bronnen

Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2013, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Galstenen

In gal ontstaan soms galstenen. Zo’n steen kan tot gevolg hebben dat de galbuis verstopt raakt. In de afbeelding zie je een deel van het verteringsstelsel.
11p
Als de galbuis verstopt raakt, wordt er minder gal aan het darmkanaal
afgegeven.
De letter Q geeft het deel van de dunne darm aan waarin gal na afgifte
terechtkomt.
Hoe heet Q?
21p
Soms komt een galsteen terecht in de afvoerbuis van de alvleesklier.
Alvleessap wordt dan minder goed afgevoerd.
Welke letter in de afbeelding geeft de alvleesklier aan?
A letter R
B letter S
C letter T
31p
De alvleesklier maakt ook hormonen die het glucosegehalte van het bloed
regelen. Eén van die hormonen zorgt ervoor dat het glucosegehalte van
het bloed daalt.
Hoe heet dit hormoon?
A adrenaline
B glucagon
C insuline

opgave 2Hagelschotziekte

In bladeren ontstaan soms ronde, bruine vlekjes die na enige tijd gaatjes worden (zie de afbeelding). Dit wordt hagelschotziekte genoemd. Vaak wordt deze ziekte aangezien voor insectenvraat, maar de oorzaak is…

In bladeren ontstaan soms ronde, bruine vlekjes die na enige tijd gaatjes worden (zie de afbeelding). Dit wordt hagelschotziekte genoemd. Vaak wordt deze ziekte aangezien voor insectenvraat, maar de oorzaak is meestal een schimmelinfectie.

41p
Om te onderzoeken of een plant met hagelschotziekte door een schimmel
is aangetast, wordt een stukje van een blad door een microscoop
bekeken.
In het preparaat is een cel te zien met een celwand, een celkern en
bladgroenkorrels.
Kan dit een cel van het blad zijn? En kan dit een cel van een schimmel
zijn?
A alleen een cel van het blad
B alleen een cel van een schimmel
C zowel een cel van het blad als een cel van een schimmel
51p
Fruitkwekers kunnen bomen met hagelschotziekte behandelen met een
bestrijdingsmiddel. Dit middel doodt schimmels, maar verhindert ook het
uitkomen van bloemknoppen. Dit is nadelig voor de opbrengst aan fruit.
Leg uit hoe het komt dat er minder vruchten aan een boom groeien als
er minder bloemen zijn.

opgave 3Haarkleur

61p
Bij sommige baby’s die geboren zijn met donker haar, wordt het haar na
enkele maanden lichter. Tijdens de puberteit wordt het haar dan weer
donkerder.
De kleur van het haar vlak na de geboorte wordt beïnvloed door
geslachtshormonen van de moeder. Na een tijdje zijn die uit het bloed van
de baby verdwenen. In de puberteit neemt de productie van
geslachtshormonen bij het kind toe.
Verandert door de werking van de geslachtshormonen het fenotype voor
‘haarkleur’? En verandert het genotype erdoor?
A alleen het fenotype
B alleen het genotype
C zowel het fenotype als het genotype

opgave 4Roken

Als je rookt, krijg je verschillende schadelijke stoffen binnen, zoals nicotine en koolstofmono-oxide. Een gevolg van nicotine is vernauwing van bloedvaten. Het gas koolstofmono-oxide is vooral schadelijk omdat het…

Als je rookt, krijg je verschillende schadelijke stoffen binnen, zoals nicotine en koolstofmono-oxide. Een gevolg van nicotine is vernauwing van bloedvaten. Het gas koolstofmono-oxide is vooral schadelijk omdat het in de bloeddeeltjes terechtkomt die zuurstof vervoeren. Hierdoor kan het bloed minder zuurstof opnemen.

