bronnen

Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2007, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Organen van een hond

Als een hond rent, bewegen de organen in de buikholte afwisselend naar voren en naar achteren. Hierdoor ontstaan er drukverschillen in de longen, waardoor lucht wordt in- en uitgeademd. In de afbeeldingen is een hond…

Als een hond rent, bewegen de organen in de buikholte afwisselend naar voren en naar achteren. Hierdoor ontstaan er drukverschillen in de longen, waardoor lucht wordt in- en uitgeademd. In de afbeeldingen is een hond weergegeven op twee verschillende momenten tijdens het rennen.

11p
Afbeelding Q geeft de hond weer op een moment tijdens inademing.
Leg uit waaraan te zien is in de afbeelding, dat de hond op dit moment
inademt.
21p
In de afbeelding geeft de letter R het orgaan aan dat de borstholte van de
buikholte scheidt.
Geef de naam van dit orgaan.
31p
De bouw van het bloedvatenstelsel van de hond komt overeen met dat van de
mens.
Enkele bloedvaten van de hond zijn:
− aorta
− leverader
− onderste holle ader
Welke twee van deze bloedvaten bevinden zich gedeeltelijk in de borstholte en
gedeeltelijk in de buikholte?
A de aorta en de leverader
B de aorta en de onderste holle ader
C de leverader en de onderste holle ader

opgave 2PCD

PCD is de afkorting van de naam van een zeldzame aandoening die veroorzaakt wordt door een recessief gen. Als gevolg van deze aandoening bewegen trilharen, zoals in het slijmvlies van de luchtpijp, niet goed.…

PCD is de afkorting van de naam van een zeldzame aandoening die veroorzaakt wordt door een recessief gen. Als gevolg van deze aandoening bewegen trilharen, zoals in het slijmvlies van de luchtpijp, niet goed. microscopische opname van slijmvlies van de luchtpijp

41p
Het slijmvlies in de luchtpijp heeft onder andere als functie om de ingeademde
lucht te zuiveren.
Wat is de functie van het bewegen van de trilharen in dit slijmvlies?
51p
Is PCD een besmettelijke ziekte? Leg je antwoord uit.
61p
Patiënten met PCD hebben veel vaker dan gezonde mensen een infectie van de
luchtwegen. Ze worden onder andere behandeld met fysiotherapie. Daarbij
wordt patiënten geleerd om op een bepaalde manier krachtig uit te ademen.
Trekken bij krachtig uitademen de buikspieren zich samen?
En trekken de middenrifspieren zich dan samen?
A De buikspieren trekken zich wél samen, maar de middenrifspieren niet.
B De buikspieren trekken zich niet samen, maar de middenrifspieren wél.
C Zowel de buikspieren als de middenrifspieren trekken zich samen.
71p
Bij een patiënt met PCD wordt wat slijmvlies met trilhaarcellen weggenomen en
bekeken door een microscoop. Behalve trilhaarcellen zijn er ook bacteriën te
zien. De bacteriën hebben geen trilharen en zijn veel kleiner dan de
trilhaarcellen.
Geef nog een ander kenmerk van bacteriën waarin ze wat betreft de bouw
verschillen van trilhaarcellen.

opgave 3Stinkende urine

81p
Sommige mensen produceren na het eten van asperges urine met een nare
geur, anderen niet. Men vermoedt dat de eigenschap “produceren van een
stinkende geurstof na het eten van asperges”, bepaald wordt door een dominant
gen (A).
De urine van mensen die homozygoot recessief zijn voor deze eigenschap (aa),
stinkt niet na het eten van asperges.
Ella is in verwachting. Vóór haar zwangerschap produceerde ze na het eten van
asperges geen stinkende urine, nú wel. Na een aspergemaaltijd van de moeder
gaat de ongeboren baby de stinkende geurstof wél produceren. De geurstof
komt dan in het bloed van de moeder terecht en wordt door haar nieren
uitgescheiden.
Wat is het genotype van de baby voor de eigenschap om een stinkende geurstof
te produceren na een aspergemaaltijd?
A heterozygoot
B homozygoot dominant
C homozygoot recessief
91p
Geef de naam van het orgaan in de baarmoeder waarin de geurstof uit het bloed
van de ongeboren baby afgegeven wordt aan het bloed van de moeder.
101p
De geurstof wordt met het bloed vanuit de baarmoeder naar de nieren gevoerd.
De stof komt dan onder andere door de aorta.
Geef de naam van het bloedvat dat het bloed vanuit de aorta naar de nieren
voert.

