bij dit examen
Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
opgave 1Oorontsteking
11p
Uit onderzoek blijkt dat bij baby’s die vaak op een fopspeen zuigen,
oorontsteking drie maal zo vaak voorkomt als bij baby’s die geen speen
gebruiken. Oorontsteking ontstaat meestal doordat bacteriën via de buis van
Eustachius in het oor terechtkomen.
In de afbeelding is een doorsnede van een oor van een mens schematisch
weergegeven.
In welk deel van het oor komen bacteriën via de buis van Eustachius als eerste
binnen?
A in de gehoorgang
B in de trommelholte (= middenoor)
C in het slakkenhuis
opgave 2Een ader en een slagader
21p
Leg uit waaraan dat is te zien in de afbeelding.
Op de foto hieronder is een dwarsdoorsnede van een ader en van een slagader
met een letter aangegeven.
Letter Q geeft de slagader aan.
Leg uit waaraan dat is te zien in de afbeelding.31p
Is een slagader een weefsel of een orgaan? Leg je antwoord uit.
De wand van een slagader bestaat uit drie lagen:
− de binnenbekleding die ongeveer één laag cellen dik is;
− een middenlaag die bestaat uit spiercellen en elastisch bindweefsel;
− een buitenlaag van bindweefsel.
Is een slagader een weefsel of een orgaan? Leg je antwoord uit.opgave 3Sterilisatie
41p
Welke letter in de afbeelding geeft een zaadleider aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
51p
Vinden er na sterilisatie nog reductiedelingen in de man plaats?
En worden er na sterilisatie nog geslachtshormonen afgevoerd uit de teelballen?
A Er vinden dan geen reductiedelingen plaats en er worden geen
geslachtshormonen meer afgevoerd.
B Er vinden dan geen reductiedelingen plaats, maar er worden wel
geslachtshormonen afgevoerd.
C Er vinden dan wel reductiedelingen plaats, maar er worden geen
geslachtshormonen meer afgevoerd.
D Er vinden dan wel reductiedelingen plaats en er worden wel
geslachtshormonen afgevoerd.
61p
Noem een andere functie van een condoom bij geslachtsgemeenschap dan
Een gesteriliseerde man hoeft geen condooms te gebruiken als
voorbehoedmiddel. Toch gebruikt zo’n man wel eens condooms.
Noem een andere functie van een condoom bij geslachtsgemeenschap danhet voorkomen van een zwangerschap.
opgave 4Etalagebenen
Etalagebenen ontstaan als gevolg van een
vernauwing in een slagader in de benen.
Door de vernauwing ontstaat een tekort aan
zuurstof in de beenspieren. Als gevolg
hiervan worden in de spieren afvalstoffen
geproduceerd die een krampende pijn
veroorzaken. Deze pijn verdwijnt als je
stilstaat. Daar komt de naam ‘etalagebenen’
vandaan, want als je door de stad loopt,
moet je als het ware voor elke etalage even
stilstaan om de pijn te laten verdwijnen.
In de afbeelding is schematisch de
bloedsomloop van een mens weergegeven.
Twee plaatsen in bloedvaten zijn
aangegeven met P en Q.
71p
Kan een vernauwing bij P leiden tot etalagebenen? En kan een vernauwing bij Q
daartoe leiden?
A alleen een vernauwing bij P
B alleen een vernauwing bij Q
C zowel een vernauwing bij P als bij Q
81p
Geef de naam van zo’n afvalstof.
In de beenspieren worden afvalstoffen bij de verbranding geproduceerd.
Geef de naam van zo’n afvalstof.opgave 5De baarmoeder
91p
In de afbeelding zijn enkele organen in de buikholte van een vrouw
weergegeven.
Welke letter geeft de baarmoeder aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
101p
De baarmoeder bestaat uit drie lagen: een stevige buitenlaag van bindweefsel,
een laag spieren en een binnenlaag van slijmvlies. Dit slijmvlies wordt
regelmatig afgebroken.
Wanneer wordt het slijmvlies van de baarmoederwand afgebroken?