71p
In de afbeelding zie je het ademhalingsstelsel. Enkele longblaasjes met
bloedvaten zijn vergroot afgebeeld.
lucht met bloed sigarettenrook bloed
Marco steekt een sigaret op en neemt enkele trekjes.
Bij Q bevindt zich daarna meer koolstofmono-oxide in zijn bloed dan bij P.
Leg uit hoe dat komt.
81p
Marco rookt sinds enkele jaren. Hij merkt dat hij bij inspanning veel sneller
moe wordt dan toen hij nog niet rookte. Dit komt onder andere doordat
nicotine vernauwing van bloedvaten veroorzaakt. Dit heeft tot gevolg dat
er in zijn spieren minder verbranding kan plaatsvinden.
Leg uit hoe het komt dat er als gevolg van bloedvatvernauwing minder
verbranding in de spieren kan plaatsvinden.
91p
Sinds Marco rookt, hoest hij vaak. Als hij hoest, trekken zijn buikspieren
zich krachtig samen.
Beweegt zijn middenrif daardoor omhoog of omlaag? En ademt hij dan in
of uit?
A Zijn middenrif gaat dan omhoog en hij ademt in.
B Zijn middenrif gaat dan omhoog en hij ademt uit.
C Zijn middenrif gaat dan omlaag en hij ademt in.
D Zijn middenrif gaat dan omlaag en hij ademt uit.
101p
Teksten op sigarettenpakjes waarschuwen voor de gevolgen van roken.
Eén van die gevolgen is een grotere kans op een hartinfarct. Een
hartinfarct wordt veroorzaakt door verstopping van een bloedvat dat
zuurstofrijk bloed naar de hartspier voert.
Hoe heet zo’n bloedvat?
A aorta
B kransader
C kransslagader
D longader

opgave 5Jeugdpuistjes

Veel jongeren hebben in de puberteit last van jeugdpuistjes. Die ontstaan door ontstekingen van talgklieren in de huid. Men vermoedt dat bacteriën hierbij een rol spelen.
111p
Soms wordt een antibiotica-crème voorgeschreven voor het bestrijden van
jeugdpuistjes.
Leg uit dat een antibiotica-crème zou kunnen helpen.
121p
In de afbeelding zie je een stukje van de huid.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een talgklier aan?
A letter K
B letter L
C letter M
D letter N
131p
Schrijf een functie van talg op.
141p
Het ontstaan van jeugdpuistjes in de puberteit heeft te maken met
toename van geslachtshormonen.
Waar in het voortplantingsstelsel van een jongen worden
geslachtshormonen gemaakt?
A in de prostaat
B in de teelballen
C in de zaadblaasjes
D in de zwellichamen
151p
Ook pasgeboren baby’s hebben soms puistjes in het gezicht. Deze zijn
ontstaan onder invloed van hormonen van de moeder.
In de afbeelding geeft de letter P het orgaan aan waar de hormonen uit
het bloed van de moeder terechtkomen in het bloed van de baby.
figuur bij de opgave
Hoe heet het orgaan in de baarmoeder dat aangegeven wordt met P?

opgave 6Een blauwe Texelaar

161p
Texelaars zijn schapen die meestal een witte vacht hebben. Er bestaan
ook blauwe Texelaars. Hun vacht is bruingrijs en de ondervacht is
blauwachtig van kleur. Het gen voor wit haar is dominant.
Een heterozygoot mannetje paart met een heterozygoot vrouwtje.
Hoe groot is de kans dat een nakomeling uit deze kruising een blauwe
Texelaar is?

opgave 7Prairiehonden

Prairiehonden zijn knaagdieren die in groepen leven in Amerika. In de voortplantingstijd jaagt een mannetje achter een vrouwtje aan, besnuffelt haar en maakt speciale geluiden. Ook nemen ze dan allebei een bad in het…

Prairiehonden zijn knaagdieren die in groepen leven in Amerika. In de voortplantingstijd jaagt een mannetje achter een vrouwtje aan, besnuffelt haar en maakt speciale geluiden. Ook nemen ze dan allebei een bad in het zand. De paring vindt onder de grond plaats, waar zich ook de nesten bevinden. Veel vrouwtjes uit de groep paren met meer dan één mannetje. Na een draagtijd van dertig dagen worden er gemiddeld vier jongen geboren die na veertig dagen boven de grond komen.

171p
In de informatie hierboven wordt het gedrag beschreven van een
mannetje vóór de paring.
Hoe heet dit deel van het voortplantingsgedrag?
182p
Prairiehonden leven in groepen.
Geef een voordeel en een nadeel van het leven in een groep.
Schrijf je antwoord zó op:
voordeel:.......................
nadeel:..........................
191p
Een vrouwtje heeft met vier verschillende mannetjes gepaard. Om vast te
stellen welk mannetje de vader is van één bepaald jong worden de
erfelijke eigenschappen van deze prairiehonden onderzocht. Daarbij wordt
gekeken naar drie verschillende genen op twee verschillende
chromosomenparen.
In de afbeelding zie je schematisch de genotypen van de moeder en haar
jong.
moeder jong
In de volgende afbeelding zie je schematisch de genotypen van de vier
mannetjes.
figuur bij de opgave
Welke letter stelt het genotype voor van het mannetje dat de vader van
het jong is?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

opgave 8Insecten op het menu

Zo’n tachtig procent van de wereldbevolking eet insecten. In Zambia belanden rupsen in een stoofpot, in Indonesië worden keverlarven gebakken en in Colombia worden geroosterde mieren verkocht. Insecten zijn goed te…

