bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2015, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1De impala

De impala leeft in Afrika in gebieden met grasland en acaciabomen. Impala’s leven in groepen die bestaan uit een mannetje met vrouwtjes en jongen. Ze eten planten zoals bladeren van acacia’s en gras. Ze moeten…

De impala leeft in Afrika in gebieden met grasland en acaciabomen. Impala’s leven in groepen die bestaan uit een mannetje met vrouwtjes en jongen. Ze eten planten zoals bladeren van acacia’s en gras. Ze moeten voortdurend opletten omdat ze een prooi zijn voor bijvoorbeeld leeuwen en luipaarden.

11p
Welk type kiezen heeft de impala?
A knipkiezen
B knobbelkiezen
C plooikiezen
22p
In de informatie hierboven worden verschillende organismen genoemd die
deel uitmaken van een voedselweb. Dit voedselweb bestaat uit een aantal
voedselketens.
Schrijf een voedselketen op met drie van de organismen die in de
informatie worden genoemd.
31p
In een ecosysteem komen consumenten, producenten en reducenten
voor.
Tot welke groep behoort de impala?
A tot de consumenten
B tot de producenten
C tot de reducenten
41p
De impala is een hoefdier. In de afbeelding zie je een poot
van een impala, met aan het uiteinde een hoef.
Dieren met zulke hoeven zijn, wat betreft hun
voortbeweging, aangepast aan een harde ondergrond.
Leg uit dat dieren met zulke hoeven zich beter kunnen
voortbewegen op een harde ondergrond dan
bijvoorbeeld op een moerassige ondergrond.
Sterilisatie
figuur bij de opgave

opgave 2Sterilisatie

Als een vrouw niet zwanger wil raken, kan zij zich laten steriliseren. Door sterilisatie worden delen van het voortplantingsstelsel onderbroken. Er zijn verschillende manieren waarop dit kan gebeuren. In de…

Als een vrouw niet zwanger wil raken, kan zij zich laten steriliseren. Door sterilisatie worden delen van het voortplantingsstelsel onderbroken. Er zijn verschillende manieren waarop dit kan gebeuren. In de afbeelding zie je er twee.

51p
In de afbeelding zie je twee manieren om delen van het
voortplantingsstelsel te onderbreken.
Schrijf de naam van deze delen op.
62puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staan in een schema de namen van drie
gebeurtenissen in het voortplantingsstelsel van een vrouw.
Kunnen deze gebeurtenissen na sterilisatie nog plaatsvinden in het
lichaam? Kruis de juiste antwoorden aan in het schema op de
uitwerkbijlage.

opgave 3De blindedarm en de appendix

De blindedarm is een deel van de dikke darm en bevindt zich bij de plaats waar de dunne darm uitkomt in de dikke darm. Aan de blindedarm bevindt zich een wormvormig aanhangsel, de appendix.
71p
Welke letter in de afbeelding geeft de blindedarm aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
81p
Darmsap bevat verteringsenzymen.
Maakt de blindedarm darmsap? En maakt de dunne darm darmsap?
A geen van beide
B alleen de blindedarm
C alleen de dunne darm
D zowel de blindedarm als de dunne darm
91p
De appendix kan ontstoken raken. Dit wordt ten onrechte wel eens een
blindedarmontsteking genoemd.
Meestal wordt een ontstoken appendix uit het lichaam verwijderd.
Volgens wetenschappers hangt de kans dat iemand zo’n operatie gehad
heeft, af van leeftijd, geboortejaar en geslacht (zie het diagram).
18 kans dat iemand de operatie 16 gehad heeft (%) 14 12 10 8 6 4 2 0 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 leeftijd (jaren) Legenda: vrouwen geboren in 1970 vrouwen geboren in 1985 mannen geboren in 1970 mannen geboren in 1985
Voor welke groep mensen is, als ze 50 jaar oud zijn, de kans dat ze zo’n
operatie gehad hebben groter dan 10%?
A alleen voor mannen geboren in 1970
B alleen voor vrouwen geboren in 1970
C alleen voor mannen geboren in 1985
D alleen voor vrouwen geboren in 1985
E voor mannen en vrouwen geboren in 1970
F voor mannen en vrouwen geboren in 1985

opgave 4Diabetes type 2

opgave als beeld van het examen
Lever- en spiercellen nemen glucose op en zetten dit om in een andere energierijke stof. Die energierijke stof slaan ze op als reservestof. Welke energierijke stof is dit? A eiwit B glycogeen C vet
De lever heeft naast het opslaan van reservestof nog andere functies. Twee functies die organen in het lichaam kunnen hebben, zijn: 1 het afbreken van giftige stoffen; 2 het maken van gal. Is 1 een functie van de lever? En is 2 een functie van de lever? A geen van beide B alleen 1 C alleen 2 D…

