Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2006 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde organismen.

opgave 1PLASSENDE PANDABEREN

11p

Mannetjespanda’s gaan soms op hun voorpoten staan om te plassen, zodat de urine met

geurstoffen op een hoge plek terechtkomt. Ze brengen zo een geurvlag aan (zie de

afbeelding).

Hoe wordt een gebied genoemd dat met zulke geurvlaggen wordt aangegeven?

opgave 2GALSTENEN

Vaak bevat de galblaas kleine steentjes, zogenaamde galstenen. Als zo’n galsteen

vast komt te zitten in een buis waardoor gal wordt afgevoerd, is onder andere

hevige buikpijn het gevolg. Bevindt het steentje zich in de grote galbuis, dan kan

de gal niet meer in het verteringsstelsel terechtkomen.

21p

In gal bevindt zich bilirubine, een afvalstof die ontstaat bij het afbreken van rode

bloedcellen in de lever. Als de grote galbuis afgesloten is, wordt bilirubine met het bloed

uit de lever afgevoerd en komt onder andere onder de huid terecht. De huid krijgt dan een

gele kleur. Dit wordt geelzucht genoemd.

Bloed met bilirubine wordt door de leverader afgevoerd uit de lever.

In welk bloedvat komt het bloed uit de leverader dan als eerste terecht?

A in de aorta

B in de bovenste holle ader

C in de onderste holle ader

31p

In de afbeelding hieronder is een schema van de bloedsomloop weergegeven.

Bij iemand met geelzucht wordt bilirubine door de nieren uitgescheiden. De urine is dan

donkerbruin van kleur.

Op weg van de lever naar de nieren komt het bloed minstens tweemaal door het hart.

In welke volgorde passeert het bloed dan de delen van het hart?

A linkerboezem – linkerkamer – rechterboezem – rechterkamer

B linkerboezem – rechterboezem – linkerkamer – rechterkamer

C rechterboezem – rechterkamer – linkerboezem – linkerkamer

D rechterboezem – linkerboezem – rechterkamer – linkerkamer

opgave 3VLEESETENDE PLANTEN

Vleesetende planten komen voor in een omgeving met weinig voedingszouten in de bodem. Zulke planten lokken, vangen, doden en verteren hun ‘prooien’. Uit de verteerde prooien nemen ze voedingszouten op, zoals nitraten. In vleesetende planten treedt wél fotosynthese op. In de afbeelding is een cel uit een blad van een vleesetende plant weergegeven.

41p

Welke letter geeft een deel aan waarin fotosynthese optreedt?

A letter Q

B letter R

C letter S

D letter T

51p

Welke energierijke stof maakt de plant door fotosynthese?

61p

Voor de opbouw van welke voedingsstoffen gebruikt een plant nitraten?

A eiwitten

B koolhydraten

C vetten

Sommige vleesetende planten vangen hun ‘prooi’ met vangbekers (zie de afbeelding). In de vangbekers bevindt zich regenwater met bacteriën. Een insect dat in zo’n beker terechtkomt, kan niet meer ontsnappen en verdrinkt. De bacteriën verteren de prooi, waarna de plant de vrijgekomen voedingszouten kan opnemen.

71p

In de tekst worden bacteriën, insecten en planten genoemd. Deze vertonen zowel

verschillen als overeenkomsten in de bouw van hun cellen.

Welke van deze organismen hebben celwanden?

A alleen bacteriën en insecten

B alleen bacteriën en planten

C alleen insecten en planten

D bacteriën, insecten en planten

81p

Andere vleesetende planten verteren de prooien zelf met enzymen en zuren. De zuren

beïnvloeden de werking van de enzymen.

Twee omgevingsfactoren zijn de temperatuur en de hoeveelheid te verteren prooi.

Welk van deze omgevingsfactoren heeft invloed op de werking van enzymen?