A alleen tijdens de menstruatie
B alleen tijdens de ovulatie
C zowel tijdens de menstruatie als tijdens de ovulatie
111p
Bij bepaalde klachten, bijvoorbeeld bij abnormaal bloedverlies via de vagina,
wordt soms een zogenaamde curettage uitgevoerd. Tijdens zo’n kleine operatie
wordt slijmvlies van de binnenkant van de baarmoeder weggehaald. Cellen van
dit slijmvlies worden in het laboratorium onderzocht.
Hebben cellen van het baarmoederslijmvlies een celkern? En hebben ze een
celwand?
A alleen een celkern
B alleen een celwand
C zowel een celkern als een celwand
opgave 6Bloedtransfusie
121p
Als iemand bloed toegediend krijgt, wordt meestal bloed van dezelfde
bloedgroep gebruikt. Vóór de bloedtransfusie wordt de bloedgroep van de
ontvanger bepaald. Twee druppels bloed worden op een voorwerpglaasje
gebracht. Aan de ene druppel bloed wordt wat vloeistof met anti-A toegevoegd,
aan de andere wat vloeistof met anti-B.
In de afbeelding zijn vier mogelijke resultaten van een bloedgroepbepaling
weergegeven.
Welke letter geeft het resultaat aan van een bepaling van bloedgroep 0?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
131p
Geef met twee pijlen in het schema op de uitwerkbijlage aan, wat die twee
Als er niet voldoende bloed beschikbaar is van de juiste bloedgroep, kan ook
een kleine hoeveelheid bloed van een andere groep gebruikt worden. Dit kan
alleen als het bloed van de donor geen bloedgroep-antigenen bevat waartegen
de ontvanger antistoffen maakt. Zo kan bloed van bloedgroep 0 aan elke
ontvanger worden gegeven. Dit staat in onderstaand schema weergegeven.
Het schema geeft niet alle mogelijkheden weer voor bloedtransfusie tussen
verschillende bloedgroepen. Er zijn nog twee andere mogelijkheden, uitgaande
van bovenstaande informatie.
Geef met twee pijlen in het schema op de uitwerkbijlage aan, wat die tweeandere mogelijkheden zijn.
opgave 7Het waterpokkenvirus
142p
Geef de namen van de twee lagen van de opperhuid
Als kleuter wordt bijna iedereen met het waterpokkenvirus
besmet. De verschijnselen van waterpokken zijn koorts,
blaasjes op de huid en jeuk. De blaasjes ontstaan doordat
zich vocht verzamelt tussen twee lagen van de huid (zie de
afbeelding).
Geef de namen van de twee lagen van de opperhuidwaartussen zich het vocht van zo’n blaasje bevindt.
151p
Na besmetting blijft het waterpokkenvirus achter in de zenuwknopen bij het
ruggenmerg (zie de afbeelding).
Van welk type zenuwcel bevinden zich cellichamen in de zenuwknopen bij het
ruggenmerg?
A van bewegingszenuwcellen
B van gevoelszenuwcellen
C van schakelcellen
Op latere leeftijd kan het virus gordelroos veroorzaken. De verschijnselen zijn anders dan bij waterpokken. Bijvoorbeeld op de buik treedt een zeurende of stekende pijn op. De aangetaste huid ziet er rood en vlekkerig uit. Net als bij waterpokken vormen zich blaasjes met vocht. Ongeveer tien tot vijftien procent van de patiënten houdt er lang last van en heeft veel pijn. Maar meestal is het virus binnen een maand met succes door het lichaam bestreden en zijn de klachten weer verdwenen.
161p
Geef de naam van de bloeddeeltjes die actief zijn bij het bestrijden van het
virus.
171p
Wordt bij toediening van zo’n vaccin het afweersysteem van het lichaam
Sinds 2007 is er een vaccin tegen gordelroos beschikbaar.