opgave 4Wondernetten

Bij sommige diersoorten komen zogenaamde wondernetten voor. Bij zo’n wondernet vertakt een slagader zich in kleinere slagaders die weer uitkomen in één grotere slagader (zie de onderstaande afbeelding). slagader……

Bij sommige diersoorten komen zogenaamde wondernetten voor. Bij zo’n wondernet vertakt een slagader zich in kleinere slagaders die weer uitkomen in één grotere slagader (zie de onderstaande afbeelding). slagader… ..wondernet slagader haarvaten ader Een wondernet bestaat uit slagaders.

111p
In de afbeelding hieronder zijn twee opengemaakte bloedvaten weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke van de letters S en T geeft een slagader aan? Leg uit waaraan dat te
zien is in de afbeelding.
121p
De afbeelding in het kader stelt een wondernet voor in de kop van een schaap.
Drie plaatsen in de bloedvaten van dit wondernet worden met de letters P, Q en
R aangegeven. De samenstelling van het bloed op deze plaatsen wordt met
elkaar vergeleken.
Welke letter geeft de plaats aan waar de hoeveelheid glucose in het bloed het
laagst is?
A letter P
B letter Q
C letter R
131p
De afbeelding hieronder is een schematische tekening van de bloedsomloop van
een schaap. Vier bloedvaten zijn met cijfers aangegeven.
figuur bij de opgave
Welk cijfer geeft het bloedvat aan waardoor bloed naar het wondernet in de kop
stroomt?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 4
141p
In het wondernet wordt het bloed over veel kleine bloedvaatjes verdeeld.
Daardoor wordt de bloedstroom vertraagd en gaat het bloed gelijkmatiger
stromen.
Het bloed stroomt met stoten vanuit een slagader een wondernet in.
Leg uit waardoor het bloed met stoten vanuit de slagader het wondernet
instroomt.

opgave 5Huidmondje

De afbeelding geeft een deel van de opperhuid van een blad weer met een huidmondje. Cel P Cel Q
151p
De letters P en Q geven twee cellen aan.
Behoren cel P en cel Q tot hetzelfde soort weefsel? Leg je antwoord uit.
161p
Als er voldoende licht is, treedt er fotosynthese op in het blad.
De letters R, S en T geven drie verschillende plaatsen aan.
Welke letter geeft een plaats aan waar fotosynthese optreedt in het licht?
A letter R
B letter S
C letter T

opgave 6Nieuwe cellen in het hart

171p
Een hartinfarct kan ontstaan als een bloedstolsel in een bloedvat terechtkomt
dat bloed naar de hartspier voert. Door gebrek aan zuurstof sterven dan cellen
in het hartspierweefsel.
Geef de naam van het proces waarbij zuurstof wordt verbruikt in cellen.
181p
Artsen zoeken een manier om beschadigd hartspierweefsel te herstellen. Ze
deden een bijzondere ontdekking bij een donorhart afkomstig van een vrouw,
dat was getransplanteerd in het lichaam van een mannelijke patiënt. Tussen de
vrouwelijke cellen van het getransplanteerde hart bevonden zich na enige tijd
enkele mannelijke cellen.
Of een cel mannelijk of vrouwelijk is, kan afgeleid worden uit de chromosomen.
Welk verschil is er tussen de chromosomen in een cel van een man en die in
een cel van een vrouw?
191p
De artsen vermoeden dat de nieuwe hartcellen ontstaan waren uit bepaalde
cellen van het beenmerg van de mannelijke patiënt. Ze zoeken nu naar een
manier om zulke cellen uit het beenmerg weg te nemen en te vermeerderen
door celdeling.
Door wat voor soort celdeling worden de cellen dan vermeerderd?
201p
Zulke nieuwe cellen wil men in het hart van een patiënt brengen. Er wordt dan
een buisje door een beenslagader via de aorta het hart in geschoven.
In de afbeelding is de bloedsomloop weergegeven.
figuur bij de opgave
legenda:
LB = linkerboezem
RB = rechterboezem
LK = linkerkamer
RRKB
LLBK RK = rechterkamer
In welk deel van het hart komt het buisje terecht, als het via de aorta het hart in
wordt geschoven?
A in de linkerboezem
B in de linkerkamer
C in de rechterboezem
D in de rechterkamer