Zo’n tachtig procent van de wereldbevolking eet insecten. In Zambia belanden rupsen in een stoofpot, in Indonesië worden keverlarven gebakken en in Colombia worden geroosterde mieren verkocht. Insecten zijn goed te kweken en ze hebben naar verhouding minder voedsel nodig dan dieren met een constante lichaamstemperatuur, zoals konijnen en kippen. In de tabel staan gegevens over de voedingswaarde van insecten per 100 gram. insecten eiwitten koolhydraten vetten (g) (g) (g) keverlarven 20,8 12,0 2,0 mieren 13,9 3,5 2,9 sprinkhanen 14,3 3,3 2,2 rupsen 6,7 1,9 2,1

201p
Leg uit waarvoor dieren met een constante lichaamstemperatuur naar
verhouding meer voedsel nodig hebben dan insecten.
212p
In de afbeelding zie je de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum.
figuur bij de opgave
Welk cijfer geeft de groep aan waartoe insecten behoren? Leg je
antwoord uit met behulp van de gegevens over de voedingswaarde in
de tabel.

opgave 9Light?

In de tabel staan gegevens over chips per 100 gram. chips normaal chips light energie 2200 kJ 1960 kJ eiwitten 6,5 gram 7,5 gram koolhydraten 49,0 gram 61,0 gram vetten 34,0 gram 22,0 gram
222puitwerkbijlage
Maak op het grafiekpapier van de uitwerkbijlage een staafdiagram van
de hoeveelheden eiwitten, koolhydraten en vetten in 100 gram normale
chips en in 100 gram light chips. Gebruik daarbij gegevens uit de tabel.
231p
In een reclame wordt beweerd dat light chips de helft minder energie
leveren dan normale chips.
Is deze bewering juist? Leg je antwoord uit met een berekening.

opgave 10Het oor

241p
Het oor heeft als taak prikkels op te vangen.
Wat is de adequate prikkel voor het oor?
251p
In het oor worden prikkels omgezet in impulsen.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft het deel van het oor aan waarin prikkels worden
omgezet in impulsen?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

opgave 11Een pijnstiller

Amy heeft buikpijn. Ze neemt een pijnstiller. In haar verteringskanaal worden de werkzame stoffen uit de pijnstiller opgenomen in het bloed. Met het bloed komen de stoffen eerst in de lever terecht en daarna worden…

Amy heeft buikpijn. Ze neemt een pijnstiller. In haar verteringskanaal worden de werkzame stoffen uit de pijnstiller opgenomen in het bloed. Met het bloed komen de stoffen eerst in de lever terecht en daarna worden ze verder door het lichaam vervoerd.

261p
In de afbeelding zie je schematisch het bloedvatenstelsel.
figuur bij de opgave
De letter P geeft het bloedvat aan waardoor bloed van het
verteringskanaal rechtstreeks naar de lever gaat.
Hoe heet dit bloedvat?
A leverader
B leverslagader
C poortader
271p
Voor de werking van de pijnstiller kan het een nadeel zijn dat de
werkzame stoffen in de lever terechtkomen.
Leg dit uit.

opgave 12Griep

Griep wordt veroorzaakt door een virus. In de afbeelding zie je hoe een griepvirus is opgebouwd. Door mutaties ontstaan elk jaar virussen met andere eiwitten op de mantel. eiwitten mantel erfelijk materiaal
281p
Als een griepvirus het lichaam binnendringt, werken de eiwitten op de
mantel als antigenen.
Leg uit wat de reactie van witte bloedcellen is op de aanwezigheid van
antigenen in het lichaam.
291p
In Nederland kunnen mensen met een verzwakte afweer, bijvoorbeeld
oudere mensen, zich ieder jaar laten inenten tegen griep. Met deze
‘griepprik’ wordt een vloeistof met onschadelijk gemaakte griepvirussen in
het lichaam gebracht.
Hoe wordt zo’n vloeistof genoemd?
301p
De inenting is bedoeld om mensen immuun te maken voor verschillende
griepvirussen. Als dat lukt krijgen ze geen griep na een infectie door één
van die virussen.
Leg uit waardoor iemand die immuun is geworden na inenting tegen
een virus, niet ziek wordt na besmetting met dat virus.
311p
Leg uit waardoor iemand die immuun is geworden na inenting tegen griep,
toch een kleine kans heeft om griep te krijgen.