Wordt bij toediening van zo’n vaccin het afweersysteem van het lichaamgeactiveerd? Leg je antwoord uit.
opgave 8Zaden
Van veel plantensoorten worden de zaden door de wind verspreid. Dichtbij zo’n plant worden meer zaden van die plant gevonden dan verder bij de plant vandaan. In welk van onderstaande diagrammen wordt dit juist weergegeven? diagram P diagram Q A in diagram P B in diagram Q C in diagram R D in diagram S
opgave 9Gerst
Bij het maken van bier worden de zaden van de gersteplant, de gerstekorrels, bewerkt. Er wordt een zogenaamd brouwsel gemaakt dat koolhydraten uit de gerstekorrels bevat. In dit brouwsel zetten gistcellen koolhydraten om in alcohol. Tijdens dit proces wordt regelmatig de hoeveelheid koolhydraten gemeten. Welke van de volgende diagrammen geeft de resultaten van die metingen juist weer? hoeveelheid koolhydraten diagram 1 diagram 2 hoeveelheid koolhydraten diagram 3 diagram 4 A diagram 1 B diagram 2 C diagram 3 D diagram 4
opgave 10Een lui oog
Een lui oog accommodeert onvoldoende. Een kind met een lui oog ziet met dit oog niet goed. Meestal wordt bij zo’n kind het goede oog enkele uren per dag met een oogpleister afgeplakt. Het luie oog gaat dan weer beter accommoderen.
221p
Geef de naam van P.
In de afbeelding is schematisch een doorsnede van een oog weergegeven.
Letter P geeft het deel aan dat door het accommoderen van vorm verandert.
Geef de naam van P.231p
Een kind met een lui oog kan ook behandeld worden met oogdruppels die
atropine bevatten. Deze worden in het goede oog gedruppeld. Hierdoor wordt de
pupil zó groot, dat met dat oog niet meer goed gezien kan worden. Het kind gaat
dan het luie oog gebruiken.
Zijn de kringspieren in de iris samengetrokken als de pupil zo groot mogelijk is?
En zijn de lengtespieren in de iris dan samengetrokken?
A De kringspieren en de lengtespieren zijn niet samengetrokken.
B Vooral de kringspieren zijn samengetrokken.
C Vooral de lengtespieren zijn samengetrokken.
D De kringspieren en de lengtespieren zijn beide samengetrokken.
opgave 11Zebravissen
Er wordt een onderzoek gedaan naar paarvorming. De onderzoeker maakt voor zijn waarnemingen gebruik van: − een aquariumbak van 1 meter lang met op het glas aan de voorkant een verdeling in gelijke vakken (zie de afbeelding), − gemerkte mannetjesvissen, − gemerkte vrouwtjesvissen, − vellen papier waarop de verdeling nagetekend is, zoals die op het glas zijn aangebracht. De onderzoeker brengt de vissen in het aquarium. Gedurende twee weken wordt elke dag bepaald, welke vissen een paartje hebben gevormd. → Wat zal de onderzoeker tijdens die twee weken noteren op de vellen papier om te kunnen bepalen of twee vissen een paartje hebben gevormd?
Na twee weken worden de vissen weer uit het aquarium verwijderd. Vier andere zebravissen worden in het aquarium losgelaten: twee vrouwtjes en twee mannetjes. In de twee weken hierna wordt genoteerd welke paren er worden gevormd. Ook worden de territoriumgrenzen bepaald. De resultaten worden weergegeven in de onderstaande afbeelding.
opgave 12Rangorde in een groep wolven
In een groep wolven heerst een rangorde. De meest opvallende manier van communiceren binnen deze rangorde is de stand van de staart. Een gedragsonderzoeker onderscheidt daarbij vier verschillende standen die hij T1, T2, T3 en T4 noemt (zie de afbeelding) . ten opzichte van de andere, dominantere wolven In een groep wolven in een natuurreservaat in de Verenigde Staten wordt het gedrag van vijf mannetjes bestudeerd: P, Q, R, S en T. Van elke wolf wordt genoteerd welke stand zijn staart inneemt als hij in de buurt van één van de andere mannetjes komt. De resultaten worden weergegeven in de tabel. in de buurt van P in de buurt van Q in de buurt van R in de buurt van S in de buurt van T stand van de staart van P T3 T2 T3 T2 stand van de staart van Q T2 T2 T3 T2 stand van de staart van R T4 T4 T4 T4 stand van de staart van S T1 T1 T1 T1 stand van de staart van T T3 T3 T2 T3 → Wat is de rangorde van deze vijf wolven? Schrijf de letters P, Q, R, S en T in de juiste volgorde op. Begin bij de meest dominante wolf.
