Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2017 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Nijlpaarden

11p

Nijlpaarden zijn grote zoogdieren die in Afrika leven. Overdag zijn ze

vooral in het water te vinden. ’s Nachts komen ze het land op om te

grazen. Eén nijlpaard kan wel 60 kilogram gras per nacht eten. Het

darmkanaal van nijlpaarden is erg lang.

Als je planteneters vergelijkt met vleeseters die even groot zijn, blijkt dat

het darmkanaal van planteneters altijd langer is.

Leg uit waarvoor het darmkanaal van planteneters veel langer is dan

dat van even grote vleeseters.

22puitwerkbijlage

Nijlpaarden hebben veel ontlasting. Een groot deel van deze ontlasting

komt in het water terecht en wordt daar afgebroken. Daarbij ontstaan

voedingszouten die gebruikt worden door organismen die aan het begin

van de voedselketens in het water staan.

Organismen worden ingedeeld in consumenten, producenten en

reducenten. Deze drie groepen staan in een tabel op de uitwerkbijlage.

Kruis in deze tabel aan tot welke groep de organismen behoren die de

ontlasting van nijlpaarden afbreken. Kruis ook aan tot welke groep de

organismen behoren die aan het begin van voedselketens staan.

opgave 2Bloedstolling

31p

Als een bloedvat beschadigd is, laten bloeddeeltjes het bloed stollen om

bloedverlies tegen te gaan.

Welke bloeddeeltjes zijn dit?

bloedplaatjes

rode bloedcellen

witte bloedcellen

41p

Bloedstolsels kunnen ook in bloedvaten ontstaan, zonder dat er een wond

is.

In de afbeelding zie je de bloedsomloop.

Een bloedstolsel uit een beenader komt met het bloed in de longen

terecht en veroorzaakt daar een verstopping van een bloedvat.

Op de weg vanuit de beenader naar de longen is het bloedstolsel door het

hart gekomen.

Door welke delen van het hart is dit stolsel gekomen?

eerst door de linkerboezem, dan door de linkerkamer

eerst door de linkerkamer, dan door de linkerboezem

eerst door de rechterboezem, dan door de rechterkamer

eerst door de rechterkamer, dan door de rechterboezem

opgave 3Een rit in een achtbaan

Een rit in een achtbaan betekent hoge snelheid, onverwachte bewegingen en grote hoogteverschillen. Voor sommige mensen is dit een geweldige ervaring. Anderen worden bang en misselijk, en moeten soms zelfs overgeven.

51p

Misselijkheid tijdens een rit in een achtbaan ontstaat door overprikkeling

van het evenwichtsorgaan.

Welke letter in de afbeelding geeft het evenwichtsorgaan aan?

letter Q

letter R

letter S

letter T

61p

Vanuit het evenwichtsorgaan worden tijdens de rit in de achtbaan

impulsen naar het braakcentrum in de hersenen geleid. Het braakcentrum

zorgt ervoor dat je je misselijk voelt.

Hoe heet het deel van de hersenen waarin het braakcentrum ligt?

71p

Het braakcentrum stuurt impulsen naar spieren in de maagwand waardoor

deze spieren zich samentrekken. Hierdoor ga je overgeven.

Welk type zenuwcellen geeft impulsen af aan de spieren in de

maagwand?

bewegingszenuwcellen

gevoelszenuwcellen

schakelcellen

81p

Tijdens een rit in een achtbaan komt er meer adrenaline in het bloed.

Waar wordt dit hormoon gemaakt?

in de alvleesklier

in de bijnieren

in de hypofyse

in de schildklier

opgave 4Anthocyaan

Anthocyaan is een paarse kleurstof die voorkomt in bloemen van veel planten, bijvoorbeeld van de grote leeuwenbek. De kleurstof bevindt zich in de vacuole van bloemcellen.

91p

In de afbeelding zie je een cel uit een paarse bloem van een grote

leeuwenbek.

Welke letter geeft een plaats aan waar zich anthocyaan bevindt?

letter Q

letter R

letter S

letter T

Het maken van anthocyaan wordt geregeld door een gen. Wetenschappers hebben zo’n gen vanuit een cel van een grote leeuwenbek overgebracht in een cel van een tomatenplant. Zo hebben ze tomatenplanten kunnen kweken met paarse tomaten. Paarse tomaten bevatten dezelfde stoffen als rode tomaten, maar veel meer anthocyaan.

102p

Een onderzoeker vermoedt dat veel anthocyaan in de voeding kan helpen

om een verhoogde bloeddruk te verlagen. Hij wil dit onderzoeken door

patiënten met een verhoogde bloeddruk dagelijks sap van paarse tomaten

te laten drinken.

Schrijf een werkplan op voor dit onderzoek.

opgave 5Het syndroom van MRK

Vrouwen met het syndroom van MRK hebben geen baarmoeder en geen vagina. Hun eierstokken zijn goed ontwikkeld en functioneren normaal. De vrouwen hebben wel een clitoris en schaamlippen en in de puberteit ontwikkelen de borsten zich normaal.

112p

In de afbeelding geven letters delen van het voortplantingsstelsel aan van

een vrouw zonder het syndroom van MRK.

Schrijf de twee letters op die delen aangeven die bij een vrouw met

het syndroom van MRK ontbreken volgens de informatie.

121p

Heeft een vrouw met het syndroom van MRK primaire

geslachtskenmerken? En heeft ze secundaire geslachtskenmerken?

geen primaire en geen secundaire geslachtskenmerken

alleen primaire geslachtskenmerken

alleen secundaire geslachtskenmerken

primaire en secundaire geslachtskenmerken

131p

In Zweden hebben negen vrouwen zonder baarmoeder een

baarmoedertransplantatie ondergaan. Na de operatie moeten deze

vrouwen middelen gebruiken om de afweer te onderdrukken.

Leg uit waarom de afweer bij deze vrouwen onderdrukt moet worden.

opgave 6Bananen

Bananenplanten kunnen enkele meters hoog worden. Tussen de bladeren

groeien grote, paarse knoppen. In elke knop ontwikkelen zich mannelijke

en vrouwelijke bloemen.

De bloemen van bananenplanten die gebruikt worden voor de

bananenteelt, zijn steriel. