Eindexamen economie vmbo kb 2014 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

opgave 1Slim uitgeven

Bij de beantwoording van de vragen 1 tot en met 8 moet je soms

gebruikmaken van informatiebron 1 in de bijlage.

Het is woensdag 5 januari. Altijd handig, zo’n nieuw jaar. Een goed moment om jezelf af te vragen of je je financiële zaakjes wel goed op orde hebt. “Heel veel mensen doen dat”, zegt Johanna Konijnenberg van het Nationaal Instituut voor budgetvoorlichting (Nibud). Ze vragen zich aan het begin van een nieuw jaar af: ”Kan ik niet nog slimmer met mijn geld omgaan?”

11p

Volgens het Nibud is het nuttig om ieder jaar een budgetplan te maken.

Waarom is het nuttig om een budgetplan te maken?

Door dit plan, dat gezinnen laten opstellen door het Nibud, krijgen

gezinnen financiële ondersteuning.

Door een overzicht van de inkomsten en uitgaven van de komende

periode, kun je de uitgaven op de inkomsten afstemmen.

Het geeft een overzicht van de inkomsten en uitgaven van het

afgelopen jaar.

Je ziet dan welke inkomsten je het komende jaar allemaal binnenkrijgt.

Anja, 41 jaar, is getrouwd met Kees, 39 jaar. Ze hebben drie kinderen: Lieke van 18 jaar, Carola van 13 jaar en Martijn van 11 jaar. Anja werkt drie dagen in de week als administratief medewerkster bij een notariskantoor. Kees werkt in de bouw en heeft sinds een half jaar nog maar werk voor drie dagen per week. Dat was kortgeleden nog vier dagen. Anja maakt zich zorgen over hun financiële situatie. Kees werkt nu een dag minder en zo veel hielden ze iedere maand al niet over. Het opstellen van een budgetplan vindt Anja daarom extra nuttig.

Anja stelt het volgende budgetplan voor de komende maand op:

inkomsten (per maand) uitgaven (per maand) loon Anja € 1.125 vaste lasten € 1.780 − hypotheek − afbetaling persoonlijke lening auto − verzekeringen loon Kees € 1.288 huishoudelijke € 650 uitgaven − boodschappen − persoonlijke uitgaven kinderbijslag € 312 incidentele uitgaven € 500 − onderhoud − overboeking naar aparte rekening voor reservering aanschaf nieuwe apparaten tekort € 205 totaal € 2.930 totaal € 2.930

21p

Het valt Anja en Kees op dat het grootste gedeelte van de uitgaven

opgaat aan vaste lasten.

Bereken in een decimaal hoeveel procent van de totale uitgaven

opgaat aan vaste lasten. Schrijf je berekening op.

31p

Anja en Kees zien dat ze iets moeten doen om rond te komen. Kees stelt

voor om te bezuinigen op hun uitgaven.

Anja wil niet bezuinigen. “Ik kies voor iets anders,” zegt ze.

Noem een andere mogelijkheid voor Anja en Kees dan bezuinigen om

hun tekort weg te werken.

42p

Volgens Kees gaat het plan van Anja niet werken. “We zullen toch moeten

bezuinigen,” zegt hij. Volgens Anja is dat niet altijd mogelijk.

Noem twee uitgaven uit het budgetplan waar Anja en Kees op korte

termijn niet op kunnen bezuinigen.

51p

Kees heeft toch een mooie bezuiniging gevonden: ‘overboeking naar

aparte rekening voor reservering aanschaf nieuwe apparaten’. “Daar

hebben we geen last van en dat scheelt toch mooi wat geld.” Anja schudt

haar hoofd. “Dat lijkt me een heel onverstandige bezuiniging,” zegt ze.

Geef een argument voor de mening van Anja.

62p

“We geven aan zo veel verschillende bedrijven en instellingen geld uit.

Daar moet toch op te bezuinigen zijn?”, zegt Kees tegen Anja.

Alle uitgaven zijn in te delen in drie verschillende uitgavengroepen. Zo

heb je de:

a vaste lasten

b huishoudelijke uitgaven

c incidentele uitgaven

Geef van de volgende vier uitgaven van het gezin van Anja aan tot

welke uitgavengroep ze horen. Doe dat door bij ieder cijfer de juiste

letter te zetten.

