bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2012, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Een voedselweb

In de afbeelding wordt een deel van een voedselweb in een natuurgebied weergegeven. rups vogel vos konijn planten
11p
In de afbeelding is een vogel weergegeven.
Is deze vogel een alleseter, een planteneter of een vleeseter?
A een alleseter
B een planteneter
C een vleeseter
22p
Een voedselweb bestaat uit verschillende voedselketens.
Schrijf een voedselketen uit de afbeelding op met drie organismen.
31p
De planten uit het voedselweb nemen koolstofdioxide, water en zouten op uit de
omgeving.
Welke twee van deze stoffen verbruikt een plant bij de fotosynthese?
A koolstofdioxide en water
B koolstofdioxide en zouten
C water en zouten

opgave 2Een tandvleesontsteking

Lianne leest in de wachtkamer van de tandarts een folder over gebitsverzorging. In de folder staat onder andere het volgende. Een tandvleesontsteking kan ontstaan als plak zich ophoopt langs de rand van het…

Lianne leest in de wachtkamer van de tandarts een folder over gebitsverzorging. In de folder staat onder andere het volgende. Een tandvleesontsteking kan ontstaan als plak zich ophoopt langs de rand van het tandvlees, vooral tussen de tanden. Plak is een laagje dat bestaat uit voedselresten en bacteriën. De bacteriën maken stoffen waardoor het tandvlees ontstoken kan raken.

41p
In de afbeelding wordt een doorsnede van een tand weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een plaats aan waar een tandvleesontsteking kan ontstaan
volgens de informatie?
A letter Q
B letter R
C letter S
51p
In de folder staan ook enkele adviezen voor de verzorging van het gebit.
1 Poets je gebit tweemaal per dag.
2 Gebruik tandpasta die fluoride bevat.
3 Reinig dagelijks tussen je tanden met flosdraadjes om plak te verwijderen
waar de tandenborstel niet kan komen.
Welke twee cijfers geven adviezen aan die helpen om een tandvleesontsteking
tegen te gaan?
A de cijfers 1 en 2
B de cijfers 1 en 3
C de cijfers 2 en 3

opgave 3Bizons

In een boek staat de volgende informatie over Amerikaanse bizons. Naam: Bison bison Gewicht: 318 tot en met 900 kilogram Lengte: 2,10 tot 3,80 meter Paartijd: van eind juni tot september Aantal jongen: 1 per keer…

In een boek staat de volgende informatie over Amerikaanse bizons. Naam: Bison bison Gewicht: 318 tot en met 900 kilogram Lengte: 2,10 tot 3,80 meter Paartijd: van eind juni tot september Aantal jongen: 1 per keer Draagtijd (= duur van zwangerschap): 7 tot 12 maanden

62p
Een bizon is een planteneter. Per dag moet een bizon 1,6% van zijn
lichaamsgewicht eten aan droge stof. Droge stof bestaat uit alle voedingsstoffen
in een plant behalve water.
Hoeveel kilogram aan droge stof moet de zwaarste bizon volgens de
informatie per dag eten? Leg je antwoord uit met een berekening.
72p
In de afbeelding is een deel van een zwangere bizon weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de baarmoeder aan? En welke letter geeft de placenta
aan? Schrijf de juiste letters in het schema op de uitwerkbijlage.

opgave 4De koolmees

De koolmees is in Nederland een algemene vogelsoort. Hij voedt zich vooral met insecten, maar eet 's winters ook zaden. De koolmees heeft twee magen, de kliermaag en de spiermaag. Alleen in de kliermaag worden…

De koolmees is in Nederland een algemene vogelsoort. Hij voedt zich vooral met insecten, maar eet 's winters ook zaden. De koolmees heeft twee magen, de kliermaag en de spiermaag. Alleen in de kliermaag worden verteringssappen geproduceerd. In de spiermaag wordt het voedsel fijngemalen.