opgave 13Afweer bij stekelbaarzen
In Nederland komen twee soorten stekelbaarzen voor: de driedoornstekelbaars en de tiendoornstekelbaars. In een laboratorium worden vissen van beide soorten met dezelfde soort ziekteverwekker besmet. De reactie van het afweersysteem van vissen komt overeen met de reactie bij de mens. Na de besmetting wordt gedurende acht dagen elke dag het aantal ziekteverwekkers in het bloed van de vissen bepaald. De resultaten worden uitgezet in een diagram (zie de afbeelding). ziekteverwekkers gemiddeld per ml aantal dagen na de besmetting Er wordt ook onderzoek gedaan naar de vorming van antistoffen bij de vissen. Vastgesteld wordt, dat beide vissoorten dezelfde soort antistof maken tegen de ziekteverwekker. → Welke vissen maken gedurende de acht dagen de grootste hoeveelheid antistof tegen de ziekteverwekker: de driedoornstekelbaarzen of de tiendoornstekelbaarzen? Of is dat niet te zeggen? Leg je antwoord uit.
opgave 14De hielprik
Pasgeboren kinderen krijgen binnen een week na de geboorte een hielprik. Er wordt dan wat bloed afgenomen en opgestuurd naar een laboratorium. Het bloed wordt getest op verschillende erfelijke ziekten. Het gaat om weinig voorkomende ziekten die meestal goed te behandelen zijn, als ze tijdig worden ontdekt.
291p
Om welke reden wordt de hielprik vrijwel meteen na de geboorte gedaan en niet
na bijvoorbeeld een paar weken?
301p
Leg uit waardoor iemand met sikkelcelanemie niet geneest door zo’n
Een aandoening die met de hielprik ontdekt kan worden, is sikkelcelanemie.
Hierbij zijn rode bloedcellen misvormd. Daardoor kunnen ze hun taak minder
goed uitvoeren dan gezonde rode bloedcellen. Deze misvormde cellen worden
sikkelcellen genoemd (zie de afbeelding).
Mensen met sikkelcelanemie worden wel behandeld met een bloedtransfusie. Ze
voelen zich dan tijdelijk beter.
Leg uit waardoor iemand met sikkelcelanemie niet geneest door zo’nbloedtransfusie.
311p
Hoe groot is de kans dat dit kind sikkelcelanemie zal hebben?
Sikkelcelanemie wordt bepaald door een recessief gen. Iemand die
heterozygoot is voor deze eigenschap, wordt een drager genoemd. Een drager
heeft de ziekte niet.
Twee ouders die beiden drager zijn, krijgen een kind.
Hoe groot is de kans dat dit kind sikkelcelanemie zal hebben?opgave 15Evolutie van gewervelde dieren
Sanne vindt op internet een stamboom die de ontwikkeling weergeeft van verschillende groepen gewervelde dieren volgens de evolutietheorie (zie de afbeelding). De cijfers in de stamboom geven aan wanneer bepaalde eigenschappen zijn ontstaan tijdens de ontwikkeling van de dieren. reptielen zoogdieren tijd s la n g e h n a g e d is s e n le g u a n e n k ro k o d ille n v o g e ls w a lv is s e n k o e ie n m e n s c e h n im p a n s e e b s u id e ld ie re n a m fib ie e n v is s e n 1 2 3 Legenda: 1 veren 4 2 placenta 3 haar 5 4 vruchtvliezen 5 vingers 6 6 kaken 7 7 wervels
321puitwerkbijlage
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is volgens
Naar aanleiding van de gegevens in de afbeelding doet Sanne twee uitspraken.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is volgensde gegevens in de afbeelding.
