bronnen

Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2016, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Darmbacteriën

In de dikke darm breken bacteriën onverteerde voedselresten af. Daarbij komen veel gassen vrij. Deze gassen kunnen zich ophopen in het laatste deel van de darmen. Als iemand een wind laat, komen deze gassen via de…

In de dikke darm breken bacteriën onverteerde voedselresten af. Daarbij komen veel gassen vrij. Deze gassen kunnen zich ophopen in het laatste deel van de darmen. Als iemand een wind laat, komen deze gassen via de anus naar buiten.

11p
Eén van de gassen in een wind is koolstofdioxide. Dit gas ontstaat als
bacteriën glucose afbreken met behulp van zuurstof. Bij dit proces komt
energie vrij.
Geef de naam van dit stofwisselingsproces.
22p
Darmbacteriën maken enzymen om stoffen in onverteerde voedselresten
af te breken. Verteringssappen die door verteringsklieren van de mens
gemaakt worden, bevatten ook enzymen voor de afbraak van
voedingsstoffen.
Noem twee verteringssappen die verteringsenzymen bevatten.
31p
Drie delen in en om cellen zijn: celkern, celmembraan en celwand.
Welk deel ontbreekt bij darmbacteriën?
A celkern
B celmembraan
C celwand
41p
Er zijn verschillende zuiveldrankjes te koop die zeer veel bacteriën
bevatten. De fabrikanten van de drankjes beweren dat deze bacteriën een
positieve invloed hebben op de werking van de darmen. De meeste van
die bacteriën komen echter niet levend in de twaalfvingerige darm aan na
inname via de mond.
Leg uit waardoor de meeste bacteriën uit die zuiveldrankjes niet
levend in de twaalfvingerige darm aankomen.

opgave 2Waterpest

Waterpest is een plant die in de negentiende eeuw vanuit Amerika terechtgekomen is in Europa en zich daar snel heeft verspreid. De plant leeft in het water van meren en sloten. Stukjes van de plant breken af, worden…

Waterpest is een plant die in de negentiende eeuw vanuit Amerika terechtgekomen is in Europa en zich daar snel heeft verspreid. De plant leeft in het water van meren en sloten. Stukjes van de plant breken af, worden door het water verspreid en groeien snel uit tot nieuwe planten. In Amerika komen zowel waterpestplanten met mannelijke bloemen als waterpestplanten met vrouwelijke bloemen voor. In Europa komen alleen vrouwelijke waterpestplanten voor.

51p
Aan vrouwelijke waterpestplanten in Amerika ontwikkelen zich wel
vruchtjes met zaden, maar aan die in Europa niet.
Leg uit dat zich alleen vruchtjes met zaden kunnen ontwikkelen als er
planten met mannelijke bloemen aanwezig zijn.
61p
Planten die onder water leven, zoals waterpest, hebben geen waslaag op
de bladeren.
Leg uit dat planten onder water geen waslaag nodig hebben.

opgave 3Ademhaling

Dorien is bij de dokter voor een ademhalingstest. Ze moet een paar keer op verschillende manieren in- en uitademen.
71p
Dorien ligt op de onderzoeksbank en ademt diep in met buik- en
borstademhaling.
Enkele spieren die betrokken zijn bij de ademhaling zijn buikspieren,
middenrifspieren en tussenribspieren.
Welke van deze spieren trekken zich sterk samen als ze diep inademt?
A haar buikspieren en haar middenrifspieren
B haar buikspieren en haar tussenribspieren
C haar middenrifspieren en haar tussenribspieren
81p
Enkele delen van het ademhalingsstelsel zijn de bronchiën, de
longblaasjes en de luchtpijp.
In welke volgorde stroomt de lucht door deze delen naar binnen als
Dorien diep inademt?
A bronchiën - longblaasjes - luchtpijp
B bronchiën - luchtpijp - longblaasjes
C longblaasjes - bronchiën - luchtpijp
D longblaasjes - luchtpijp - bronchiën
E luchtpijp - bronchiën - longblaasjes
F luchtpijp - longblaasjes - bronchiën