A alleen de temperatuur

B alleen de hoeveelheid te verteren prooi

C zowel de temperatuur als de hoeveelheid te verteren prooi

opgave 4PLANTENWORTEL

Om te onderzoeken in welke richting de wortels van een kiemplantje groeien, wordt een experiment gedaan (zie onderstaande afbeelding). In tekening 1 zijn drie kiemplantjes zó in een petrischaaltje geplaatst, dat hun wortels horizontaal (zaad 1), omlaag (zaad 2) en omhoog (zaad 3) gericht zijn. Tekening 2 laat hetzelfde petrischaaltje twee dagen later zien.

91p

Noem een aanvulling of een verbetering van het experiment, waardoor de resultaten

betrouwbaarder worden.

opgave 5WINTERTARWE

Dankzij betere teelttechnieken is de opbrengst van wintertarwe steeds groter

geworden. Zo is bijvoorbeeld niet alleen de bemesting van belang, maar ook het

aantal tarweplanten per vierkante meter.

Door een proef wordt de opbrengst van wintertarwe onderzocht bij verschillende

aantallen tarweplanten per vierkante meter. De resultaten zijn weergegeven in

onderstaande tabel.

aantal planten per vierkante meter opbrengst (kg/m 2 ) 35 0,68 70 0,80 135 0,85 200 0,92 275 0,88 340 0,86 420 0,85 535 0,85

102puitwerkbijlage

Maak op de uitwerkbijlage een lijndiagram van de gegevens uit de tabel.

111p

Bij een groter aantal planten dan 200 per vierkante meter, neemt de opbrengst niet meer

toe.

Leg uit waardoor de opbrengst niet meer toeneemt, als de planten zo dicht op elkaar

staan.

122p

Men probeert ook de opbrengst te vergroten door nieuwe rassen te ontwikkelen.

Twee tarwerassen zijn: Drifter en Ritmo.

Maak een werkplan waarmee je kunt onderzoeken welk van deze twee rassen een

grotere opbrengst oplevert.

opgave 6GLUCOSEGEHALTE

In de afbeelding wordt schematisch een aantal gebeurtenissen in het lichaam

weergegeven. Deze gebeurtenissen hebben invloed op de hoeveelheid glucose in

het bloed. Pijlen geven aan dat glucose in het bloed wordt opgenomen of uit het

bloed wordt afgegeven.

133puitwerkbijlage

Op de uitwerkbijlage staan enkele gebeurtenissen in het lichaam beschreven in een tabel.

Deze gebeurtenissen hebben invloed op de hoeveelheid glucose in het bloed.

Geef bij elke gebeurtenis met een kruisje aan of de hoeveelheid glucose in het bloed

hierdoor afneemt of toeneemt.

opgave 7LEVERCIRROSE

In de foto hierboven is in een model een aantal organen in de buik- en borstholte te zien. Welke letter geeft de lever aan? A letter P B letter Q C letter R D letter S

E én van de gevolgen van levercirrose is dat er minder gal vanuit de lever via de galbuis naar het verteringskanaal wordt afgevoerd. Hierdoor worden vetten uit het voedsel minde r goed door verteringsenzymen afgebroken. In welk deel van het verteringskanaal komt de galbuis uit? A in de maag B in de twaalfv ingerige darm C in de dikke darm D in de endeldarm

Als levercellen door levercirrose afsterven, stroomt het bloed minder goed door de lever heen. Het gevolg is dat stoffen niet meer goed aan- en afgevoerd worden. Twee bloedvaten voeren bloed naar de lever toe: de leverslagader voert bloed vanuit de aorta aan en de poortader voert bloed vanuit het verteringskanaal naar de lever. Het bloed in de poortader bevat minder zuurstof dan het bloed in de leverslagader. → Leg uit waardoor het bloed in de poortader minder zuurstof bevat dan het bloed in de leverslagader.

Eén van de stoffen die door het bloed uit de lever worden afgevoerd, is ureum. Ureum is een afvalstof die ontstaat als de lever eiwitten afbreekt. Door welk orgaan of door welke organen wordt ureum uitgescheiden? A door de endeldarm B door de galblaas C door de lever D door de nieren

opgave 8BLOEDTRANSFUSIE

In Nederland ontvangen ieder jaar ongeveer 250.000 mensen een bloedtransfusie.