De lever heeft naast het opslaan van reservestof nog andere functies. Twee functies die organen in het lichaam kunnen hebben, zijn: 1 het afbreken van giftige stoffen; 2 het maken van gal. Is 1 een functie van de lever? En is 2 een functie van de lever? A geen van beide B alleen 1 C alleen 2 D zowel 1 als 2 Bart heeft diabetes en gaat voor controle naar de dokter. De dokter onderzoekt of zijn urine glucose bevat. Ook bepaalt de dokter het glucosegehalte van zijn bloed.

Als het glucosegehalte van Barts bloed erg hoog is, haalt het uitscheidingsstelsel glucose uit het bloed. Er zit dan glucose in zijn urine. Welke letter in de afbeelding geeft een plaats aan waar glucose dan uit het bloed
opgave als beeld van het examen
Voor het bloedonderzoek neemt de dokter wat bloed af uit een armader vlak onder de huid. Een armslagader ligt dieper in de arm en is daarvoor niet geschikt. Er zijn nog andere verschillen tussen een armader en een armslagader. Op de uitwerkbijlage staan in een schema enkele eigenschappen van…

Voor het bloedonderzoek neemt de dokter wat bloed af uit een armader vlak onder de huid. Een armslagader ligt dieper in de arm en is daarvoor niet geschikt. Er zijn nog andere verschillen tussen een armader en een armslagader. Op de uitwerkbijlage staan in een schema enkele eigenschappen van bloedvaten. • Kruis op de uitwerkbijlage bij elke eigenschap aan of die hoort bij een armader of bij een armslagader.

Eén van de verschijnselen die erop kunnen wijzen dat iemand diabetes type 2 heeft, is vermoeidheid. Omdat de cellen niet voldoende glucose uit het bloed kunnen opnemen, krijgen ze gebrek aan energie. • Leg uit waardoor cellen die niet genoeg glucose kunnen opnemen, gebrek aan energie krijgen.
Uit een onderzoek bij 2500 mensen bleek dat in een periode van 6 jaar 10% van deze mensen diabetes type 2 kreeg. • Hoeveel van deze mensen kregen gemiddeld per jaar diabetes type 2? Leg je antwoord uit met een berekening.

opgave 5Gaswisseling

Alle organismen wisselen gassen uit met de omgeving. Deze gassen spelen een rol bij de stofwisseling.
161p
Bij veel planten vindt gaswisseling plaats via huidmondjes.
In de afbeelding zie je een stukje van een doorsnede van een blad. Vier
delen van het blad zijn aangegeven met een letter.
R Q S T
Welke letter geeft een deel aan met een huidmondje?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
172p
Op een zonnige dag gaat koolstofdioxide via huidmondjes het blad in. Ook
gaan er dan via huidmondjes stoffen het blad uit.
Schrijf twee stoffen op die via huidmondjes naar buiten gaan op die
dag.
182puitwerkbijlage
Veel dieren hebben ademhalingsorganen voor de gaswisseling.
Op de uitwerkbijlage staan in een schema twee groepen dieren.
Kruis bij elke diergroep op de uitwerkbijlage de juiste
ademhalingsorganen aan.
191p
In de afbeelding zie je een deel van de ademhalingsorganen van de
mens.
figuur bij de opgave
De letter P geeft een deel aan waarin gaswisseling plaatsvindt.
Hoe heet dit deel?
201p
In de afbeelding hierboven zijn trilharen te zien. Door roken raken de
trilharen beschadigd en kunnen ze hun functie niet goed uitvoeren.
Hierdoor hoopt zich slijm op in de luchtwegen. Dit remt de gaswisseling.
Wat is de functie van de trilharen in de luchtwegen?
211p
In de afbeelding zie je het hart met bloedvaten van de kleine
bloedsomloop.
figuur bij de opgave
De letter Q geeft het bloedvat aan dat bloed vanuit de
ademhalingsorganen naar het hart vervoert.
Hoe heet dit bloedvat?
222p
Om de gaswisseling goed te laten verlopen, ververs je de lucht in de
ademhalingsorganen door in- en uit te ademen. Daarbij gaat de lucht via
je mond of je neus door de keelholte en de luchtpijp naar binnen en naar
buiten.
In de afbeelding zie je een lengtedoorsnede van hoofd en hals.
figuur bij de opgave
In de afbeelding geven letters enkele delen aan.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met de namen van drie van deze
delen.
Door welke drie letters worden deze delen aangegeven? Schrijf de
drie letters op de juiste plaats in de tabel op de uitwerkbijlage.

