bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2006, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1AARDBEIEN

In de afbeelding is een aardbeiplant weergegeven. Een opengemaakte aardbeibloem is vergroot afgebeeld. Q R P S T
11p
Wat is de naam van deel P in de afbeelding?
21p
In de afbeelding is een aantal delen van de aardbeibloem met een letter aangegeven.
Welke letter geeft het deel aan waarin zich de zaadbeginsels bevinden?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
31p
Is bij een aardbeiplant geslachtelijke voortplanting mogelijk? En is ongeslachtelijke
voortplanting mogelijk?
A alleen geslachtelijke voortplanting
B alleen ongeslachtelijke voortplanting
C zowel geslachtelijke als ongeslachtelijke voortplanting
42p
In Nederland wordt bij het telen van aardbeien steeds vaker biologische bestrijding
gebruikt. Veel chemische bestrijdingsmiddelen zijn niet meer toegestaan, omdat ze
schadelijk zijn voor de gezondheid.
Noem nog twee andere nadelen van het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen.
In een interview met een biologische aardbeienteler staat het volgende:
“Voor de bestrijding van bladluizen op de aardbeiplanten gebruiken we lieveheersbeestjes en sluipwespen. Tegen een ander schadelijk insect, de trips, willen we gebruik gaan maken van roofwantsen.”
52p
In het interview noemt de aardbeienteler zes soorten organismen die een voedselweb
vormen.
Schrijf dit voedselweb van zes soorten organismen op.
Soms vormen slakken een probleem bij de teelt van aardbeien. De aardbeienteler heeft
een oplossing bedacht om slakken milieuvriendelijk te bestrijden. In het interview vertelt
hij:
“We hadden veel last van slakken, maar als biologische teler mag ik geen slakkenkorrels strooien. In een oud boek las ik dat egels uitstekende slakkenbestrijders zijn. We hebben nu vijftig egels rondlopen, en het is…

“We hadden veel last van slakken, maar als biologische teler mag ik geen slakkenkorrels strooien. In een oud boek las ik dat egels uitstekende slakkenbestrijders zijn. We hebben nu vijftig egels rondlopen, en het is een groot succes. Volgend jaar willen we er 150 loslaten in de velden met aardbeiplanten. We hopen dat daardoor de oogst groter zal zijn.”

61p
Leg uit waardoor het loslaten van egels een grotere aardbeienoogst kan opleveren.

opgave 2ENERGIE

71p
Verbranding van energierijke stoffen levert energie op. Vooral koolhydraten zijn belangrijk
als brandstof.
Enkele voedingsmiddelen zijn: brood, melk, kaas en vlees.
Welk van deze voedingsmiddelen bevat vooral veel koolhydraten?
A brood
B kaas
C melk
D vlees
81p
Koolhydraten uit voeding worden afgebroken tot glucose. Glucose wordt omgezet in
glycogeen en onder andere in de spieren opgeslagen.
Noem nog een ander orgaan waarin veel glycogeen wordt opgeslagen.
Uit onderzoek blijkt dat de voeding van veel sporters te weinig koolhydraten en te veel vetten bevat. In een boek over voeding voor sporters staat de volgende aanbeveling: Let erop dat de energie die u uit uw voeding…

Uit onderzoek blijkt dat de voeding van veel sporters te weinig koolhydraten en te veel vetten bevat. In een boek over voeding voor sporters staat de volgende aanbeveling: Let erop dat de energie die u uit uw voeding haalt voor 55-60% afkomstig is uit koolhydraten.