1 de aanschaf van een nieuwe vaatwasser voor in de keuken;

2 een fles haarshampoo voor het hele gezin;

3 de rente en aflossing voor hun huis;

4 het boeken van een vakantie voor het hele gezin in de zomervakantie.

Gebruik informatiebron 1

72p

Kees geeft aan dat er misschien ook nog wel valt te bezuinigen op de

auto. “De Volkswagen Passat die we nu hebben rijdt op benzine en is

niet zo zuinig. Wanneer ik een lichtere auto neem die op LPG (gas) rijdt,

zijn we een stuk goedkoper uit. Ik verkoop onze huidige auto en besteed

dat geld aan de andere auto. Zo kost me dat geen extra geld.” Anja vraagt

wat dat in kosten uitmaakt. Kees geeft aan dat je dan met de volgende

zaken rekening moet houden:

1 hoeveel de motorrijtuigenbelasting wordt;

2 de nieuwe auto rijdt op LPG.

3 de nieuwe auto weegt 1.060 kg.

4 LPG-prijs: 1 liter LPG kost € 0,78 en op 1 liter LPG rijdt hij 12 km;

5 Anja en Kees rijden 15.000 km per jaar.

Bereken in twee decimalen de maandelijkse autokosten wanneer ze

de nieuwe auto aanschaffen. Schrijf je berekening op.

Lieke, hun oudste dochter, heeft het laatste gedeelte van het gesprek tussen haar ouders gehoord. Kees zegt tegen Lieke: ”Jij kunt ook wat bijdragen in de maandelijkse ontvangsten van ons gezin. Jij verdient € 125 per maand met oppassen en werken bij Super de Boer en ik stel voor dat jij daarvan € 50 aan ons geeft.”

81p

Geef een argument voor óf een argument tegen dat Lieke bijdraagt aan

de maandelijkse ontvangsten van het gezin.

opgave 2Laura's loon

Bij de beantwoording van de vragen 9 tot en met 15 moet je soms

gebruikmaken van informatiebronnen 2, 3 en 4 in de bijlage.

Laura is 20 jaar en ze heeft net haar mbo-diploma niveau 4 gehaald. Laura’s moeder vindt het belangrijk dat Laura verder gaat leren, zodat ze later meer kans heeft op een goede baan en daarmee een hoger loon.

Gebruik informatiebron 2

91p

Laura zegt: “Volgens mij ga ik al heel veel verdienen met mijn

mbo-diploma. Kijk maar naar de gegevens van het CBS.”

Geef een oorzaak waardoor het bruto uurloon van Laura kan afwijken

van het gemiddelde bruto uurloon van werknemers met een

mbo-opleiding.

Gebruik informatiebron 2.

102p

Laura gaat ervan uit dat zij het gemiddelde bruto uurloon van een mbo’er

gaat verdienen. Een volledige werkweek is 38 uur.

Bereken in twee decimalen hoeveel Laura bruto per maand gaat

verdienen als zij een deeltijdbaan heeft van 80%.

Schrijf je berekening op.

Gebruik informatiebron 2.

111p

De gegevens uit informatiebron 2 zijn bewerkte gegevens uit een

onderzoek uit 2002. De onderzoeker heeft het bruto uurloon uit 2002 met

een bepaald percentage laten stijgen en zo een schatting voor 2012

gemaakt. In 2002 was het gemiddelde bruto uurloon voor iemand met een

mbo-diploma € 16.

Bereken welk percentage de onderzoeker heeft gebruikt om een

schatting voor 2012 te maken. Schrijf je berekening op.

121p

Laura ziet haar bruto uurloon en is best tevreden. Laura is ook over haar

jaarsalaris erg tevreden. Laura’s moeder zegt dat het nog wel eens tegen

kan vallen, omdat Laura niet haar brutoloon op de bankrekening gestort

krijgt.

Hoe heet het loon dat Laura op haar bankrekening gestort krijgt?

Gebruik informatiebron 2 en 3.

131p

Laura wil graag in de horeca gaan werken.