opgave 6Een waterlelie

In een plantenboek staat de volgende informatie over een waterlelie. waterlelie Nymphaea alba Deze waterlelie komt voor in vrij diep, stilstaand tot zwak stromend water. De plant bloeit van mei tot augustus. De…

In een plantenboek staat de volgende informatie over een waterlelie. waterlelie Nymphaea alba Deze waterlelie komt voor in vrij diep, stilstaand tot zwak stromend water. De plant bloeit van mei tot augustus. De bloemen drijven op het water en hebben een aangename geur. De kelkbladeren zijn groen en de kroonbladeren zijn wit, soms roze. De bladeren drijven op het water. Onder water vormt de plant wortelstokken waaruit nieuwe planten groeien.

232p
De bloemen van deze waterlelie worden bestoven door insecten. In de
informatie hierboven kun je kenmerken van de bloemen vinden waaruit je
dat kan afleiden.
Noem twee van die kenmerken.
241p
Een stuifmeelkorrel komt terecht op een stamper van een waterlelie.
Daarna vinden de volgende gebeurtenissen plaats.
1 De stuifmeelkorrel vormt een stuifmeelbuis door de stijl.
2 Een zaadbeginsel groeit uit tot zaad.
3 Twee kernen versmelten met elkaar.
Wat is de juiste volgorde van deze gebeurtenissen?
A 1 – 2 – 3
B 1 – 3 – 2
C 2 – 1 – 3
D 2 – 3 – 1
E 3 – 1 – 2
F 3 – 2 – 1

opgave 7Het verteringsstelsel

In een deel van het verteringsstelsel bevinden zich darmvlokken. In de afbeelding zie je een schematische tekening van zo’n darmvlok.
251p
Darmvlokken spelen een rol bij de opname van het grootste deel van de
verteerde voedingsstoffen.
In welk deel van het verteringsstelsel bevinden zich darmvlokken?
A in de slokdarm
B in de maag
C in de dunne darm
D in de dikke darm
261p
Een deel van de verteerde voedingsstoffen wordt opgenomen in de
lymfevaten in de darmvlokken.
Welke letter in de afbeelding van de darmvlok geeft een lymfevat aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
Op een aantal plaatsen kan een deel van het verteringskanaal tijdelijk worden afgesloten om de voedselbrij tegen te houden. Zo wordt de bovenkant van de maag afgesloten door een kringspier, de cardia, en de onderkant…

Op een aantal plaatsen kan een deel van het verteringskanaal tijdelijk worden afgesloten om de voedselbrij tegen te houden. Zo wordt de bovenkant van de maag afgesloten door een kringspier, de cardia, en de onderkant door een andere kringspier, de pylorus. Op de plek waar de dunne darm overgaat in de dikke darm bevindt zich de klep van Bauhin. Aan het eind van de endeldarm bevindt zich de anus met twee kringspieren, de binnenste en de buitenste sluitspier.

271p
Eén van de verteringssappen bevat een zuur. Soms komt wat van dit zuur
in de slokdarm terecht en veroorzaakt daar een branderig gevoel.
Hoe heet volgens de informatie hierboven de kringspier die dit zuur
doorlaat naar de slokdarm?
281p
Als de endeldarm voller wordt, oefent de ontlasting steeds meer druk uit
op de wand. Dit heeft een reflex tot gevolg waardoor de buitenste
sluitspier bij de anus zich meer gaat samentrekken om de ontlasting
binnen te houden.
Om deze reflex te laten optreden worden impulsen langs drie typen
zenuwcellen geleid: bewegingszenuwcellen, gevoelszenuwcellen en
schakelcellen.
In welke volgorde worden de impulsen dan langs deze zenuwcellen
geleid?
A bewegingszenuwcellen → gevoelszenuwcellen → schakelcellen
B bewegingszenuwcellen → schakelcellen → gevoelszenuwcellen
C gevoelszenuwcellen → bewegingszenuwcellen → schakelcellen
D gevoelszenuwcellen → schakelcellen → bewegingszenuwcellen
E schakelcellen → bewegingszenuwcellen → gevoelszenuwcellen
F schakelcellen → gevoelszenuwcellen → bewegingszenuwcellen
293puitwerkbijlage
In de dikke darm leven veel bacteriën. De bacteriën van een bepaalde
soort delen zich onder gunstige omstandigheden in de dikke darm elk half
uur.
Eén bacterie van deze soort deelt zich zodat er twee bacteriën ontstaan.
Ook deze twee bacteriën delen zich.
Op de uitwerkbijlage zie je in een tabel en in een diagram hoeveel
bacteriën er na 30, 60 en 90 minuten zijn onder de gunstige
omstandigheden.
Hoeveel bacteriën zijn er na 120, 150, 180 en 210 minuten als elke
bacterie zich weer deelt onder de gunstige omstandigheden? Schrijf
op de uitwerkbijlage de aantallen in de tabel en maak het diagram af.
301p
De voedselbrij doet er enige tijd over om het hele verteringsstelsel te
passeren. Hierbij spelen peristaltische bewegingen een rol.
In de darmwand bevinden zich kringspieren en lengtespieren.
Welke van deze spieren zijn betrokken bij de peristaltische bewegingen?
A geen van beide typen spieren
B alleen kringspieren
C alleen lengtespieren
D zowel kringspieren als lengtespieren

opgave 8Albinisme

Mensen met albinisme maken in de huid, in het haar en in de ogen te weinig pigment. De huid en het haar zijn daardoor erg licht van kleur.
311p
In de afbeelding zie je een stukje huid.
figuur bij de opgave
De letter P geeft de laag aan met cellen die pigment maken.
321p
Hoe heet deze laag van de opperhuid?
figuur bij de opgave
In de afbeelding hiernaast zie je een doorsnede van
een deel van een oog.
Iemand met albinisme heeft rode ogen. Dit is het
gevolg van het ontbreken van pigment in het deel dat is
aangegeven met de letter Q. Je ziet dan de rode kleur
van het bloed in dit deel.
Hoe heet Q?
331p
Bij planten komt ook een vorm van
albinisme voor. Sommige planten hebben
geen bladgroenkorrels en hebben witte
bladeren (zie de afbeelding).
Hierdoor ontbreekt bij deze witte planten
een bepaald stofwisselingsproces.
Geef de naam van dit
stofwisselingsproces.
figuur bij de opgave

opgave 9Bloedziekten

Onno schrijft in een werkstuk de volgende informatie over enkele
bloedziekten.
1 Trombocytopenie
Dit is een ziekte waarbij er een tekort is aan de bloeddeeltjes die het
bloed laten stollen.
2 Leukemie
Bij deze ziekte worden in korte tijd heel veel van de bloeddeeltjes
gemaakt die ziekteverwekkers onschadelijk maken. Deze bloeddeeltjes
functioneren dan niet goed.
3 Sikkelcelanemie
Dit is een erfelijke ziekte waarbij bepaalde bloeddeeltjes hun taak niet
goed kunnen uitvoeren. Bovendien kunnen ze een afwijkende vorm
krijgen (zie de afbeelding).
figuur bij de opgave
342p
Hoe heten de bloeddeeltjes die volgens de informatie van Onno betrokken
zijn bij ziekte 1? En hoe heten de bloeddeeltjes die betrokken zijn bij
ziekte 2?
Schrijf je antwoord zó op:
bij ziekte 1:...................................
bij ziekte 2:...................................