332p
Noem twee eigenschappen die wél bij zoogdieren voorkomen, maar niet bij
amfibieën volgens de gegevens in de afbeelding.
opgave 16Organen in de buikholte
341p
Noem nog een ander orgaanstelsel dan het uitscheidingsstelsel waarvan een
deel is te zien in de afbeelding.
351p
In de afbeelding zijn drie plaatsen aangegeven met een letter.
Welke letter geeft een plaats aan waar urine wordt gemaakt?
A letter P
B letter Q
C letter R
361p
Van drie verschillende vloeistoffen in het uitscheidingsstelsel wordt een kleine
hoeveelheid afgenomen voor onderzoek. In de tabel staan enkele verschillen
genoemd tussen de drie vloeistoffen.
Welke vloeistof is urine?
A vloeistof X
B vloeistof Y
C vloeistof Z
opgave 17De ambrosia
De ambrosia is een plant die steeds vaker in Nederland voorkomt. Wetenschappers denken dat één van de oorzaken hiervoor het gebruik van vogelvoer is dat zaden van de ambrosia bevat. Mensen kopen dit vogelvoer en strooien het ’s winters uit in de tuin.
371p
Tijdens de bloeiperiode kan één ambrosiaplant wel een miljard stuifmeelkorrels
produceren. In de afbeelding zijn enkele van deze stuifmeelkorrels
weergegeven. Eén stuifmeelkorrel is aangegeven met letter P.
Hoe groot is stuifmeelkorrel P ongeveer?
381p
Noem een oorzaak, waardoor de kleinere stuifmeelkorrels van de ambrosia
Stuifmeel van de ambrosia veroorzaakt bij sommige mensen hooikoorts. Uit
onderzoek is gebleken dat 6 stuifmeelkorrels van de ambrosia al voldoende zijn
om een allergische reactie te veroorzaken bij die mensen. Voor zo’n reactie zijn
60 stuifmeelkorrels van een grassoort nodig. Deze stuifmeelkorrels zijn veel
groter dan de stuifmeelkorrels van de ambrosia.
Noem een oorzaak, waardoor de kleinere stuifmeelkorrels van de ambrosiaeen sterkere allergische reactie veroorzaken dan de stuifmeelkorrels van
een grassoort.
391p
Het vruchtje van de alsem-ambrosia is aangepast aan de verspreidingswijze.
In Nederland komen twee soorten ambrosia voor, de
alsem-ambrosia en de zand-ambrosia. De zaden van de
alsem-ambrosia worden verspreid doordat de vruchtjes
aan de veren van vogels blijven hangen.
In de afbeelding wordt een vruchtje van de alsem-ambrosia
weergegeven.
Het vruchtje van de alsem-ambrosia is aangepast aan de verspreidingswijze.Leg dit uit met behulp van de afbeelding.
401p
De zand-ambrosia produceert veel minder zaden dan de alsem-ambrosia en
overwintert vooral met wortelstokken.
Kan de zand-ambrosia zich geslachtelijk voortplanten? En kan de zand-
ambrosia zich ongeslachtelijk voortplanten?
A alleen geslachtelijk
B alleen ongeslachtelijk
C zowel geslachtelijk als ongeslachtelijk
opgave 18Agapornissen
Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 41 tot en met 52.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
412p
Noem twee van zulke eigenschappen uit informatie 1.
In informatie 1 worden enkele eigenschappen van vogels genoemd die
belangrijk zijn om goed te kunnen vliegen.
Noem twee van zulke eigenschappen uit informatie 1.422puitwerkbijlage
Schrijf achter elk levenskenmerk een eigenschap uit informatie 1 die te
In informatie 1 worden verschillende eigenschappen van vogels genoemd.
In het schema op de uitwerkbijlage staan twee levenskenmerken.
Schrijf achter elk levenskenmerk een eigenschap uit informatie 1 die temaken heeft met dat levenskenmerk.