opgave 4Een niertransplantatie

91p
Voorafgaand aan een niertransplantatie wordt bepaald of de
bloedgroepen van ontvanger en donor bij elkaar passen. Dit is het geval
als de ontvanger geen antistoffen maakt tegen de rode bloedcellen van de
donor.
Ada komt in aanmerking voor een niertransplantatie. Van drie personen is
een donornier beschikbaar (zie de tabel).
donor bloedgroep Gerard A resuspositief Ingrid AB resuspositief Jan 0 resuspositief
De bloedgroep van Ada is A resuspositief.
Welke nier is of welke nieren zijn geschikt als donornier voor Ada als gelet
wordt op de bloedgroepen?
A alleen die van Gerard
B alleen die van Ingrid
C alleen die van Jan
D die van Gerard en die van Ingrid
E die van Gerard en die van Jan
F die van Ingrid en die van Jan

opgave 5Een experiment met tuinkerszaden

Jos en Pim doen een experiment met tuinkerszaden. Ze bedekken de bodem van twaalf glazen bakjes met vochtig filtreerpapier. Ze nummeren de bakjes 1 tot en met 12. In elk bakje leggen ze 400 tuinkerszaden. De bakjes 1…

Jos en Pim doen een experiment met tuinkerszaden. Ze bedekken de bodem van twaalf glazen bakjes met vochtig filtreerpapier. Ze nummeren de bakjes 1 tot en met 12. In elk bakje leggen ze 400 tuinkerszaden. De bakjes 1 tot en met 6 zetten ze in een ruimte waarin voortdurend sigarettenrook wordt geblazen. De andere zes bakjes zetten ze in een ruimte zonder rook. Alle andere omstandigheden zijn in beide ruimtes gelijk. Na drie dagen tellen Jos en Pim hoeveel zaden in elk bakje zijn ontkiemd.

101p
Jos en Pim maken een verslag van hun experiment. Het verslag begint
met de onderzoeksvraag.
Wat is de onderzoeksvraag van het experiment van Jos en Pim?
111p
Jos en Pim maken een tabel van de resultaten. Ze moeten het gemiddeld
aantal ontkiemde zaden per bakje in elk van de ruimtes nog uitrekenen.
ruimte met sigarettenrook ruimte zonder sigarettenrook bakje aantal ontkiemde zaden bakje aantal ontkiemde zaden 1 237 7 359 2 266 8 331 3 249 9 370 4 259 10 302 5 261 11 319 6 258 12 299 gemiddeld per bakje   gemiddeld per bakje  
De tabel staat ook op de uitwerkbijlage.
Bereken voor elk van beide ruimtes het gemiddeld aantal ontkiemde
zaden per bakje. Noteer deze twee gemiddeldes in de tabel op de
uitwerkbijlage.
122puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van het gemiddeld aantal
ontkiemde zaden per bakje in elk van de ruimtes.
131p
De bakjes 7 tot en met 12 werden niet blootgesteld aan sigarettenrook.
Leg uit wat bij dit onderzoek de functie is van deze bakjes met zaden.

opgave 6Aquaria

opgave als beeld van het examen
In de afbeelding zie je drie aquaria met organismen. De aquaria staan in het licht. Esther meet gedurende enige tijd de gehaltes aan koolstofdioxide en zuurstof in het water van elk aquarium. De diagrammen hieronder geven de resultaten weer van haar metingen. gehalte gehalte koolstofdioxide Op de…

In de afbeelding zie je drie aquaria met organismen. De aquaria staan in het licht. Esther meet gedurende enige tijd de gehaltes aan koolstofdioxide en zuurstof in het water van elk aquarium. De diagrammen hieronder geven de resultaten weer van haar metingen. gehalte gehalte koolstofdioxide Op de uitwerkbijlage staan de nummers van de aquaria in een tabel. • Welk diagram hoort bij welk aquarium? Schrijf de letters Q, R en S op de juiste plaats in de tabel op de uitwerkbijlage .