opgave 7Cellen en organen

212p
In de afbeelding zijn enkele soorten cellen getekend.
figuur bij de opgave
In de afbeelding hieronder is onder andere een deel van de luchtpijp
weergegeven.
figuur bij de opgave
Drie plaatsen zijn met cijfers aangegeven.
Geef in het schema op de uitwerkbijlage aan welke cellen op welke plaatsen
in de afbeelding voorkomen. Gebruik elke letter één keer.

opgave 8Een onderzoek

221p
Mandy probeert al meer dan een jaar zwanger te worden. Omdat het niet lukt,
zal ze onderzocht worden in het ziekenhuis. Met behulp van een HSG zal
bekeken worden of haar eileiders verstopt zijn. Een HSG is een röntgenfoto van
de baarmoeder en de eileiders.
Leg uit waardoor een vrouw niet zwanger kan worden als haar eileiders
verstopt zijn.
231p
Vóór het maken van het HSG wordt via de vagina een contrastmiddel in de
baarmoeder en de eileiders gespoten.
In de afbeelding is schematisch het onderlichaam van een vrouw met een aantal
organen weergegeven.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de opening aan waardoor het contrastmiddel wordt ingebracht
voor het maken van een HSG?
A letter P
B letter Q
C letter R
241p
Mandy gaat een afspraak maken voor een HSG in de maand mei. Het
onderzoek kan maar in een bepaalde periode van de menstruatiecyclus gedaan
worden, namelijk nadat de menstruatie over is, en voordat de ovulatie optreedt.
Mandy heeft een regelmatige menstruatiecyclus. Ze verwacht dat haar volgende
menstruatie begint op 1 mei.
In de afbeelding is de kalender van de maand mei afgebeeld. Ze kan bij het
afsprakenbureau kiezen uit vier data voor een HSG. Deze dagen zijn op de
kalender met een kruisje aangegeven.
dag     Mei     ma 1 8 15 X 22 29 di 2 9 16 23 30 X wo 3 X 10 X 17 24 31 do 4 11 18 25   vr 5 12 19 26   za 6 13 20 27   zo 7 14 21 28  
Welke datum is voor Mandy de beste dag voor een HSG?
A 3 mei
B 10 mei
C 15 mei
D 30 mei

opgave 9Prostaat

Bij een zaadlozing gaan de spermacellen door de zaadleider en langs de zaadblaasjes door de prostaat. Daar wordt prostaatvocht toegevoegd. In de afbeelding is het mannelijke voortplantingsstelsel weergegeven. Een aantal delen is aangegeven met een letter.
→ Welke letter in de afbeelding geeft de prostaat aan?
Vooral bij oudere mannen wordt de prostaat vaak wat groter. Hierdoor kunnen problemen met plassen ontstaan. → Leg uit waardoor vergroting van de prostaat problemen met plassen kan veroorzaken.
Een prostaat kan ook vergroot zijn door een tumor. Prostaatkanker is meestal goed te behandelen. Het diagram toont de leeftijdsverdeling van een groep patiënten met prostaatkanker. 0 0-9 10-19 20-29 30-39 40-49 50-59 60-69 70-79 >79 leeftijd (jaren) Hoeveel procent van de patiënten uit deze groep…