Bereken hoeveel zij bruto gemiddeld per uur gaat verdienen wanneer

zij in de horeca werkt met haar mbo-diploma. Schrijf je berekening op.

142p

Laura begrijpt niet dat er zo veel verschil kan zitten tussen het bruto

uurloon in de verschillende sectoren. Een mbo'er die bij een financiële

instelling werkt, verdient veel meer dan een mbo'er die in de horeca

werkt.

Geef twee verklaringen voor het grote verschil in beloning tussen een

mbo'er bij een financiële instelling en een mbo'er in de horeca.

Gebruik informatiebron 2, 3 en 4

151p

Laura vindt het maar raar dat er zo veel verschil in lonen zit. Als ze dan

ook nog het diagram uit informatiebron 4 ziet is ze nog meer in de war.

“Ik dacht dat mannen en vrouwen recht hadden op een gelijke beloning

voor hetzelfde werk. Dat is dus niet zo,” zegt ze.

In welke situatie verdient iemand het meeste?

Een man die bij een financiële instelling werkt en wetenschappelijk

onderwijs (WO) heeft gehad.

Een man die in de gezondheidszorg werkt en wetenschappelijk

onderwijs (WO) heeft gehad.

Een man die werkt in de horeca en een mbo-opleiding heeft gehad.

Een vrouw die bij een financiële instelling werkt en wetenschappelijk

onderwijs (WO) heeft gehad.

Een vrouw die in de gezondheidszorg werkt en wetenschappelijk

onderwijs (WO) heeft gehad.

Een vrouw die in de horeca werkt en een mbo-opleiding heeft gehad.

opgave 3Zuivere koffie!

Bij de beantwoording van de vragen 16 tot en met 21 moet je soms

gebruikmaken van informatiebronnen 5 en 6 in de bijlage.

Koffie is een belangrijke grondstof in de wereld. Ongeveer 25 miljoen boeren in 80 landen leven van de opbrengst van hun koffieoogst. De afgelopen jaren, zeker eind 2010, hebben zij geen klagen: nog niet eerder was koffie deze eeuw zo duur. Maar de hoge prijs heeft ook schaduwkanten. Volgens Roel Vaessen, secretaris van de European Coffee Federation, wordt ieder jaar gemiddeld 2 procent meer koffie gedronken. Het aanbod is momenteel krap. Droogte heeft namelijk in Latijns-Amerika de oogst aangetast. In Colombia hebben bovendien veel boeren de afgelopen jaren hun verouderde koffieplanten vervangen door nieuwe. Een jonge plant biedt pas een goede oogst na drie jaar. Daardoor had Colombia last van een lagere oogst. naar: Fairtrade bijlage, Trouw, 23 oktober 2010

161p

In september 2010 kostte 1 pound (0,453 kilo) koffie gemiddeld 163

dollarcent. In september 2005 kostte een pound koffie 78 dollarcent.

Bereken in twee decimalen met hoeveel procent de prijs van een

pound koffie is gestegen tussen september 2005 en september 2010.

Schrijf je berekening op.

171p

Naast andere marktinvloeden zoals mislukte oogsten, blijken speculanten

verantwoordelijk te zijn voor de stijgende prijzen. Speculanten kopen

grote partijen koffie op om ze later met winst door te kunnen verkopen.

Hieronder staan vijf economische verschijnselen.

1 opkopen partij koffiebonen

2 prijzen op de wereldmarkt stijgen

3 partij koffie wordt opgeslagen

4 aanbod op de wereldmarkt daalt

5 partij koffie met winst verkopen

In welke regel staan de verschijnselen zo dat een logische gedachtegang

ontstaat?

1 → 2 → 3 → 4 → 5

1 → 2 → 4 → 3 → 5

1 → 3 → 2 → 4 → 5

1 → 3 → 4 → 2 → 5

1→ 4 → 2 → 3 → 5

1→ 4 → 3 → 2 → 5

Op de koffiemarkt zijn steeds meer opkopers actief die werken voor producenten met een keurmerk. Voorbeelden van zo’n keurmerk zijn Max Havelaar en Utz Certified. Uitgangspunt van deze keurmerken is Fairtrade, oftewel eerlijke handel. De koffieboeren ontvangen daardoor een minimumprijs. Deze prijs garandeert de koffieboeren een kostendekkend inkomen.