opgave 7Malaria

opgave als beeld van het examen
Na een steek van een mug komen malariaparasieten met het bloed in de lever van de gestoken persoon. • Geef de namen van twee bloedvaten waardoor bloed de lever instroomt.
Malariaparasieten planten zich voort in de darmen van muggen en in de lever van mensen. Waar vindt geslachtelijke voortplanting plaats? A alleen in de darmen van muggen B alleen in de lever van mensen C in de darmen van muggen en in de lever van mensen
In de afbeelding zie je enkele gebeurtenissen tijdens de levenscyclus van malariaparasieten. Anders dan bij mensen treedt bij deze parasieten meiose op ná de bevruchting. voortplantingscellen met Op de uitwerkbijlage staat in een tabel hoeveel chromosomen een voortplantingscel van een…

In de afbeelding zie je enkele gebeurtenissen tijdens de levenscyclus van malariaparasieten. Anders dan bij mensen treedt bij deze parasieten meiose op ná de bevruchting. voortplantingscellen met Op de uitwerkbijlage staat in een tabel hoeveel chromosomen een voortplantingscel van een malariaparasiet bevat. Uit de afbeelding hierboven kun je afleiden hoeveel chromosomen een bevruchte eicel bevat en hoeveel chromosomen een nieuwe malariaparasiet bevat. • Schrijf deze aantallen in de tabel op de uitwerkbijlage .

opgave als beeld van het examen
Malariaparasieten tasten rode bloedcellen aan. Door aangetaste rode bloedcellen kunnen bloedvaten verstopt raken, bijvoorbeeld in de hersenen. In de afbeelding zie je een schema van de bloedsomloop. Door malaria aangetaste rode bloedcellen worden met het bloed via de kortste weg vanuit de onderste…

Malariaparasieten tasten rode bloedcellen aan. Door aangetaste rode bloedcellen kunnen bloedvaten verstopt raken, bijvoorbeeld in de hersenen. In de afbeelding zie je een schema van de bloedsomloop. Door malaria aangetaste rode bloedcellen worden met het bloed via de kortste weg vanuit de onderste holle ader naar de hersenen vervoerd. Daarbij passeert het bloed tweemaal het hart. Wat is de juiste volgorde van de delen van het hart waardoor het bloed dan achtereenvolgens stroomt? A linkerboezem - linkerkamer - rechterboezem - rechterkamer B linkerkamer - linkerboezem - rechterkamer - rechterboezem C rechterboezem - rechterkamer - linkerboezem - linkerkamer D rechterkamer - rechterboezem - linkerkamer - linkerboezem

opgave 8Meeuwen

figuur bij de opgave
In Nederland komen verschillende soorten meeuwen voor, zoals de
zilvermeeuw en de kleine mantelmeeuw.
Tegen het eind van de vorige eeuw nam in Nederland het aantal
broedparen van de zilvermeeuw af, terwijl dat van de kleine
mantelmeeuw bleef toenemen (zie het diagram).
100.000 80.000 60.000 40.000 20.000 0 ’60 ’65 ’70 ’75 ’80 ’85 ’90 ’95 ’00 ’05 jaar zilvermeeuw kleine mantelmeeuw
aantal
broedparen
in Nederland
191p
In het diagram staan gegevens over het aantal broedparen van twee
meeuwensoorten.
In welk jaar nam het aantal broedparen van de zilvermeeuw voor het
eerst af terwijl dat van de kleine mantelmeeuw toen nog bleef
toenemen?
201p
Biologen dachten dat de afname van het aantal zilvermeeuwen
veroorzaakt werd door voedselconcurrentie met kleine mantelmeeuwen.
Maar uit onderzoek bleek de oorzaak te zijn dat mensen vuilstortplaatsen
afdekten, waar zilvermeeuwen voedsel zochten.
Werd de afname van het aantal zilvermeeuwen veroorzaakt door een
abiotische of door een biotische factor? Leg je antwoord uit met
behulp van de informatie hierboven.
212p
In het broedseizoen eten zilvermeeuwen mosselen en krabbetjes die ze
vlakbij de kust vangen. Ze eten ook platvissen zoals schol en schar.
Kleine mantelmeeuwen zoeken in het broedseizoen hun voedsel verder
uit de kust. Ze eten dezelfde soorten platvissen, maar ook rondvissen
zoals kabeljauw en makreel.
Het schema hieronder stelt een deel van het voedselweb voor waarvan
beide soorten meeuwen deel uitmaken.
kleine mantelmeeuw zilvermeeuw
De letters stellen verschillende organismen voor.
Wat zijn de namen van de organismen die worden voorgesteld door de
letters S en T volgens bovenstaande informatie?
Schrijf je antwoord zo op:
S = ………………………..
T = ………………………..