81p
Met welk deel van het verteringsstelsel van de mens is de spiermaag, wat zijn
functie betreft, het beste te vergelijken?
A met de alvleesklier
B met de dunne darm
C met de slokdarm
D met het gebit
91p
In de winter eet een koolmees veel meer dan in de zomer. In een nacht met
strenge vorst kan de vogel wel 10% van zijn lichaamsgewicht verliezen.
Leg uit waarvoor een koolmees bij een lage temperatuur meer
voedingsstoffen verbruikt dan bij een hogere temperatuur.

opgave 5Het Markermeer

102puitwerkbijlage
Het Markermeer is een ondiepe zoetwaterplas die deel uitmaakt van het
IJsselmeer. Van het voedsel in het meer leven honderdduizenden vogels.
Er zijn verschillende manieren waarop vogels voedsel uit het water opnemen.
Drie van zulke manieren worden genoemd in het schema op de uitwerkbijlage.
In de afbeelding worden drie koppen van vogels weergegeven. Uit de vorm van
de snavel kan afgeleid worden op welke manier elke vogel voedsel opneemt.
figuur bij de opgave
Op welke manier neemt elke vogel zijn voedsel op? Geef je antwoord door
de letters Q, R en S op de juiste plaats in te vullen in het schema op de
uitwerkbijlage.

opgave 6Listeria

Listeria kan ernstige darminfecties veroorzaken. Het is een bacteriesoort die bijna overal in de natuur voorkomt en makkelijk terechtkomt op voedsel. Listeria wordt gedood bij temperaturen boven 70 °C. Besmetting kan…

Listeria kan ernstige darminfecties veroorzaken. Het is een bacteriesoort die bijna overal in de natuur voorkomt en makkelijk terechtkomt op voedsel. Listeria wordt gedood bij temperaturen boven 70 °C. Besmetting kan onder andere plaatsvinden door het drinken van rauwe melk. Dat is melk die niet is gepasteuriseerd of gesteriliseerd.

111p
De kans op besmetting met Listeria is groot bij het eten van zachte
schimmelkazen die gemaakt zijn van rauwe melk. In een besmette kaas
bevinden zich bacteriën en schimmels.
Drie groepen organismen zijn: consumenten, producenten en reducenten.
Tot welke groep behoren de bacteriën en de schimmels in een schimmelkaas?
A tot de consumenten
B tot de producenten
C tot de reducenten
122p
In de afbeelding hieronder zijn etiketten weergegeven van drie verschillende
voedingsmiddelen.
Etiket Q
Zachte roomkaas met blauwschimmel. Vetgehalte 41,5% totaal gewicht. Ingrediënten: gepasteuriseerde melk/room, zout, stremsel, melkzuurcultuur, bacteriëncultuur. Voedingswaarde per 100 g: energie 176 0 kJ eiwitten 14…

Zachte roomkaas met blauwschimmel. Vetgehalte 41,5% totaal gewicht. Ingrediënten: gepasteuriseerde melk/room, zout, stremsel, melkzuurcultuur, bacteriëncultuur. Voedingswaarde per 100 g: energie 176 0 kJ eiwitten 14 g koolhydraten 0,5 g vetten 41,5 g

INHOUD 0,2 LITER Halfvolle melk U.H.T. verhit Voedingswaarde per 100 mL 200 kilojoules - 50 kilocaloriën eiwitten 3,5 gram koolhydraten 5 ,0 gram vetten 1,5 gram calcium 120 mg Deze halfvolle melk is door een uniek,…
Etiket S
BRIE DE MEAUX Ingrediënten: rauwe koemelk, zuursel, stremsel, zout, penicilium. Bewaartemperatuur max. 7 graden . Gewic ht kg Prijs € /k g Prijs € 0,144 14,90 2,15
Welke letter geeft het etiket aan van het voedingsmiddel dat de grootste
kans op besmetting met Listeria oplevert, Q, R of S? Leg je antwoord uit.
131p
Listeria is vooral gevaarlijk voor ongeboren en pasgeboren baby’s en voor
mensen met een verzwakte afweer. Ook mensen die medicijnen gebruiken om
de productie van zuur in het verteringskanaal te remmen, zijn extra vatbaar voor
Listeria.
Geef de naam van het orgaan dat een verteringssap met zuur produceert.

opgave 7Hart en longen

Chantal maakt een werkstuk met als titel: ‘De samenwerking tussen hart en longen’. Bij het zoeken naar informatie op internet vindt ze onderstaande afbeelding. In je longen neemt het bloed zuurstof op. Je hart pompt…

Chantal maakt een werkstuk met als titel: ‘De samenwerking tussen hart en longen’. Bij het zoeken naar informatie op internet vindt ze onderstaande afbeelding. In je longen neemt het bloed zuurstof op. Je hart pompt het zuurstofrijke bloed naar alle cellen in je lichaam. Die hebben zuurstof nodig om glucose af te breken. Hierbij komt energie vrij. Bij de afbraak van glucose ontstaat koolstofdioxide als afvalstof. Dat wordt via het bloed terug- gevoerd naar je longen.