opgave 13Verminderde vruchtbaarheid

Verminderde vruchtbaarheid kan bij een vrouw verschillende oorzaken hebben. Eén van de oorzaken is een verstopping van een eileider, bijvoorbeeld als gevolg van een ontsteking.
321p
Leg uit waardoor de kans op een bevruchting kleiner wordt als een
eileider verstopt is.
331p
Door een operatie kan zo’n verstopping van de eileider ongedaan
gemaakt worden. Om te controleren of de operatie gelukt is, wordt via de
baarmoeder een gekleurde vloeistof door een slangetje in de eileider
gespoten.
In de afbeelding geven letters drie openingen in het onderlichaam van een
vrouw aan.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de opening aan waardoor het slangetje in de
baarmoeder wordt gebracht?
A letter Q
B letter R
C letter S
341p
Verminderde vruchtbaarheid kan ook het gevolg zijn van een eileider die
veel te wijd is. In zo’n geval wordt die eileider soms verwijderd.
Leg uit dat er toch een bevruchting kan plaatsvinden als een eileider is
verwijderd.

opgave 14De bonte vliegenvanger

De bonte vliegenvanger is een zangvogel. Een mannetje lokt een vrouwtje
voor de voortplanting. Welk mannetje uiteindelijk door een vrouwtje wordt
gekozen, hangt onder andere af van zijn uiterlijk.
Er wordt een experiment gedaan om te onderzoeken wat de invloed is van
de kleur van een mannetje op de partnerkeuze van een vrouwtje.
Voor het onderzoek worden vrouwtjes, bruin gekleurde mannetjes en
helder zwart-wit gekleurde mannetjes gebruikt. Het gewicht en de grootte
van de mannetjes is ongeveer gelijk. Elk vrouwtje wordt in een kooi
geplaatst met één bruin en één zwart-wit gekleurd mannetje. Uit het
gedrag van het vrouwtje leiden de onderzoekers af welk van de twee
mannetjes ze als partner kiest.
De resultaten van het onderzoek worden uitgezet in een staafdiagram (zie
de afbeelding).
20
aantal
vrouw tjes
15
10
5
0
ke uze voo r ke uze voo r √(geen)
een zwart-wit een bruin keuze
mannetje mannetje
351p
Hoeveel procent van alle vrouwtjes kiest voor een zwart-wit gekleurd
mannetje?
361p
Twee onderzoekers trekken een conclusie uit de resultaten.
Conclusie 1: Vrouwtjes kiezen vaker voor een zwart-wit dan voor een
bruin gekleurd mannetje.
Conclusie 2: De grootte van het mannetje heeft invloed op de
partnerkeuze van het vrouwtje.
Wat is een juiste conclusie, uitgaande van de onderzoeksvraag en de
resultaten?
A Alleen conclusie 1 is juist.
B Alleen conclusie 2 is juist.
C Zowel conclusie 1 als conclusie 2 is juist.

opgave 15Bloedgroepen bij katten

Bij katten komen twee verschillende bloedgroepen voor: bloedgroep A en bloedgroep B. Het gen voor bloedgroep A is dominant (R), dat voor bloedgroep B is recessief (r).
371p
Wat is de bloedgroep van een kat die heterozygoot is voor deze
eigenschap?
381p
Een poes met bloedgroep A krijgt jongen van een kater met bloedgroep B.
In het nest zijn drie katjes met bloedgroep A en twee katjes met
bloedgroep B.
Wat is het genotype van de moederpoes?
A RR
B Rr
C rr
391p
Katten met bloedgroep B hebben veel anti-A in hun bloed. Katten met
bloedgroep A hebben daarentegen maar weinig anti-B.
Anti-A zit ook in de eerste moedermelk van een poes met bloedgroep B.
Als jonge katjes deze melk drinken, komt anti-A via de darmwand in hun
bloed terecht. Dit kan sterfte van katjes veroorzaken. Dit verschijnsel
wordt FNI genoemd.
Een poes met bloedgroep B krijgt jonge katjes.
Alle katjes sterven door FNI.
Welke bloedgroep hadden deze jonge katjes, bloedgroep A of
bloedgroep B? Leg je antwoord uit.