92p
Lisette doet veel aan sport. Op een avond eet ze macaroni met kaassaus.
Voldoet deze maaltijd aan de hierboven genoemde aanbeveling? Leg je antwoord uit
met een berekening. Gebruik de gegevens uit de onderstaande tabel.
Analyse per 100 gram eetbaar gedeelte van het voedingsmiddel
    energie (kJ)   maaltijd eiwit vetten koolhydraten boerenkool met worst 84 264 218 goulash 151 452 33 macaroni met kaassaus 84 188 151 nasi goreng 84 188 502 pannenkoeken 100 226 418 pizza 151 565 268 spaghetti bolognese 84 188 201 zuurkool met worst 67 339 134
101p
Als je gaat sporten, wordt glycogeen in het lichaam omgezet in glucose. Glucose wordt
verbruikt bij de verbranding.
Welke andere stof wordt er behalve glucose bij de verbranding verbruikt?
A koolstofdioxide
B water
C zuurstof

opgave 3AALSCHOLVERS

In de duinen langs de Nederlandse kust bevinden zich enkele kolonies met aalscholvers. De vogels van deze kolonies voeden zich vooral met vis uit zee, zoals spiering en schol. Aalscholvers beginnen met…

In de duinen langs de Nederlandse kust bevinden zich enkele kolonies met aalscholvers. De vogels van deze kolonies voeden zich vooral met vis uit zee, zoals spiering en schol. Aalscholvers beginnen met voortplantingsgedrag in februari. Ongeveer eind maart vindt de paring plaats. De vogels maken hun nesten in bomen. Door het steeds maar afbreken van takken en bladeren voor het nest gaan deze bomen binnen vijf jaar dood.

111puitwerkbijlage
Naar aanleiding van de tekst worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.
121p
Door het afbreken van takken en bladeren van een boom is er minder transport van water
en zouten door de stam. Hierdoor kan zo’n boom niet goed meer groeien.
Geef nog een andere verklaring voor het feit dat een boom met veel minder bladeren
In de afbeelding is een aalscholver weergegeven.
131p
Noem een kenmerk uit de afbeelding waaruit blijkt dat een aalscholver een watervogel
is.

opgave 4COELIAKIE

opgave als beeld van het examen
→ Leg uit waardoor het verdwijnen van darmvlokken tot gevolg heeft dat een patiënt een tekort aan vitaminen en mineralen krijgt.
Bij een onderzoek van het darmslijmvlies van een patiënt worden behalve slijmvliescellen ook cellen van onverteerde plantenresten aangetroffen. Enkele delen in en om een cel kunnen zijn: celkern, celmembraan en celwand. Welk van deze delen heeft een plantencel wel , maar een cel uit het…

Bij een onderzoek van het darmslijmvlies van een patiënt worden behalve slijmvliescellen ook cellen van onverteerde plantenresten aangetroffen. Enkele delen in en om een cel kunnen zijn: celkern, celmembraan en celwand. Welk van deze delen heeft een plantencel wel , maar een cel uit het darmslijmvlies niet ? A een celkern B een celmembraan C een celwand

opgave als beeld van het examen
Patiënten met coeliakie moeten zich aan een streng dieet houden, en mogen geen producten eten waarin eiwitten zoals gluten voorkomen die de overgevoeligheid veroorzaken. In de afbeelding is een etiket van een voedingsmiddel weergegeven. KANDIJKOEK Ingrediënten: Roggebloem, Glucosestroop, Fructose,…

Patiënten met coeliakie moeten zich aan een streng dieet houden, en mogen geen producten eten waarin eiwitten zoals gluten voorkomen die de overgevoeligheid veroorzaken. In de afbeelding is een etiket van een voedingsmiddel weergegeven. KANDIJKOEK Ingrediënten: Roggebloem, Glucosestroop, Fructose, Kandijsuiker 7%, Gemengde kruiden → Past deze kandijkoek in het dieet van een coeliakie-patiënt? Leg je antwoord uit met behulp van de afbeelding.

opgave 5BUIKHOLTE

171p
In de afbeelding is de buikholte met enkele organen weergegeven.
P Q R S T U V W X
Is in de afbeelding de buikholte van een man of van een vrouw weergegeven? Leg je
antwoord uit.
182puitwerkbijlage
In de afbeelding is een aantal organen van het uitscheidingsstelsel weergegeven.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
Vul in dit schema twee letters in, die organen van het uitscheidingsstelsel aangeven.
Schrijf de naam van elk orgaan erachter.