431p
Hoeveel gram borstspieren heeft dit mannetje ongeveer volgens de
Kasper heeft thuis een paartje agapornissen in een kooi.
Het mannetje weegt 55 gram.
Hoeveel gram borstspieren heeft dit mannetje ongeveer volgens degegevens in informatie 1?
442p
Noem twee vormen van sociaal gedrag die in de informatie worden genoemd.
451p
Kasper ontdekt tot zijn schrik dat het voer voor zijn agapornissen op is. De
buren houden ook siervogels en hij gaat vragen of zij wat voer voor zijn vogels
hebben. Ze hebben alleen voer voor grasparkieten en kanaries. Kasper bekijkt
de etiketten van twee soorten voeding (zie de afbeelding).
Compleet voer voor grasparkieten Samenstelling: granen, zaden, mineralen, bakkerijproducten, honing (0,1%), oliën en vetten, gist. Analyse per 100 gram: 11,2 g eiwit; 4,5 g vet; 8,9 g ruwe vezel; 4,0 g ruwe as; 10,8 g vocht; 0,5 g kalk.
Snacks voor kanaries Samenstelling: zaden, granen, bakkerijproducten, ei en eiproducten (0,1%), gist, honing, mineralen, algen. Analyse per 100 gram: 15,0 g eiwit; 5,0 g vet; 6,8 g ruwe vezel; 7,8 g ruwe as; 12,5 g vocht; 1,7 g kalk.
Voldoen deze soorten vogelvoer aan het advies over de samenstelling in
informatie 3?
A alleen het voer voor grasparkieten
B alleen de snacks voor kanaries
C zowel het voer voor grasparkieten als de snacks voor kanaries
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
461p
Welke letter uit de afbeelding in informatie 4 geeft het orgaan aan dat wordt
aangetast als een agapornis te veel vet eet?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
471p
Welk cijfer in informatie 5 geeft een cel aan die afkomstig is van een mannetje,
cijfer 1 of cijfer 2? Leg uit waaraan je dat kunt zien in de afbeelding.
481p
Een mannetje met een oranje masker wordt gekruist met een vrouwtje met een
roze masker.
Het paartje krijgt 5 jongen. Twee van deze jongen hebben een oranje masker.
Wat is het genotype van het vrouwtje?
A AA
B Aa
C aa
491p
Noem een biotische factor uit informatie 6 die als oorzaak uitgesloten kan
In informatie 6 staat dat er onderzoek is gedaan naar mogelijke oorzaken voor
de afname van een populatie agapornissen. Er worden enkele factoren
genoemd die als oorzaak uitgesloten kunnen worden.
Noem een biotische factor uit informatie 6 die als oorzaak uitgesloten kanworden.
503puitwerkbijlage
Maak van de gegevens uit de tabel een staafdiagram waarin het verschil in
In de tabel van informatie 7 staan de resultaten van een onderzoek naar
bijtgedrag bij agapornissen.
Op de uitwerkbijlage is een stuk grafiekpapier afgebeeld.
Maak van de gegevens uit de tabel een staafdiagram waarin het verschil inbijtgedrag tussen mannetjes en vrouwtjes te zien is.
511p
Schrijf een conclusie op uit de resultaten van dit onderzoek naar het verband
tussen het bijten en het geslacht van een agapornis.
521p
Noem een verbetering of een aanvulling van dit onderzoek waardoor de
resultaten betrouwbaarder worden.
vraag 13
vraag 32
vraag 42
vraag 50
11p
B
21p
31p
41p
B
51p
D
61p
71p
B
81p
91p
B
101p
A
111p
A
121p
D
131p
142p
151p
B
161p
171p
182p
191p
A
202p
211p
A
221p
231p
C
241p
251p
261p
272p
282p
291p
301p
311p
321p
332p
341p
351p
A
361p
C
371p
B
381p
391p
401p
C
412p
422p
431p
442p
451p
B
461p
B
471p
481p
B
491p
503p
511p
521p