Het betreft onder andere slachtoffers van ongevallen, patiënten die een grote

operatie ondergaan of mensen van wie het rode beenmerg slecht of niet werkt.

Het donorbloed is afkomstig van mensen die vrijwillig bloed afstaan aan de

bloedbank. De bloedbank bepaalt eerst de bloedgroep van het bloed. Daarna

wordt het bloed onderzocht op de aanwezigheid van antistoffen tegen

ziekteverwekkers die door bloed overgedragen kunnen worden. Zulke antistoffen

worden al enkele dagen na een besmetting gemaakt. De aanwezigheid van

antistoffen betekent dat het bloed ziekteverwekkers zou kunnen bevatten. Het

wordt dan niet gebruikt voor een transfusie.

Een bloedtransfusie is nooit helemaal zonder risico. Een aantal ontvangers kan na

transfusie een allergische reactie vertonen. Bovendien blijft er altijd een zeer

kleine kans bestaan, dat er een infectieziekte wordt overgedragen.

191p

Als er geen antistoffen in donorbloed aangetoond worden, bestaat er toch een kans

dat het bloed besmet is met een ziekteverwekker. Leg dit uit.

202p

Donorbloed wordt gescheiden in drie delen: bloedplasma, rode bloedcellen en

bloedplaatjes.

Iemand met rood beenmerg dat niet goed werkt, krijgt twee van deze delen door

transfusie toegediend.

Welke twee delen ontvangt iemand van wie het beenmerg niet goed werkt? Leg je

antwoord uit.

212p

In sommige gevallen is transfusie met eigen bloed mogelijk. In vier weken tijd wordt dan

eerst in totaal ongeveer twee liter bloed afgenomen.

In de tekst worden drie groepen mensen genoemd die een bloedtransfusie kunnen

krijgen.

Leg uit welke groep in aanmerking komt voor transfusie met eigen bloed.

opgave 9PREI EN ONKRUID

Akkerbouwers die prei telen hebben veel last van onkruid. Door de slanke vorm van de preiplant kan onkruid goed tussen de rijen preiplanten groeien. Als het onkruid niet bestreden wordt, is de opbrengst aan prei laag.

222p

Onkruid kan bestreden worden met chemische middelen, zogenaamde herbiciden. Deze

middelen zijn duur en veroorzaken vervuiling van bodem en water.

Noem nog twee andere nadelen van het gebruik van herbiciden.

Biologische telers gebruiken geen herbiciden, maar bestrijden het onkruid door te wieden. De prei staat van eind mei tot november op het land. De eerste acht weken wordt het onkruid verwijderd met wiedmachines. Als de prei flink gegroeid is, heeft onkruid geen invloed meer op de opbrengst. Toch verwijderen de telers het onkruid tussen de preiplanten dan nog. Ze doen dat voordat het onkruid de kans krijgt om bloemen te vormen. Omdat de wiedmachines de preiplanten zouden beschadigen, wordt dan met de hand gewied.

231p

Leg uit waarom het onkruid verwijderd moet worden voordat het bloemen vormt.

opgave 10HART-LONGMACHINE

Bij veel hartoperaties moet het hart worden stilgelegd. De functies van het hart en

van de longen worden dan overgenomen door een zogenaamde hart-longmachine.

In de afbeelding hieronder is de werking van zo’n machine schematisch

1 De holle aders en de aorta worden afgeklemd zodat er geen bloed meer door

het hart stroomt.

2 Het bloed uit de holle aders wordt opgevangen en naar de hart-longmachine

gevoerd.

3 Reservoir dat het bloed opvangt.

4 Plaats waar zuurstof in het bloed gebracht wordt.

5 Warmtewisselaar om het bloed te koelen.

6 Pomp die het bloed de aorta in pompt.

7 Bloed wordt de aorta ingevoerd.

8 Het stilgelegde hart.

242p

Welk cijfer in de afbeelding geeft het deel van de machine aan dat de functie van de

kamers van het hart overneemt? En welk cijfer geeft het deel aan dat de functie van

de longen overneemt?