opgave 6FIJN STOF

191p
Fijn stof in de lucht is een vorm van luchtvervuiling. Door menselijk handelen komt in
Nederland gemiddeld per jaar zo’n 50 miljoen kg zeer fijn stof in de lucht terecht. Dit
vormt eenderde deel van de totale hoeveelheid. Het overige deel is afkomstig uit de
natuur en uit het buitenland.
Hoeveel miljoen kg fijn stof komt er totaal gemiddeld per jaar in de lucht terecht in
Nederland?
201p
Ingeademde stofdeeltjes kunnen gezondheidsproblemen veroorzaken, zoals astma en
bronchitis.
Niet alle stof die ingeademd wordt bereikt de longen.
Leg uit waardoor niet alle ingeademde fijne stofdeeltjes in de longblaasjes
terechtkomen.
212p
In de afbeelding is een cirkeldiagram weergegeven.
Het diagram laat zien dat verkeer een grote bijdrage levert aan de uitstoot van kleine
stofdeeltjes in Nederland.
Uitstoot van kleine stofdeeltjes per jaar in Nederland, veroorzaakt door menselijk
handelen.
figuur bij de opgave
Legenda:
verkeer
industrie
huishoudens
landbouw
overig
Hoeveel miljoen kg fijn stof wordt volgens het diagram gemiddeld per jaar in de lucht
gebracht door het verkeer? Leg je antwoord uit met een berekening.
221p
Gemotoriseerd verkeer draagt ook bij aan andere vormen van luchtvervuiling. Zo werken
sommige uitlaatgassen als broeikasgassen.
Versterking van het broeikaseffect wordt vooral veroorzaakt door toename van de
hoeveelheid van één bepaald gas in de lucht. Dit gas bevindt zich ook in de uitlaatgassen
van het verkeer.
Noem de naam van dit gas.

opgave 7APPELSCHURFT

Appelschurft is een ziekte die bij appelbomen voorkomt. Het wordt veroorzaakt door een schimmel die onder andere de bladeren aantast.
231p
In een blad dat is aangetast door appelschurft, bevinden zich bladcellen en
schimmelcellen. In de afbeelding is een deel van een blad weergegeven.
figuur bij de opgave
Zijn in de afbeelding schimmelcellen te zien? Leg je antwoord uit.
241p
Om besmetting met appelschurft te voorkomen, wordt appeltelers aangeraden om in de
winter afgevallen bladeren op te ruimen.
Leg uit waardoor het opruimen van afgevallen bladeren kan meehelpen om de ziekte
te voorkomen.
252p
Door genetische modificatie is het onderzoekers gelukt om appelbomen te kweken die
een gen bezitten van een bepaald erwtenras. Dit gen beschermt erwtenplanten tegen de
schimmel die bij appelbomen schurft veroorzaakt.
De onderzoekers zijn van plan een proef te doen om na te gaan of dit gen ook
appelbomen beschermt tegen de schimmel.
Maak een werkplan voor zo’n onderzoek.

opgave 8DE KUNSTNIER

Als de nieren het bloed niet meer voldoende kunnen zuiveren, wordt het lichaam
vergiftigd. Het bloed kan dan gezuiverd worden door een kunstnier.
Dit noemt men nierdialyse.
In de afbeelding is schematisch de werking van een kunstnier weergegeven.
P A B C D E
A = filter waardoor het bloed teruggevoerd wordt naar het lichaam
B = pomp waarmee het bloed uit het lichaam wordt gepompt
C = buis waardoor het bloed door het apparaat stroomt; de wand is slechts voor
bepaalde stoffen doorlaatbaar
D = vloeistof die afvalstoffen uit het bloed opneemt
E = pomp die de vloeistof in D in beweging houdt
261p
Op welke plaats bevat het bloed meer zouten: op plaats C of op plaats A?
Leg je antwoord uit.
271p
Slang P is aangesloten op een bloedvat dat het bloed terugvoert in de richting van het
hart.
Is dit bloedvat een ader, een slagader of een haarvat?
281p
Bevat het gezuiverde bloed dat de kunstnier verlaat glucose? En bevat het eiwitten?
A alleen glucose
B alleen eiwitten
C zowel glucose als eiwitten