141p
In de afbeelding zijn enkele organen in de borstholte weergegeven.
Tot welke twee orgaanstelsels behoren deze organen?
A tot het ademhalingsstelsel en het bloedvatenstelsel
B tot het ademhalingsstelsel en het verteringsstelsel
C tot het bloedvatenstelsel en het verteringsstelsel
151p
Welke bloeddeeltjes vervoeren zuurstof die in de longen wordt opgenomen?
A de bloedplaatjes
B de rode bloedcellen
C de witte bloedcellen
161p
Hoe heet het proces waarbij in cellen glucose wordt afgebroken om energie vrij
te maken?
171p
Tot welk levenskenmerk behoort het afbreken van glucose?
A tot de groei
B tot het reageren op prikkels
C tot de stofwisseling
181p
Het hart pompt bloed met koolstofdioxide naar de longen.
In de afbeelding is schematisch een doorsnede van het hart weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft het bloedvat aan dat bloed vanuit het hart naar de longen
voert?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
191p
Welke fase van de werking van het hart is in de afbeelding weergegeven?
A de hartpauze
B het samentrekken van de boezems
C het samentrekken van de kamers

opgave 8Afvalstoffen

In de afbeelding worden onder andere organen weergegeven die een rol spelen
bij het verwijderen van afvalstoffen.
figuur bij de opgave
201p
Veel afvalstoffen bevinden zich in de urine.
Welke letter in de afbeelding geeft een orgaan aan dat urine produceert?
A letter Q
B letter R
C letter S
211p
Afvalstoffen die ontstaan bij het afbreken van rode bloedcellen, worden met gal
afgevoerd uit het lichaam.
Geef de naam van het orgaan dat gal produceert.

opgave 9Zuurstofproductie

221p
In de 18e eeuw voerde de Nederlandse arts Jan Ingenhousz een experiment uit
om te onderzoeken onder welke omstandigheden planten zuurstof produceren.
Hij liet twee kaarsen branden onder twee glazen stolpen totdat ze uitgingen.
Vervolgens zette hij onder elke stolp een plant. Eén stolp liet hij in het licht
staan, de ander in het donker. De overige omstandigheden waren gelijk.
Na zeven dagen probeerde hij elk van de twee kaarsen weer aan te steken. In
de afbeelding zijn de resultaten weergegeven.
licht donker 7 dagen 7 dagen
Uit de resultaten wordt een conclusie getrokken om een antwoord te geven op
de onderzoeksvraag van Jan Ingenhousz.
Schrijf die conclusie op.

opgave 10PCD

PCD is de afkorting van de naam van een erfelijke ziekte. Bij iemand met PCD kunnen de trilharen in de luchtwegen het slijm niet goed afvoeren.
231p
Geef de naam van een deel van de luchtwegen waarin zich trilharen bevinden.
241p
Om het opgehoopte slijm uit de luchtwegen te verwijderen moet iemand met
PCD vaak hoesten.
Verandert de inhoud van de borstkas als je hoest?
A nee
B Ja, de inhoud van de borstkas wordt groter.
C Ja, de inhoud van de borstkas wordt kleiner.
251p
Bij veel mannen met PCD komt ook een afwijking aan de zaadcellen voor. Door
de ziekte bewegen dan de zweepharen van de zaadcellen niet goed. Daardoor
zwemmen de zaadcellen minder goed.
Leg uit waardoor dit een verminderde vruchtbaarheid tot gevolg heeft.
261p
Bij de helft van de mensen met PCD komt een verkeerde ligging van organen in
borst- en buikholte voor. Organen die normaal links liggen, bevinden zich dan
rechts en omgekeerd. Dit noemt men een ‘gespiegelde’ ligging van de organen.
In de afbeelding wordt de romp weergegeven, van voren gezien. Vier plaatsen
zijn met een letter aangegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de plaats aan waar de lever ligt bij iemand met een
gespiegelde ligging van de organen?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

opgave 11Trommelvliesbuisjes

Bij kinderen tussen twee en zes jaar is het plaatsen van een trommelvliesbuisje één van de meest voorkomende operaties. De reden voor het uitvoeren van zo’n operatie is dat de buis van Eustachius steeds verstopt is.…