Gebruik informatiebronnen 5 en 6.

182p

Na een lange periode waarin de Fairtrade prijs op het niveau van de

minimumprijs lag, is de wereldmarktprijs gestegen en ontvingen de

producenten in de periode 2008 tot en met 2010 een premie boven op de

wereldmarktprijs. De premie op de wereldmarktprijs wordt gebruikt om de

boeren te laten investeren in nieuwe technieken.

Leg uit waarom de boeren midden 2010 eerder bereid waren om te

investeren dan in de situatie vijf jaar daarvoor.

Gebruik informatiebron 6.

191p

In de informatiebron wordt een marktsituatie weergegeven.

Hoe hoog is de minimumprijs van Fairtrade?

50 dollarcent

125 dollarcent

175 dollarcent

225 dollarcent

201p

Fairtradeproducenten organiseren vaak samen reclamecampagnes om

Fairtradeproducten te promoten. Dit ondanks het feit dat deze

producenten elkaars concurrenten zijn.

Noem een reden waarom Fairtradeproducenten, die elkaars

concurrenten zijn, toch op deze manier samenwerken.

Uit onderzoek is gebleken dat consumenten die bekend zijn met het keurmerk, bereid zijn om 10 % meer te betalen voor Fairtrade producten. Prijzen liggen echter vaak nog hoger. Sommige consumenten hebben moeite met deze hogere prijzen getuige de onderstaande reactie op de site van Trouw naar aanleiding van de Fairtrade bijlage. "Al die zogenaamde Fairtradeproducten, of het nu koffie, chocolade of bananen of wat dan ook is, zijn veel te duur. Daarom zou iedereen deze rommel moeten boycotten." Janneke, Winterswijk op 25-10-2010, 15:42

212p

Vul de open plekken in als antwoord op de reactie op de website van

Trouw. Maak bij (4) een duidelijke afweging.

Doe het zo:

Maak de volgende zinnen af.

Een nadeel van Fairtradeproducten voor de consument is

maar een voordeel van Fairtradeproducten voor de producent is echter

dat we deze producten 3 (kies wel of niet) moeten boycotten,

omdat

Schrijf op je antwoordblad:

1 =

2 =

3 =

4 =

opgave 4Vertrouwen komt te voet en gaat te paard!

Bij de beantwoording van de vragen 22 tot en met 26 hoef je géén gebruik

te maken van informatiebronnen in de bijlage.

In de jaren 2007 tot en met 2009 bevond Nederland zich in een economische crisis. Eén van de gevolgen hiervan was een daling van het consumentenvertrouwen. Het consumentenvertrouwen wordt vastgesteld op basis van de antwoorden in een enquête op vijf vragen die gaan over het economisch klimaat en de koopbereidheid. Zie onderstaande tabel. Consumentenvertrouwen Economisch klimaat Koopbereidheid Economische situatie afgelopen 12 maanden Economische situatie komende12 maanden komende Gunstige tijd voor Bron: CBS grote aankopen

221p

Eind 2009 en in 2010 is de economische situatie weer enigszins

verbeterd. Volgens economen was het voor economische groei toen wel

noodzakelijk dat het consumentenvertrouwen zou gaan stijgen.

Hieronder staan drie economische verschijnselen.

1 bestedingen nemen toe

2 mensen zijn geneigd meer te kopen

3 productie neemt toe

In welke regel staan de verschijnselen in een zodanige volgorde dat ze de

gedachtegang van deze economen goed weergeven?

consumentenvertrouwen stijgt → 1 → 2 → 3 → economie groeit

consumentenvertrouwen stijgt → 1 → 3 → 2 → economie groeit

consumentenvertrouwen stijgt → 2 → 1 → 3 → economie groeit

consumentenvertrouwen stijgt → 2 → 3 → 1 → economie groeit

consumentenvertrouwen stijgt → 3 → 1 → 2 → economie groeit

consumentenvertrouwen stijgt → 3 → 2 → 1 → economie groeit

232p

Naast het consumentenvertrouwen is het voor de groei van de economie

ook van belang dat de rente niet te veel stijgt.