opgave 9Griepvarianten

Griepvirussen komen in verschillende varianten voor, bijvoorbeeld H1N1, H3N2 en H5N1. De letters H en N geven twee verschillende antigenen van het virus aan. De cijfers achter die letters geven verschillende vormen…

Griepvirussen komen in verschillende varianten voor, bijvoorbeeld H1N1, H3N2 en H5N1. De letters H en N geven twee verschillende antigenen van het virus aan. De cijfers achter die letters geven verschillende vormen van die antigenen aan.

221p
Mensen kunnen zich laten inenten tegen verschillende griepvarianten.
Inenting tegen H1N1 levert geen goede immuniteit op tegen een andere
variant, zoals H3N2.
Leg uit waardoor inenting tegen H1N1 geen goede immuniteit oplevert
tegen een andere variant.
231p
In de tabel staan enkele verschillen tussen de griepvarianten H1N1 en
H5N1.
naam overdraagbaar besmettelijk gevaar H1N1 tussen mensen onderling zeer besmettelijk voor de meeste mensen niet levensgevaarlijk H5N1 tussen vogels onderling en van vogels op mensen niet erg besmettelijk levensgevaarlijk voor mensen
Als twee verschillende griepvirussen met elkaar in aanraking komen,
kunnen ze erfelijk materiaal uitwisselen.
Leg met behulp van bovenstaande informatie uit waardoor H5N1
gevaarlijker kan worden voor mensen als dit virus erfelijk materiaal
overneemt van H1N1.

opgave 10De pijpbloem

241p
De pijpbloem is een plant met gele
bloemen. Onderin de bloem bevinden
zich de voortplantingsorganen van de
plant. Insecten die op de geur van een
bloem afkomen, vallen door de lange
buis van de bloem naar binnen. Ze
blijven onderin de bloem rondvliegen en
kunnen pas na enige tijd weer uit de
bloem ontsnappen. Daarna vliegen ze op
een andere bloem van dezelfde
figuur bij de opgave
plantensoort af.
Wat is de rol van de insecten bij de voortplanting van deze plant?
251p
Stoffen uit de pijpbloem werden vroeger gebruikt als middel tegen allerlei
kwalen. Het gebruik van die stoffen is tegenwoordig verboden omdat ze
zeer giftig zijn. Ze kunnen onherstelbare schade toebrengen aan het
uitscheidingsstelsel. Door die schade kunnen afvalstoffen niet goed uit het
bloed verwijderd worden.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een deel van het uitscheidingsstelsel aan waarin
afvalstoffen uit het bloed verwijderd worden?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

opgave 11Hormonen en bevallen

262puitwerkbijlage
Het hormoon oxytocine stimuleert de weeën tijdens een bevalling. Dit
hormoon wordt gemaakt door de hypofyse. Het hormoon adrenaline remt
de productie van oxytocine.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met de namen van de twee
genoemde hormonen.
In de afbeelding geven letters hormoonklieren in het lichaam van een
vrouw aan.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de klier aan die oxytocine maakt? En welke letter
geeft een klier aan die adrenaline maakt? Schrijf je antwoorden in de
tabel op de uitwerkbijlage.