opgave 9HET MIDDENRIF

Het middenrif speelt onder andere een rol bij de ademhaling. Eén van de organen die door het middenrif heen gaan, is de slokdarm.
291p
In de afbeelding zijn enkele organen aangegeven met een letter.
P Q R
Met welke letter wordt de slokdarm aangegeven?
A met letter P
B met letter Q
C met letter R
301p
Naast het middenrif spelen ook de ribben een rol bij de ademhaling.
In welke richting bewegen het middenrif en de ribben zich bij het inademen?
A Zowel het middenrif als de ribben bewegen zich dan omhoog.
B Het middenrif beweegt zich dan omhoog, de ribben omlaag.
C Het middenrif beweegt zich dan omlaag, de ribben omhoog.
D Zowel het middenrif als de ribben bewegen zich dan omlaag.

opgave 10WESPENSTEEK

Als je door een wesp gestoken wordt, doet dat even pijn. De huid wordt dan rood en zwelt wat op. Dit wordt veroorzaakt door het gif dat de wesp in de huid brengt.
311p
Na de wespensteek gaat het lichaam ook antistoffen maken.
Hoe heten de bloeddeeltjes die antistoffen maken?
A bloedplaatjes
B rode bloedcellen
C witte bloedcellen
321p
Sommige mensen zijn zeer gevoelig voor het gif. Na een wespensteek kan dan een zeer
ernstige reactie optreden, de zogenaamde anafylactische shock. Hierbij daalt de
bloeddruk sterk.
Door de verlaagde bloeddruk stroomt er onder andere minder bloed door de haarvaten
van de hersenen en kan de patiënt bewusteloos raken.
Leg uit waardoor iemand bewusteloos kan raken als er plotseling minder bloed naar
de hersenen wordt gevoerd.

opgave 11BANANEN

332p
Als bananen worden geoogst, zijn ze nog groen. Na de oogst worden de groene bananen
langzamerhand geel en rijp. Bananen produceren etheen. Dit gas bevordert de rijping.
Gele bananen produceren meer etheen dan groene bananen.
Bij een praktische opdracht wordt een proef gedaan om te onderzoeken hoe je groene
bananen het snelst rijp kunt laten worden (zie de afbeelding).
groen geel groen groen zak P zak Q
In welke zak wordt een groene banaan het snelst rijp: in zak P of in zak Q? Of maakt
het geen verschil? Leg je antwoord uit.

opgave 12AMANDELEN

Keel-, neus- en tongamandelen zijn een deel van het lymfestelsel. Door de amandelen stroomt lymfe.
341p
Bevinden zich bloeddeeltjes in lymfe?
A nee
B ja, alleen bloedplaatjes
C ja, alleen rode bloedcellen
D ja, alleen witte bloedcellen
351p
De keelamandelen bevinden zich links en rechts van de huig.
In de afbeelding is een doorsnede van het hoofd weergegeven.
P Q R
Welke letter geeft het gebied aan waarin zich de keelamandelen bevinden?
A letter P
B letter Q
C letter R

opgave 13TAND-EROSIE

Naast cariës, dat door bacteriën wordt veroorzaakt, bestaat tand-erosie. We spreken van tand-erosie als het glazuurlaagje van tanden en kiezen oplost door zuren uit bijvoorbeeld vruchten en frisdranken. In ernstige…

Naast cariës, dat door bacteriën wordt veroorzaakt, bestaat tand-erosie. We spreken van tand-erosie als het glazuurlaagje van tanden en kiezen oplost door zuren uit bijvoorbeeld vruchten en frisdranken. In ernstige gevallen kan zelfs het tandbeen aangetast worden.

362p
In de afbeelding is een doorsnede door een tand weergegeven.
P Q R S T U
Welke letter geeft het glazuur aan? En welke letter geeft het tandbeen aan?
Schrijf je antwoord zó op:
glazuur = letter......................
tandbeen = letter...................
371p
Speeksel gaat tand-erosie tegen, doordat het stoffen bevat die een beschermend laagje
vormen op het gebit. Dit beschermlaagje verdwijnt gedeeltelijk door tandenpoetsen.
Naast deze stoffen bevat speeksel nog andere stoffen.
Bevat speeksel enzymen? En bevat speeksel bacteriedodende stoffen?
A geen van beide
B alleen enzymen
C alleen bacteriedodende stoffen
D zowel enzymen als bacteriedodende stoffen
381p
Tand-erosie wordt vooral veroorzaakt door zuren in dranken. In de tabel staat een aantal
dranken met hun zuurgraad. Hoe lager de zuurgraad, des te meer zuur een drank bevat.
Dranken met een zuurgraad lager dan 4 kunnen tand-erosie veroorzaken.
drank zuurgraad appelsap 2,8 bier 4,3 cola 2,7 karnemelk 4,4 limonadesiroop 3,0 melk (halfvol) 6,8 sinas 3,3 sinaasappelsap 3,2 thee 7,1 water 7,0 wijn 3,4
Naar aanleiding van de bovenstaande informatie worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.
391p
Tand-erosie komt ook voor bij mensen die vaak last hebben van oprispingen uit de maag
of bij mensen die vaak overgeven.
Leg uit waardoor er kans op tand-erosie is door oprispingen en overgeven van de
maaginhoud.

opgave 14REPTIELEN

Lees eerst de bijlage met informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en
met 47. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
401p
In informatie 1 staan afbeeldingen van vier verschillende soorten reptielen.
Bij welke van deze dieren is de huid gebouwd zoals in tekening Q van informatie 2?
A bij de mississipi-alligator en de anaconda
B bij de mississipi-alligator en de drieklauw
C bij de mississipi-alligator en de lappenkameleon
D bij de drieklauw en de anaconda
E bij de drieklauw en de lappenkameleon
F bij de lappenkameleon en de anaconda
411p
In informatie 3 is het hart van een hagedis afgebeeld.
Enkele bloedvaten zijn met letters aangegeven.
In welk bloedvat van een hagedis bevat het bloed de meeste zuurstof?
A in bloedvat P
B in bloedvat Q
C in bloedvat R
D in bloedvat S
E in bloedvat T
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
422puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staat het hart van een hagedis uit informatie 3 afgebeeld.
Geef op de uitwerkbijlage met pijlen in bloedvat P en in bloedvat R de richting aan
waarin het bloed stroomt.
431p
In informatie 4 staat dat sommige soorten slangengif stolling van het bloed in de
bloedvaten tot gevolg kunnen hebben.
Welke bloeddeeltjes spelen de belangrijkste rol bij de bloedstolling?
A de bloedplaatjes
B de rode bloedcellen
C de witte bloedcellen
441p
Hoewel men geen fossielen gevonden heeft van het hart van een reuzenreptiel, gaat men
er toch van uit dat het hart van Bèr ongeveer gebouwd was zoals het hart van een reptiel
dat nu leeft.
Leg uit waardoor er van een orgaan zoals een hart geen fossielen gevormd worden.
451p
In informatie 5 is de schedel van Bèr afgebeeld.
Hoe lang is de schedel van Bèr ongeveer?
A ongeveer 50 cm
B ongeveer 100 cm
C ongeveer 150 cm
D ongeveer 200 cm
461p
Uit het gebit van een dier kan afgeleid worden wat voor soort voedsel zo’n dier vooral eet.
Wat voor soort voedsel zal Bèr vooral gegeten hebben?
A vooral plantaardig voedsel
B vooral dierlijk voedsel
C zowel plantaardig als dierlijk voedsel
471p
In informatie 6 is ook het skelet van een dinosauriër afgebeeld.
Was deze dinosauriër een hoefganger, een teenganger of een zoolganger?
A een hoefganger
B een teenganger
C een zoolganger
ga naar de volgende pagina einde