Bij kinderen tussen twee en zes jaar is het plaatsen van een trommelvliesbuisje één van de meest voorkomende operaties. De reden voor het uitvoeren van zo’n operatie is dat de buis van Eustachius steeds verstopt is. De luchtdruk in het middenoor is dan niet gelijk aan de luchtdruk buiten. Het gevolg is dat het trommelvlies te strak gespannen staat. Ook hoopt zich vocht op waardoor een middenoorontsteking kan ontstaan. Door een buisje in het trommelvlies wordt de druk in het middenoor gelijk aan die van de buitenlucht.

272p
In de afbeelding zijn enkele delen van het oor met letters aangegeven.
middenoor
Met welke letter wordt de buis van Eustachius aangegeven? En met welke
letter wordt het trommelvlies aangegeven? Schrijf de juiste letters in het
schema op de uitwerkbijlage.
281p
Als er vocht is opgehoopt in het middenoor, kun je minder goed horen.
Leg uit waardoor je minder goed kunt horen als er veel vocht in het
middenoor is opgehoopt.
291p
Een middenoorontsteking kan hevige pijn veroorzaken. Impulsen die door de
pijnprikkels ontstaan, worden door een bepaald type zenuwcel vanuit het oor
naar de hersenen geleid.
Hoe heet zo’n zenuwcel?
A een bewegingszenuwcel
B een gevoelszenuwcel
C een schakelcel

opgave 12Chlamydia

Chlamydia is een seksueel overdraagbare aandoening die veroorzaakt wordt door een bacterie. De bacteriën nestelen zich in de slijmvliezen van de geslachtsorganen. Meestal veroorzaken ze geen ziekteverschijnselen en…

Chlamydia is een seksueel overdraagbare aandoening die veroorzaakt wordt door een bacterie. De bacteriën nestelen zich in de slijmvliezen van de geslachtsorganen. Meestal veroorzaken ze geen ziekteverschijnselen en bij de helft van de besmette mensen zijn de bacteriën binnen een jaar door het eigen afweersysteem opgeruimd. Is dit niet het geval, dan kunnen de ziekteverwekkers ontstekingen veroorzaken in de bijballen, in de prostaat of in de eileiders.

301p
Heeft de verwekker van chlamydia een celkern? En heeft de verwekker een
celwand?
A De verwekker heeft geen celkern en geen celwand.
B De verwekker heeft alleen een celkern.
C De verwekker heeft alleen een celwand.
D De verwekker heeft zowel een celkern als een celwand.
312p
In de afbeelding wordt onder andere het voortplantingsstelsel van de man
weergegeven.
Een aantal organen is met een letter aangegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een bijbal aan? En welke letter geeft de prostaat aan?
Schrijf de juiste letters in het schema op de uitwerkbijlage.
321p
Ontsteking van de eileiders kan tot gevolg hebben dat de wanden van de
eileiders aan elkaar vastkleven. Dit kan onvruchtbaarheid van de vrouw
veroorzaken.
Leg uit waardoor verkleving van de eileiders onvruchtbaarheid kan
veroorzaken.