opgave 12Waterpokken

271p
Waterpokken is een ziekte die wordt veroorzaakt door een virus. De
meeste mensen krijgen waterpokken als kind en zijn daarna immuun.
Hoe wordt deze immuniteit genoemd?
A kunstmatige actieve immuniteit
B kunstmatige passieve immuniteit
C natuurlijke actieve immuniteit
D natuurlijke passieve immuniteit
De ziekteverschijnselen van waterpokken zijn meestal niet ernstig. Maar voor mensen met een verzwakte afweer is de ziekte wel gevaarlijk.
281p
Merel is verpleegkundige. Ze gaat in een ziekenhuis werken op een
afdeling met patiënten die een verzwakte afweer hebben. Om vast te
stellen of ze immuun is voor waterpokken wordt haar bloed onderzocht.
Zo’n bloedonderzoek kan niet de aanwezigheid van het waterpokkenvirus
aantonen. Maar als ze ooit besmet is geweest met het virus, zijn er wel
bepaalde stoffen in haar bloed aan te tonen.
Hoe heten die stoffen?
291p
Uit het bloedonderzoek blijkt dat Merel niet immuun is voor waterpokken.
Ze wordt daarom ingeënt met een vaccin tegen waterpokken. Dat
beschermt haar tegen deze ziekte.
Noem een andere reden waarom het nodig is dat Merel immuun is als
ze werkt met patiënten met een verzwakte afweer.

opgave 13De ziekte van Krabbe

De ziekte van Krabbe is een zeldzame stofwisselingsziekte die leidt tot schade aan het zenuwstelsel. De ziekte wordt veroorzaakt door een recessief gen (a).
301p
Richard heeft de ziekte van Krabbe. Zarah is homozygoot dominant.
Hoe groot is de kans dat een kind van Richard en Zarah de ziekte van
Krabbe heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%
In de afbeelding zie je een stamboom van een familie waarin de ziekte van Krabbe voorkomt. Legenda: Anja Bas en geen ziekte van Krabbe en wel ziekte van Krabbe tweeling Carla Dennis Els Floor
312puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staan de namen van Anja en Carla in een tabel.
Wat is het genotype van Anja? En wat is het genotype van Carla?
Schrijf je antwoorden in de tabel op de uitwerkbijlage.
321p
Els en Floor zijn een tweeling.
Is deze tweeling eeneiig of twee-eiig? Of is dat niet af te leiden uit de
stamboom?
A De tweeling is eeneiig.
B De tweeling is twee-eiig.
C Dat is niet af te leiden uit de stamboom.

opgave 14Chlamydia

Chlamydia is een seksueel overdraagbare aandoening. De ziekteverwekker is een bacterie die ontstekingen kan veroorzaken aan urinebuis, bijballen, endeldarm, baarmoederhals en eileiders.
332p
In de afbeelding geven letters organen aan.
figuur bij de opgave
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
Schrijf in deze tabel de twee letters en de twee namen van organen op
die volgens de informatie hierboven ontstoken kunnen raken door een
chlamydia-infectie.
341p
Ontstekingen aan de eileiders kunnen tot gevolg hebben dat de eileiders
verstopt raken. Dit heeft gevolgen voor de vruchtbaarheid van een vrouw.
Vier gebeurtenissen in het voortplantingsstelsel van een vrouw zijn:
1 rijping van eicellen,
2 vrijkomen van een rijpe eicel,
3 bevruchting,
4 innesteling na bevruchting in het lichaam van de vrouw.
Welke van deze gebeurtenissen kan of kunnen nog plaatsvinden als de
eileiders volledig verstopt zijn?
A geen van de vier gebeurtenissen
B alleen 1
C alleen 1 en 2
D alleen 1, 2 en 3
E 1, 2, 3 en 4

opgave 15Kapucijnapen

In de afbeelding zie je een kapucijnaap. Deze apen komen voor in Midden- en Zuid-Amerika. Ze leven in groepen die bestaan uit mannetjes, vrouwtjes en hun jongen. Zowel onder de mannetjes als onder de vrouwtjes van…