opgave 10Het syndroom van Down

Bij iemand met het syndroom van Down komt chromosoom 21 in de gewone lichaamscellen driemaal voor in plaats van tweemaal.
351p
Een afwijkend aantal chromosomen kan worden ontdekt door cellen van
een ongeboren baby te onderzoeken.
In de afbeelding zie je een methode om cellen van een ongeboren baby
weg te nemen. Met de naald wordt vloeistof opgezogen waarin zich zulke
cellen bevinden.
figuur bij de opgave
Hoe heet deze methode?
A echoscopie
B vlokkentest
C vruchtwaterpunctie
361p
Wetenschappers hebben een nieuwe test ontwikkeld om voor de geboorte
te kunnen bepalen of een baby het syndroom van Down heeft. Bij deze
test wordt DNA onderzocht dat vanuit het bloed van de ongeboren baby is
terechtgekomen in het bloed van de moeder.
DNA van de ongeboren baby kan in het bloed van de moeder
terechtkomen via lekkende bloedvaatjes. Dit gebeurt dan in het orgaan
waarin bloedvaten van moeder en baby dicht bij elkaar liggen. Dit orgaan
bevindt zich in de baarmoeder van een zwangere vrouw.
Hoe heet dit orgaan in de baarmoeder?

opgave 11Tinnitus

371p
Mensen met tinnitus ‘horen’ voortdurend een piepend of suizend geluid
dat er in werkelijkheid niet is. Er worden dan impulsen vanuit het oor
doorgegeven aan de hersenen, zonder dat de zintuigcellen in het oor
geprikkeld zijn door geluid.
figuur bij de opgave
Welke letter in de afbeelding geeft het deel aan dat impulsen vanuit het
oor naar de hersenen geleidt?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
381p
Tinnitus kan ook ontstaan door een harde prop oorsmeer in de
gehoorgang. In dat geval is tinnitus goed te behandelen door de oren uit
te laten spuiten. Hierbij wordt een straaltje warm water in de gehoorgang
gespoten om het oorsmeer te verwijderen.
Kan het ingespoten water dan in de trommelholte terechtkomen? Leg
je antwoord uit.

opgave 12Grote namen in de biologie

Lees eerst informatie 1 tot en met 6 in de bijlage en beantwoord dan
vraag 39 tot en met 47. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de
informatie gebruiken.
392puitwerkbijlage
In informatie 1 staan enkele lichaamsdelen met namen van personen.
Twee van deze namen staan in een schema op de uitwerkbijlage.
Kruis in dit schema bij elke naam aan bij welk orgaan een deel hoort
met die naam.
401p
De Duitse arts Paul Langerhans ontdekte in de alvleesklier groepjes
cellen die hormonen maken.
Welke hormonen zijn dat?
A adrenaline en glucagon
B adrenaline en insuline
C glucagon en insuline
412puitwerkbijlage
In de informatie staat dat Antoni van Leeuwenhoek de organismen
spirogyra en hydra beschreef.
De namen van deze twee organismen staan in een schema op de
uitwerkbijlage.
Tot welke groep behoort elk van deze twee organismen? Kruis de
juiste antwoorden aan in het schema op de uitwerkbijlage.
421p
In de informatie staat een tekening die Antoni van Leeuwenhoek maakte
van enkele menselijke cellen.
Hoe heet dit type cellen?
431p
Pasteur heeft de conserveringsmethode pasteuriseren uitgevonden.
De afbeelding geeft voor drie conserveringsmethoden aan hoe lang en bij
welke temperatuur een voedingsmiddel verhit wordt.
150 temperatuur (˚C) 100 50 0 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 110 120 Legenda: tijd (seconden) methode 1 methode 2 methode 3
Welke van deze drie methoden is pasteuriseren volgens de gegevens in
de informatie?
A methode 1
B methode 2
C methode 3
441p
In informatie 4 wordt een experiment met muizen beschreven.
De muizen in bak 1 bleven leven, die in bak 2 stierven na enige tijd.
Leg uit waardoor de muizen in bak 1 wel bleven leven.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
451p
Enkele leerlingen doen een proef met zes buisjes met vloeistof (zie de
tabel).
Aan elke buis wordt een gelijke hoeveelheid fehlingsreagens toegevoegd.
buis temperatuur (°C) vloeistof 1 20 water 2 100 water 3 20 water met glucose 4 100 water met glucose 5 20 water met zetmeel 6 100 water met zetmeel
In welke buis zal na vijf minuten de vloeistof oranje kleuren?
A in buis 1
B in buis 2
C in buis 3
D in buis 4
E in buis 5
F in buis 6
461p
Fehlingsreagens is een indicator.
Noem een andere indicator en geef de naam van de stof die je
daarmee kunt aantonen.
471p
Eén van de vinken die Charles Darwin aantrof op de Galapagos-eilanden
was de middelste grondvink.
Wat eet deze vogel volgens de informatie?