opgave 16Chromosomen

401p
Er bestaan tussen soorten organismen grote verschillen in het aantal
chromosomen dat in gewone lichaamscellen voorkomt.
Het grootste aantal chromosomen is gevonden bij de varen
Ophioglossum reticulatum: 1260.
Mieren van de soort Myrmecia pilosula hebben het kleinste aantal.
Vrouwtjes van deze diersoort hebben slechts twee chromosomen per cel.
Hoeveel chromosomen bevat een eicel van de mier Myrmecia
pilosula?

opgave 17Tropische regenwouden

Lees eerst informatie 1 tot en met 3 en beantwoord dan vraag 41 tot en
mBiejth5e3t.b eantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.
411p
Volgens informatie 1 zijn organismen in een tropisch regenwoud in de
loop van de tijd aangepast geraakt aan het milieu van het regenwoud.
Hebben mutaties daarbij een rol gespeeld? En heeft natuurlijke selectie
daarbij een rol gespeeld?
A alleen mutaties
B alleen natuurlijke selectie
C zowel mutaties als natuurlijke selectie
421puitwerkbijlage
In de informatie wordt de opbouw van een regenwoud beschreven. De
abiotische factoren zijn niet overal in het woud gelijk.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
Geef in dit schema met een kruisje aan waar de luchtvochtigheid het
laagst is. Geef ook aan waar de minste schommelingen in de
temperatuur optreden.
431p
In informatie 1 staat dat de humuslaag snel wordt afgebroken.
Door welke groep organismen vindt deze afbraak plaats?
A door consumenten
B door producenten
C door reducenten
441p
Bij afbraak van de humuslaag komen stoffen vrij die door organismen
opgenomen worden. Ze gebruiken deze stoffen om eiwitten op te bouwen
uit de glucose die ze zelf gemaakt hebben.
Welke organismen worden hier bedoeld?
A alleen dieren
B alleen planten
C dieren en planten
452p
Het regenwoud in Colombia is een van de natste ter wereld
(zie informatie 1.3).
Hoeveel millimeter regen valt er gemiddeld per regenbui volgens de
gegevens in informatie 1.3? Leg je antwoord uit met een berekening
en rond de uitkomst af op één decimaal. Ga uit van een maand die
bestaat uit 30 dagen.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende
pagina.
461p
De bloem van Rafflesia arnoldii wordt bestoven door insecten. In de
informatie worden enkele eigenschappen van de bloem genoemd waaruit
dat afgeleid kan worden.
Schrijf zo’n eigenschap op.
472p
Licht is nodig voor fotosynthese. In de informatie worden twee
eigenschappen van een bromelia genoemd die het mogelijk maken dat de
plant zoveel mogelijk licht opvangt.
Schrijf deze twee eigenschappen op.
481p
In de informatie staat dat een bromelia ’s nachts een gas opneemt en
tijdelijk opslaat om overdag te gebruiken.
Schrijf de naam van dit gas op.
491p
Klieren van de bospapaja geven voedingsstoffen af die gegeten worden
door mieren. Deze voedingsstoffen worden in de bladeren gemaakt.
Door welke transportvaten worden deze voedingsstoffen uit de bladeren
afgevoerd?
A alleen door bastvaten
B alleen door houtvaten
C zowel door bastvaten als door houtvaten
502p
In informatie 2 worden drie planten genoemd die in tropisch regenwoud
leven. In één van deze drie planten kan geen fotosynthese plaatsvinden.
Schrijf de naam van deze plant op en leg uit waardoor in deze plant
geen fotosynthese kan plaatsvinden.
Schrijf je antwoord zó op:
naam:...........................
uitleg:............................
511p
De snorharen van een reuzenotter spelen een rol bij het jagen op prooien.
Met welk type zenuwcel staan de zintuigcellen van deze snorharen direct
in verbinding?
A met bewegingszenuwcellen
B met gevoelszenuwcellen
C met schakelcellen
522p
In de informatie wordt sociaal gedrag binnen een groep reuzenotters
beschreven. Daarbij worden een sleutelprikkel en de bijbehorende
respons genoemd.
Welke zijn dit?
Schrijf je antwoord zó op:
sleutelprikkel:................
respons:........................
531p
In een gebied waar regelmatig mensen komen, reageren reuzenotters
anders op mensen dan op andere indringers in hun territorium.
Is dit gedrag erfelijk of aangeleerd? Leg je antwoord uit.