In de afbeelding zie je een kapucijnaap. Deze apen komen voor in Midden- en Zuid-Amerika. Ze leven in groepen die bestaan uit mannetjes, vrouwtjes en hun jongen. Zowel onder de mannetjes als onder de vrouwtjes van een groep heerst een rangorde. Biologen onderzoeken het gedrag van vijf volwassen vrouwtjes in een groep kapucijnapen. Om de rangorde te bepalen maken ze eerst een lijst met vijf typen onderdanig gedrag die ze waarnemen in de groep (zie tabel 1). Daarna noteren ze hoe vaak een vrouwtje één van deze typen gedrag vertoont tegenover een ander vrouwtje. De resultaten staan in tabel 2 en tabel 3.

tabel 1: onderdanig gedrag   type gedrag afkorting omschrijving grijnzen grz de mond wijd open doen met strakke lippen en ontblote tanden plaats innemen pli de plaats overnemen van een ander die weggaat bij een voedselbron wegkruipen wkr van een ander weg bewegen waarbij het lichaam tegen de grond w

tabel 1: onderdanig gedrag   type gedrag afkorting omschrijving grijnzen grz de mond wijd open doen met strakke lippen en ontblote tanden plaats innemen pli de plaats overnemen van een ander die weggaat bij een voedselbron wegkruipen wkr van een ander weg bewegen waarbij het lichaam tegen de grond wordt gedrukt weglopen wlo langzaam weglopen van een ander die dichtbij komt wegvluchten wvl snel weglopen van een ander die dichtbij komt

tabel 2: verdeling van van typen onderdanig gedrag type onderdanig gedrag deel van het totaal aantal keren dat onderdanig gedrag wordt vertoond (%) grz 3,3 pli 17,5 wkr 16,2 wlo 40,6 wvl 22,4
tabel 3: aantal keren dat wordt vertoond onderdanig gedrag tegenover een ander vrouwtje vrouwtje dat aantal keren onderdanig gedrag tegenover onderdanig gedrag vertoont Abby Bet Cloé Dina Els Abby - 4 0 0 9 Bet 0 - 0 0 3 Cloé 1 8 - 4 14 Dina 7 6 0 - 6 Els 0 0 0 0 -
351p
Eén van de drie tabellen is een ethogram.
Welke tabel is dat?
A tabel 1
B tabel 2
C tabel 3
362p
Hoeveel van het totaal aantal keren onderdanig gedrag in tabel 3 bestaat
uit wegkruipen? Leg je antwoord uit met een berekening en gebruik
gegevens uit de tabellen 1, 2 en 3.
372p
De onderzoekers gebruiken de resultaten uit tabel 3 om de rangorde van
de vijf vrouwtjes te bepalen. De plaats in de rangorde geven ze aan met
de cijfers 1 tot en met 5, waarbij het cijfer 1 de hoogste rang aangeeft en
het cijfer 5 de laagste.
Schrijf de naam op van het vrouwtje dat in de rangorde het cijfer 4
heeft. Leg je antwoord uit.
381p
Bij kapucijnapen krijgen volwassen vrouwtjes gemiddeld één jong per
twee jaar. De eerste zes maanden wordt het jong gezoogd door de
moeder, maar ook andere vrouwtjes laten het jong melk drinken.
De biologen vragen zich af wat het verband is tussen de rangorde van de
vrouwtjes en de tijd die ze besteden aan het zogen van de jongen van
andere moeders. Tijdens het onderzoek noteren ze hoe lang elk vrouwtje
melk laat drinken door jongen van andere vrouwtjes. De resultaten staan
in het diagram. De cijfers op de horizontale as geven de plaats van de vijf
vrouwtjes in de rangorde aan, waarbij het cijfer 1 de hoogste rang
aangeeft en het cijfer 5 de laagste.
tijd besteed aan het zogen van jongen van andere vrouwtjes 1 2 3 4 5 rangorde
De biologen trekken een conclusie uit de resultaten om een antwoord te
geven op de onderzoeksvraag.
Schrijf deze conclusie op.
391p
In de Verenigde Staten worden kapucijnapen getraind om mensen te
helpen die volledig verlamd zijn. Op het Monkey College in Boston leren
de apen eenvoudige taken zoals het openmaken van een fles, het
oprapen van voorwerpen, het omslaan van een bladzijde, het openen en
sluiten van een deur. Tijdens de training krijgt een aap steeds een
beloning als die een taak goed uitvoert.
Hoe heet deze vorm van leren?