Schrijf je antwoord zó op:

functie van de kamers van het hart: cijfer...........

functie van de longen: cijfer................................

251p

Tijdens een operatie is een patiënt aangesloten op een hart-longmachine.

Stroomt het bloed dan door de kleine bloedsomloop? En stroomt het bloed dan door de

grote bloedsomloop?

A alleen door de kleine bloedsomloop

B alleen door de grote bloedsomloop

C zowel door de kleine als door de grote bloedsomloop

opgave 11BLOEDGROEPEN

261p

Mensen kunnen verschillende bloedgroepen hebben.

In de tabel staat weergegeven hoe de AB0- en resusbloedgroepen zijn verdeeld over de

bevolking van Europa.

bloedgroep percentage van de Europese bevolking 0+ 38% 0- 7% A+ 34% A- 6% B+ 8% B- 2% AB+ 4% AB- 1%

Hoeveel procent van de Europese bevolking heeft volgens de gegevens in de tabel

het resus-antigeen op de rode bloedcellen?

271p

De bloedgroepen van het AB0-systeem worden bepaald door twee verschillende

antigenen die zich op het oppervlak van rode bloedcellen kunnen bevinden.

Bij mensen met de bloedgroepen 0, A en B zijn altijd antistoffen in het bloed aanwezig

tegen lichaamsvreemde bloedgroepantigenen.

Leg uit waardoor iemand met bloedgroep AB geen antistoffen tegen de

bloedgroepantigenen van het AB0-systeem maakt.

281p

Anja heeft bloedgroep 0+.

Welke antistoffen tegen bloedgroepantigenen heeft Anja in haar bloed?

A alleen anti-resus

B alleen anti-A en anti-B

C zowel anti-A, anti-B als anti-resus

opgave 12DOOLHOF

291p

Er wordt een gedragsonderzoekje gedaan met twee groepen ratten. Ze worden dagelijks

in een doolhof gezet. De ratten van groep 1 krijgen aan het eind van de doolhof geen

voedselbeloning, die van groep 2 wel.

De doolhof is een pad met steeds twee mogelijkheden om een richting te kiezen. Elke

keer als een rat een verkeerde richting kiest, wordt dit als een fout geteld.

Het diagram geeft de resultaten van de tellingen weer.

10 gemiddeld aantal fouten 8 6 4 2 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 dagen Legenda: groep 1 zonder voedselbeloning aan het eind van de doolhof groep 2 met voedselbeloning aan het eind van de doolhof

Wat is de onderzoeksvraag van dit experiment?

opgave 13GEDRAG BIJ VISARENDEN

→ Leid uit de afbeelding af hoeveel visarenden tijdens het onderzoek weggevlogen zijn in richtingen tussen noord en oost (deel 2 in de afbeelding).

De gegevens in bovenstaande afbeelding zijn uit een periode dat geen enkele visarend met een vis terugkeerde naar de groep. Op een bepaald moment komt een visarend uit het noorden terugvliegen met een vis in zijn bek. In de periode hierna verandert het uitvlieggedrag van de andere vogels sterk. De resultaten van tellingen in die periode zijn in onderstaande afbeelding weergegeven. Legenda: aantal wegvliegende vogels: 10 5 1 De resultaten van de tellingen uit beide perioden worden vergeleken. → Vergelijk de resultaten en schrijf een conclusie op over het uitvlieg gedrag van de visarenden.

opgave 14SUPER-EI

Zilvermeeuwen rollen eieren die uit het nest zijn gerold, weer terug in het nest. Bij onderzoek is gebleken dat zij namaak-eieren, die veel groter zijn dan de eigen eieren, eerder in het nest rollen dan de eigen eieren. Zo'n namaak-ei heeft hetzelfde kleurpatroon als het eigen ei.

321p

Noem een functie van het inrol-gedrag van de zilvermeeuw.

331p

Is een groot namaak-ei buiten het nest een supranormale prikkel voor het inrol-gedrag?

En is een normaal ei buiten het nest een supranormale prikkel voor het inrol-gedrag?