Een prostaat kan ook vergroot zijn door een tumor. Prostaatkanker is meestal goed te behandelen. Het diagram toont de leeftijdsverdeling van een groep patiënten met prostaatkanker. 0 0-9 10-19 20-29 30-39 40-49 50-59 60-69 70-79 >79 leeftijd (jaren) Hoeveel procent van de patiënten uit deze groep is jonger dan 60 jaar? A ongeveer 5% B ongeveer 10% C ongeveer 15% D ongeveer 20%

opgave 10Staffordshire bull terrier

281p
Een bulldog en een terrier werden gekruist. Uit de nakomelingen werden door de
fokkers alleen hondjes uitgekozen met bepaalde eigenschappen. Met die
hondjes werd verder gefokt. Zo ontstond een nieuw ras: de Staffordshire
bull terriër (zie de afbeelding).
bulldog terrier Staffordshire Bull terrier
Hoe wordt het genoemd als alleen dieren met bepaalde eigenschappen
worden gebruikt om mee te fokken?

opgave 11Gedrag van chinchilla's

Maxime en Zolikha doen een onderzoek naar het gedrag van chinchilla’s in een
dierentuin. Ze lezen eerst de informatie die ze gekregen hebben.
tabel 1
Chinchilla’s behoren tot de familie van de knaagdieren. Ze leefden oorspronkelijk
in Zuid-Amerika op de rotsachtige hellingen van de Andes tot aan de kust. Ze zijn
daar grotendeels uitgeroeid als gevolg van de handel in hun pelzen.
Chinchilla’s leven in de natuur in groepen. Ze krijgen jaarlijks twee tot drie keer
jongen. Ze hebben hun schuilplaatsen in grotten en rotskloven.
De kleine voorpoten worden onder andere gebruikt om voedsel vast te pakken. In
de dierentuin worden ze gevoerd met hooi, tarwe, maïs, haver en groenvoer.
Daarna noteren Maxime en Zolikha welke gedragingen te zien zijn bij de
verschillende chinchilla’s en bedenken daar een afkorting voor (zie tabel 1).
tabel 1
gedragselement afkorting slapen sl voedsel pakken (met voorpoten) vp eten et jong voeren jv vacht likken vl met voorpoten langs de snuit strijken vs oren spitsen os rechtop zitten rz lopen lo naar tak hippen th…

gedragselement afkorting slapen sl voedsel pakken (met voorpoten) vp eten et jong voeren jv vacht likken vl met voorpoten langs de snuit strijken vs oren spitsen os rechtop zitten rz lopen lo naar tak hippen th dreigen (oren plat naar achteren) dr poepen po spelen (met andere chinchilla) sp laag liggen ll

292p
Noem twee gedragselementen uit tabel 1 die behoren tot sociaal gedrag.
Maxime en Zolikha kiezen één bepaalde chinchilla uit en noteren vijf minuten
lang, elke vijf seconden, welk gedrag dit dier vertoont. Hun resultaten staan in
tabel 2.
tabel 2
  le minuut 2e minuut 3e minuut 4e minuut 5e minuut 0 – 5 sec. sl sl dr lo et 6 – 10 sec. sl vl dr lo lo 11 – 15 sec. sl vl os th lo 16 – 20 sec. sl vs vl th lo 21 – 25 sec. sl os th th lo 26 – 30 sec. sl rz sp ll th 31 – 35 sec. sl lo sp ll th 36 – 40 sec. sl th sp vp th 41 – 45 sec. sl po th et po

  le minuut 2e minuut 3e minuut 4e minuut 5e minuut 0 – 5 sec. sl sl dr lo et 6 – 10 sec. sl vl dr lo lo 11 – 15 sec. sl vl os th lo 16 – 20 sec. sl vs vl th lo 21 – 25 sec. sl os th th lo 26 – 30 sec. sl rz sp ll th 31 – 35 sec. sl lo sp ll th 36 – 40 sec. sl th sp vp th 41 – 45 sec. sl po th et po 46 – 50 sec. sl vp po et rz 51 – 55 sec. sl et os vp rz 56 – 60 sec. sl et rz et rz