Geef een argument waarom een hogere rente de economische groei

weer zal kunnen afremmen.

241p

Het consumentenvertrouwen is van belang voor producenten en de

detailhandel, maar het is niet voor iedereen even belangrijk.

Leg uit waarom een supermarkt minder belang zal hechten aan het

consumentenvertrouwen dan een elektronicawinkel.

251p

Eind 2010 waren het consumentenvertrouwen en het onderdeel ‘oordeel

over het economisch klimaat’ verbeterd. Toch bleef de koopbereidheid

laag.

Leg uit dat het mogelijk is dat de koopbereidheid laag bleef ondanks

de stijging van het consumentenvertrouwen.

261p

Iedereen heeft er belang bij dat de koopbereidheid hoog is. De overheid

kan deze beïnvloeden. Ze kan natuurlijk niet de lonen van iedereen

verhogen, maar er zijn wel andere mogelijkheden.

Noem een maatregel die de overheid kan nemen om de

koopbereidheid te laten stijgen. Leg ook uit waarom deze maatregel

werkt.

opgave 5De melkprijs zal blijven stijgen

Bij de beantwoording van de vragen 27 tot en met 33 hoef je géén gebruik

te maken van informatiebronnen in de bijlage.

Uit de krant: De zuivelmarkt heeft zich de laatste maanden van 2010 flink hersteld. Ondanks de crisis van de afgelopen jaren zijn de vooruitzichten voor de lange termijn volgens de Rabobank goed. Nu het ergste van de economische crisis achter de rug lijkt, is de handel in zuivelproducten wereldwijd weer toegenomen. “We zien vier dingen gebeuren”, zegt een deskundige van de Rabobank. 1 Supermarkten hebben hun zuivelprijzen verlaagd. 2 De groothandel heeft zijn voorraden aangevuld. 3 Kopers begeven zich weer op de wereldmarkt op zoek naar meer voorraad. 4 De productie in de ontwikkelde landen groeit nauwelijks meer. “Hoewel er meer melk zal komen uit de minder ontwikkelde landen zal de prijs van melk gaan stijgen”, aldus de deskundige.

271p

In het krantenartikel staat dat de prijs van melk de komende tijd weer zal

stijgen ondanks dat er meer melk op de wereldmarkt zal komen.

Leg uit hoe het mogelijk is dat de prijs van melk kan stijgen ondanks

dat het aanbod toeneemt.

Ronald is een boer met 90 koeien. Een koe geeft per dag gemiddeld 30 liter melk. De inkomsten op de boerderij zijn afhankelijk van de melkprijs. Ronald kreeg in 2010 gemiddeld € 27,75 per 100 liter melk.

282p

Bereken de omzet van Ronald in 2010 (365 dagen).

Schrijf je berekening op.

Hier staan de bedrijfsgegevens van Ronald over 2011:

omschrijving bedrag periode omzet € 300.000 per jaar inentingen € 1.500 per maand voer € 5.000 per kwartaal stroomverbruik € 10.000 per jaar diverse kosten € 180.000 per jaar

291p

Maak gebruik van de gegevens in de bovenstaande tabel.

Bereken de nettowinst van Ronald over 2011.

Schrijf je berekening op.

301p

Ronald vindt de nettowinst maar laag.

De bedrijfskosten op zijn boerderij zijn namelijk erg hoog. De kosten zijn

onder te verdelen in variabele kosten en vaste kosten.

Welke kosten behoren tot de vaste kosten?

afschrijvingskosten melkmachine

inenten van koeien

voer voor de koeien

311p

Ronald doet alles alleen op de boerderij. De koeien worden twee keer per

dag gemolken en dat kost steeds drie uur. Ze worden gemolken door

middel van een melkmachine. De koeien moeten ook nog gevoerd worden

en zijn er nog heel veel andere werkzaamheden die uitgevoerd moeten

worden. Ronald zou graag de arbeidsproductiviteit willen verhogen. Deze

arbeidsproductiviteit wordt gemeten in liters melk per gewerkt uur.