A alleen een groot namaak-ei buiten het nest

B alleen een normaal ei buiten het nest

C zowel een groot namaak-ei als een normaal ei buiten het nest

opgave 15EDELHERT

341p

In de paartijd maken de mannetjes van het edelhert een geweldig geluid: het burlen.

Hiermee proberen de mannetjes indruk te maken op elkaar.

In het diagram is het verloop van een machtsstrijd tussen twee mannetjes weergegeven.

Is dier P of dier Q het meest dominant? Leg je antwoord uit.

opgave 16DUINEN

Lees eerst de bijlage met informatie 1 tot en met 6 en beantwoord dan vraag 35 tot en

met 46. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

351puitwerkbijlage

Naar aanleiding van informatie 1 en informatie 5 worden twee uitspraken gedaan.

Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.

Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist.

362p

Uit de tabel in informatie 1 blijkt dat tussen 1850 en 1990 een groot deel van de vochtige

duinvalleien is verdwenen. Dit is vooral het gevolg van de drinkwaterwinning.

Bereken met behulp van de tabel hoeveel hectare (ha) aan vochtige duinvallei er in

1990 was.

371p

De bladeren van helmplanten zijn meestal opgerold (zie informatie 2). De huidmondjes

bevinden zich dan aan de binnenzijde.

Leg uit welk voordeel het voor de plant heeft, dat de huidmondjes zich dan aan de

binnenzijde bevinden.

381p

In een helmblad bevinden zich vaatbundels met houtvaten en bastvaten.

Welke letter in de afbeelding van informatie 2 geeft een deel van het blad aan met een

vaatbundel?

A letter P

B letter Q

C letter R

391p

Kan helm zich geslachtelijk voortplanten? En kan de plant zich ongeslachtelijk

voortplanten?

A alleen geslachtelijk

B alleen ongeslachtelijk

C zowel geslachtelijk als ongeslachtelijk

401p

Worden de bloemen van de duindoorn bestoven door de wind of door insecten? Noem

een eigenschap van de plant uit informatie 3, waaruit dat afgeleid kan worden.

411p

In een boek over de duinen staat dat het zaad van de duindoorn pas goed kiemt na een

koudeperiode en als het in aanraking geweest is met zuur, bijvoorbeeld in de maag van

een vogel.

Samira verzamelt 50 duindoornzaadjes. Ze wil voor een praktische opdracht de invloed

van zuur onderzoeken op het kiemen van de zaadjes.

Ze verdeelt de zaadjes over twee petrischaaltjes met vochtige watten.

Aan schaaltje 1 voegt ze wat zuur toe en ze plaatst dit schaaltje in een koelkast bij 5 ^oC.

Aan schaaltje 2 voegt ze geen zuur toe en ze plaatst dit in een kast bij 20 ^oC.

Leg uit welke fout Samira maakt.

421p

Leg met behulp van informatie 1 uit, waardoor parnassia een zeldzame plant is

geworden in de duinen.

431p

In informatie 4 staat een bloemdiagram van parnassia afgebeeld.

Welke letter geeft het deel aan waarin de zaden zich na de bevruchting ontwikkelen?

441p

De konijnenziekte VHS (zie informatie 5) kan door wilde konijnen overgedragen worden

op tamme konijnen. Zieke konijnen sterven snel. Antibiotica helpen niet en er bestaan

geen andere geneesmiddelen. Wel kunnen konijnen door de dierenarts ingeënt worden

tegen VHS.

Waardoor kan VHS niet genezen worden door antibiotica toe te dienen?

451p

Jonge konijntjes van ingeënte moederkonijnen zijn tot op een leeftijd van ongeveer 50

dagen immuun voor VHS. Voor de geboorte zijn via de placenta antistoffen van de

moeder overgebracht in het bloed van de konijnenbaby.

Leg uit waardoor zulke jonge konijnen slechts korte tijd immuun zijn.

462p

In informatie 6 staan gegevens over veranderingen in de populatiegrootte van twee

vogelsoorten.

Leg uit dat de afname van de konijnenpopulatie (zie informatie 5) een oorzaak kan zijn

van de verandering van het aantal grasmussen in de duinen.