301p
Hoe wordt tabel 2 genoemd?
A een ethogram
B een gedragsketen
C een protocol
311p
De chinchilla vertoonde tijdens de vijf minuten dat hij bekeken werd door de
meisjes, bijna alle gedragselementen uit tabel 1. Slechts één gedraging kregen
ze niet te zien.
Welk gedragselement ontbrak tijdens die vijf minuten?
321p
Bereken met de gegevens van tabel 2 hoeveel procent van de tijd werd besteed
aan eten.

opgave 12Bloedgroepbepaling

Carola laat haar bloedgroep bepalen. Twee druppels van haar bloed worden op een glaasje gebracht. Aan elke druppel bloed wordt een beetje testvloeistof uit een flesje toegevoegd, zoals is weergegeven in onderstaande…

Carola laat haar bloedgroep bepalen. Twee druppels van haar bloed worden op een glaasje gebracht. Aan elke druppel bloed wordt een beetje testvloeistof uit een flesje toegevoegd, zoals is weergegeven in onderstaande afbeelding. Vervolgens wordt er gekeken of er wél of geen samenklontering optreedt in de bloeddruppels. Hieruit kan de bloedgroep afgeleid worden. Vloeistof met Vloeistof met antistof A antistof B

331p
De afbeelding hieronder geeft het resultaat weer van de bloedgroepbepaling.
Legenda: = geen klontering = klontering
Welke bloedgroep heeft Carola?
A bloedgroep A
B bloedgroep B
C bloedgroep 0
D bloedgroep AB

opgave 13RVP

Kinderen in Nederland worden ingeënt tegen een aantal ernstige ziekten die moeilijk te behandelen zijn. Dit wordt het Rijksvaccinatieprogramma of RVP genoemd. In een voorlichtingsfolder over het RVP is in een schema te zien wanneer kinderen worden ingeënt en met welke vaccins. wanneer wat 2 maanden…

Kinderen in Nederland worden ingeënt tegen een aantal ernstige ziekten die moeilijk te behandelen zijn. Dit wordt het Rijksvaccinatieprogramma of RVP genoemd. In een voorlichtingsfolder over het RVP is in een schema te zien wanneer kinderen worden ingeënt en met welke vaccins. wanneer wat 2 maanden 3 maanden 4 maanden 11 maanden 14 maanden DKTP-Hib DKTP-Hib DKTP-Hib DKTP-Hib BMR Hep B* Hep B* Hep B* Men C Het RVP vormt ØØn geheel. Het is belangrijk dat het volledige programma wordt afgemaakt. Bovenstaande tabel laat zien op welke leeftijd kinderen worden ingeent en met welk vaccin. DKTP-Hib combinatie vaccin tegen DKTP (= Difterie, Kinkhoest, Tetanus en Polio) en tegen Hib (= Haemophilus influenzae type B). en de aK-vaccins zitten alleen dode Hep B* vaccin tegen Hepatitus B BMR vaccin tegen Bof, Mazelen en Rodehond Men C vaccin tegen Meningokokken C DTP vaccin tegen Difterie, Tetanus en Polio aK vaccin tegen Kinkhoest * Voor een hepatitus-B-inenting komen alleen kinderen in aanmerking met een moeder die drager is van het hepatitus-B-virus, of als een van de ouders geboren is in een land met een hoog risico op hepatitus B. De meeste inentingen uit het Rijksvaccinatieprogramma moeten één of meerdere keren herhaald worden om een goede immuniteit op te leveren.