Welke aanpassing zal de arbeidsproductiviteit per gewerkt uur zeker doen

stijgen?

een snellere melkmachine gebruiken

extra personeel aannemen

het personeel langer laten werken

minder koeien gaan houden

321p

De laatste jaren komen er steeds grotere melkstallen met soms wel

duizend koeien, waardoor het steeds moeilijker is geworden voor de

kleinere boeren om hun bedrijf voort te kunnen zetten. De grotere stallen

kunnen de melk tegen lagere kosten produceren.

Leg uit hoe boeren met grotere stallen tegen lagere kosten kunnen

produceren.

331p

Vroeger stelde de overheid een minimumprijs vast voor de melk.

Ronald zegt tegen zijn vader: “Zo’n minimumprijs was voor sommigen erg

voordelig.”

Voor wie was zo’n minimumprijs voordelig? Leg je antwoord uit.

opgave 6Van ontwikkelingshulp naar economische samenwerking!

Bij de beantwoording van de vragen 34 tot en met 39 moet je soms

gebruikmaken van informatiebronnen 7 en 8 in de bijlage.

Hans is manager van een bedrijf dat het grootste netwerk voor mobiele telefonie in Afrika beheert, met een hoofdvestiging in Kenia. Het bedrijf is actief in 17 Afrikaanse landen, heeft een omzet van 4 miljard dollar en heeft 10.000 werknemers in dienst. Hans is opgegroeid in Afrika. Zijn opleiding tot manager heeft hij echter in Nederland gevolgd en afgerond. Na een periode in Europa gewerkt te hebben, is Hans weer naar Afrika vertrokken met als doel de wereld te verbeteren door ontwikkelingssamenwerking. bron: ‘Ons beeld dat Afrika ons nodig heeft, is achterhaald’, de Volkskrant 10-12-2011

342p

Noem twee kenmerken van economische onderontwikkeling.

Gebruik informatiebron 7

351p

Om welvaartsverschillen te vergelijken tussen landen, wordt vaak het

nationaal inkomen per hoofd van de bevolking berekend.

Bereken het nationaal inkomen per hoofd van de bevolking voor Zuid-

Afrika in US $. Schrijf je berekening op.

362p

Afrika heeft geld nodig. China heeft veel geld en leent dan ook grote

sommen geld uit aan Afrika. China investeert ook in de infrastructuur van

Afrika. China heeft zelf als opkomende economie veel grondstoffen nodig

en vraagt in ruil voor zijn hulp grondstoffen aan Afrika voor nu en in de

toekomst.

Noem een nadeel én een voordeel voor Afrika van deze Chinese hulp.

Afrika heeft het negatieve imago van honger, oorlogen en wanbestuur. Er zijn echter ook groeiende economieën in Afrika, zoals Ghana, Ivoorkust en Zuid-Afrika. Het IMF voorspelde voor het jaar 2012 een economische groei van 6 procent voor deze landen. Er is zelfs sprake van een groeiende middenklasse. De grote inkomensverschillen tussen arm en rijk zullen echter voorlopig wel blijven bestaan. Ontwikkelingshulp, zoals noodhulp gericht op bepaalde landen of groepen in Afrika, zal nog nodig zijn.

Gebruik informatiebron 8.

371p

In de informatiebron worden vier punten genoemd om Afrika beter te

helpen. Hulp kan worden onderverdeeld in noodhulp en structurele hulp.

Is er bij punt 2 in de informatiebron sprake van structurele hulp of van

noodhulp? Verklaar je antwoord.

Hans heeft na jaren van ontwikkelingssamenwerking gemerkt dat Afrika daar niet beter van wordt. Hans beweert: “Het gaat goed met Afrika. Er zijn steeds meer Afrikanen die, na een opleiding gevolgd te hebben in het Westen, naar Afrika terugkeren en daar willen werken.” Hij geeft als advies het beschikbare budget voor ontwikkelingssamenwerking van 0,7% van het Bruto Nationaal Product (BNP) terug te brengen naar 0,5%.

381p

Stel dat het voorstel van Hans doorgaat.

Bereken hoeveel euro Nederland dan bespaart op uitgaven aan