opgave 13Moedermelk

Na de geboorte drinkt een baby moedermelk. De hypofyse van de moeder maakt twee hormonen die een rol spelen bij de productie van moedermelk.
331p
In de afbeelding zijn hormoonklieren in het lichaam van een vrouw
weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de hypofyse aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
341p
Eén van de twee hormonen, hormoon 1, regelt dat kliercellen in de borst melk
produceren. Het andere hormoon, hormoon 2, speelt een rol bij het afgeven van
de melk uit de melkklieren.
In de afbeelding is een doorsnede van een borst van een zogende moeder
weergegeven. Onder andere één melkkliertje is vergroot afgebeeld.
Legenda: T=haarvat U=spiercel V=kliercel W=afvoerbuisje =stroomrichting van het bloed
In de afbeelding zijn vier delen aangegeven met de letters T, U, V en W.
Welke letter in de afbeelding geeft een deel aan waarvan de werking wordt
geregeld door hormoon 1?
A letter T
B letter U
C letter V
D letter W
351p
Moedermelk bevat onder andere suiker.
Tot welke groep voedingsstoffen behoort suiker?
A tot de eiwitten
B tot de koolhydraten
C tot de mineralen
Ook andere zoogdieren voeden hun jongen met moedermelk. De samenstelling van de moedermelk is bij iedere diersoort anders. In het diagram is bij verschillende zoogdieren het gehalte aan suiker en vet in de moedermelk…

Ook andere zoogdieren voeden hun jongen met moedermelk. De samenstelling van de moedermelk is bij iedere diersoort anders. In het diagram is bij verschillende zoogdieren het gehalte aan suiker en vet in de moedermelk weergegeven. vetgehalte wwaallvviiss (%) iijjssbbeeeerr 30 rreennddiieerr 20 rraatt kkoonniijjnn 10 kkooee mmeennss 0 0 1 2 3 4 5 6 7 suikergehalte (%)

362p
Wat is volgens de gegevens in het diagram het vetgehalte en het suikergehalte
van de moedermelk van de mens?
Schrijf je antwoord zó op:
vetgehalte:........................%
suikergehalte:....................%
371p
Uit het diagram blijkt dat bij een pooldier zoals een ijsbeer het vetgehalte van de
melk veel hoger is dan bij veel andere zoogdieren. In de poolstreken heeft een
jong dier veel vet nodig, onder andere om een dikke vetlaag op te bouwen.
Waar bevindt deze vetlaag zich?
A in de opperhuid
B in de lederhuid
C in het onderhuids bindweefsel

opgave 14Glastuinbouw

Lees eerst informatie 1 tot en met 5 en beantwoord dan vraag 38 tot en met 46.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
381puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken over de glastuinbouw.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.
391p
In informatie 1 en 2 worden enkele factoren genoemd die in een kas worden
geregeld door een computer.
Worden er abiotische factoren genoemd die door een computer geregeld
worden? En worden er biotische factoren genoemd die door een computer
geregeld worden?
A alleen abiotische factoren
B alleen biotische factoren
C zowel abiotische als biotische factoren
401p
In informatie 2 staat dat in kassen vaak steenwol wordt gebruikt in plaats van
tuinaarde.
In steenwol bevinden zich veel minder bacteriën dan in tuinaarde.
Leg uit waardoor er in steenwol minder bacteriën leven dan in tuinaarde.
411p
In informatie 3 is een bloem van een komkommerplant weergegeven. Het deel
waaruit de komkommer groeit is aangegeven met de letter P.
Geef de naam van het deel van de bloem dat is aangegeven met de letter P.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
421p
In de afbeelding hieronder is schematisch een stukje weefsel uit een paprika
weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een deel aan dat van kleur verandert als de paprika rijp
wordt?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
432p
Tijdens het rijpingsproces verandert de kleur van een paprika.
Noem met behulp van informatie 4 nog twee andere veranderingen die
tijdens het rijpen in de paprika optreden.
443puitwerkbijlage
In informatie 3 staat dat een oppervlakte van 4200 hectare landbouwgrond wordt
gebruikt voor groenteteelt in kassen. In de tabel staan gegevens over de
verdeling van verschillende groentesoorten over deze oppervlakte.
Maak van de gegevens uit deze tabel een staafdiagram op het grafiekpapier
van de uitwerkbijlage.
452p
Hugo maakt een salade van 200 gram tomaat, 50 gram rode paprika en
100 gram komkommer met olijfolie en azijn. Olijfolie en azijn bevatten geen
vitamine C.
Hoeveel milligram vitamine C levert deze salade? Leg je antwoord uit met
een berekening.
462p
Noem een insect uit informatie 5 dat een rol speelt bij de voortplanting van het
gewas in de kas. Leg uit welke rol dit insect daarbij speelt.
Schrijf je antwoord zó op:
insect:..................................
rol:.......................................