amerikaans fenomeen is.
B onontkoombaar is.
C steeds angstwekkender wordt.
D steeds sneller tot ons komt.
In alinea 5 wordt duidelijk gemaakt dat de huidige nieuwsberichtgeving
negatieve gevoelens veroorzaakt.
341p
Welke van onderstaande combinaties geeft het best weer hoe de auteur
zich voelt?
A geërgerd en rusteloos
B machteloos en terneergeslagen
C vertwijfeld en verdrietig
D wanhopig en gestrest
De tekst werpt de vraag op: “Wat te doen?” (regel 71)
Het vervolg van de tekst maakt duidelijk welke oplossing volgens Ripley
nodig is.
353p
Vat samen welke oplossing nodig is, op welke manier deze oplossing kan
worden bereikt en wat het uiteindelijke doel is van deze oplossing. Neem
de nummers uit onderstaande tabel over en zet je antwoord daarachter.
Gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 35 woorden.
oplossing (1) manier (2) uiteindelijke doel (3)
De titel van tekst 4 luidt: “Zou ons nieuws er anders uit kunnen zien?”
361p
Hoe kijkt de auteur van de tekst hier tegenaan?
A Zij denkt dat dit niet kan, wat blijkt uit de vele argumenten die ze geeft
om te ondersteunen hoe lastig dit is.
B Zij denkt dat dit niet kan, wat ze laat zien door te zinspelen op
tekortkomingen in Ripleys oplossingen.
C Zij denkt dat dit wel kan, wat blijkt uit het feit dat ze in de tekst ook
haar eigen oplossingen aandraagt voor het probleem.
D Zij denkt dat dit wel kan, wat ze laat zien door Ripleys visie in eigen
woorden over te nemen.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.