Hoe vaak moet een kind volgens het RVP ingeënt worden tegen kinkhoest?
Het BMR-vaccin wordt een combinatievaccin genoemd. → Leg uit waarom het BMR-vaccin zó genoemd wordt.
Veroorzaakt het BMR-vaccin actieve immuniteit? En veroorzaakt het DKTP-Hib- vaccin actieve immuniteit? A geen van beide B alleen het BMR-vaccin C alleen het DKTP-Hib-vaccin D zowel het BMR- als het DKTP-Hib-vaccin

opgave 14De kip en het ei

Lees eerst informatie 1 tot en met 8 en beantwoord dan vraag 37 tot en met 49.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
371p
Twee witte Leghorns worden met elkaar gekruist.
De stamboom geeft de resultaten van deze kruising weer.
Legenda: witte Leghorn kip witte Leghorn haan zwarte Leghorn kip zwarte Leghorn haan
Wat is het genotype van de ouders?
A Beide hebben genotype AA.
B Beide hebben genotype Aa.
C Beide hebben genotype aa.
D Eén van beide heeft genotype AA, de ander Aa.
381p
In informatie 1 is een lichaamsdeel van een kip aangegeven met de letter P.
In dit deel bevindt zich een bot.
Hoe heet dit bot?
A dijbeen
B middenvoetsbeentje
C teenkootje
391p
In informatie 2 zijn enkele botten met een letter aangegeven.
Welke letter geeft het bot aan waaraan de vliegspieren zijn bevestigd?
402p
In informatie 3 is een deel van het verteringsstelsel van een kip afgebeeld.
Welke twee cijfers in de afbeelding van informatie 3 geven delen aan waarin
door de kip verteringsenzymen aan het voedsel worden toegevoegd?
412p
In de tabel van informatie 4 staan de namen van zes kippen.
Welke van deze kippen heeft de hoogste slaapplaats in het kippenhok? Leg
je antwoord uit.
421p
In de afbeelding van informatie 5 zijn de voortplantingsorganen van een kip
weergegeven.
Welk cijfer geeft het deel aan waarin reductiedeling optreedt?
431p
In welk deel kan de eicel bevrucht worden?
A in deel 1
B in deel 2
C in deel 3
D in deel 4
E in deel 5
441p
Ongeveer een uur nadat een kip één ei heeft gelegd, kan er weer een ovulatie
optreden.
Hoeveel eieren kan een kip op een dag maximaal leggen volgens de
gegevens in informatie 5?
451p
In de afbeelding van informatie 6 is de bouw van een ei weergegeven.
Na een bevruchting kan zich in een ei een kuikentje ontwikkelen.
Welk cijfer in de afbeelding geeft het deel aan waaruit zich dan een kuikentje
ontwikkelt?
462puitwerkbijlage
In de schaal van een ei bevinden zich kleine poriën waar gassen doorheen
kunnen (zie informatie 6).
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
Geef in deze tabel achter elk gas met een kruisje aan of het gas het ei uit
gaat of erin komt, als zich in het ei een kuikentje ontwikkelt.
471p
100 gram eidooier levert meer kJ aan energie dan 100 gram eiwit.
Leg dit uit met behulp van informatie 7.
481p
In informatie 8 staat dat bepaalde bloeddeeltjes, de zogenaamde B-cellen, een
rol spelen bij ei-allergie.
Tot welke groep bloeddeeltjes behoren de B-cellen?
A tot de bloedplaatjes
B tot de rode bloedcellen
C tot de witte bloedcellen
491p
Als een arts vermoedt dat een allergie veroorzaakt wordt door stoffen uit
kippeneieren, kan hij onder andere een bloedonderzoek laten uitvoeren. Bloed
van de patiënt wordt dan gemengd met eiwitten uit eieren. Als bepaalde stoffen
in het bloed zich binden aan deze eiwitten, is dit een aanwijzing dat er sprake is
van ei-allergie.
Hoe heten de stoffen in het bloed die zich kunnen binden aan de eiwitten uit de
eieren?
A antigenen
B antistoffen
C histamines