opgave 16Dolfijnen

Lees eerst informatie 1 tot en met 6 in de bijlage en beantwoord dan
vraag 40 tot en met 53. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de
informatie gebruiken.
401p
Volgens de evolutietheorie ontstaan er in de loop van de tijd verschillen
tussen organismen. Bij het ontstaan van grote verschillen worden ze
ingedeeld in aparte groepen. In de stamboom van informatie 1 geven de
cijfers 1, 2 en 3 het ontstaan van zulke aparte groepen aan.
In welke volgorde in de tijd zijn deze splitsingen in aparte groepen
ontstaan volgens de gegevens in de stamboom?
A 1 - 2 - 3
B 1 - 3 - 2
C 2 - 1 - 3
D 2 - 3 - 1
E 3 - 1 - 2
F 3 - 2 - 1
411puitwerkbijlage
Naar aanleiding van de stamboom in informatie 1 doet Marja twee
uitspraken.
Deze twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
421p
In de informatie staat een afbeelding van een stukje huid van een dolfijn.
De letter P geeft een laag van de huid aan.
Hoe heet deze laag van de opperhuid?
432p
In informatie 2 staan eigenschappen van dolfijnen die voor deze dieren
energiebesparend zijn.
Schrijf één van deze eigenschappen op en leg uit dat die eigenschap
energiebesparend is.
441p
In de afbeelding zie je een doorsnede van een mensenoog.
figuur bij de opgave
In informatie 3 staat dat een deel van het oog bij dolfijnen meer naar
voren is geplaatst dan bij mensen.
Welke letter geeft dit deel aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
451p
Er is een verschil tussen het netvlies van een dolfijnenoog en dat van een
mensenoog. Dit verschil is af te leiden uit informatie 3.
Schrijf de eerste twee en de laatste twee woorden op van de zin
waaruit je dit kunt afleiden.
461p
In informatie 3 is sprake van zenuwcellen.
Hoe heten deze zenuwcellen?
A bewegingszenuwcellen
B gevoelszenuwcellen
C schakelcellen
471p
In informatie 3 staat dat bij dolfijnen bepaalde delen van de hersenen
sterker ontwikkeld zijn dan bij mensen.
Waar in de hersenen liggen deze delen?
A in de grote hersenen
B in de kleine hersenen
C in de hersenstam
481p
In de afbeelding van informatie 4 geeft de letter Q een orgaan aan.
Hoe heet dat orgaan?
491puitwerkbijlage
In de eerste afbeelding van informatie 5 geeft de letter R een bloedvat
aan. In dit bloedvat stroomt bloed naar het embryo toe.
Nadia doet twee uitspraken over het bloed dat door dit bloedvat stroomt.
Deze twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
501p
In informatie 5 staat een afbeelding van de geboorte van een dolfijn.
Hoe heet dit stadium van de geboorte?
511p
In informatie 5 staat dat de dolfijnenmoeder na de geboorte haar jong
meteen helpt om naar het wateroppervlak te zwemmen.
Leg uit waarvoor dit van levensbelang is voor het jong.
521p
In de informatie is sprake van drie typen gedrag van dolfijnen:
1 bijeendrijven van haringen,
2 verdedigen tegen orka’s,
3 ruzie maken.
Welke van deze typen gedrag behoren volgens de informatie tot het
sociale gedrag van dolfijnen?
A alleen 1 en 2
B alleen 1 en 3
C alleen 2 en 3
D 1, 2 en 3
531puitwerkbijlage
Jeroen doet naar aanleiding van de informatie over dolfijnen twee
uitspraken.
Deze twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.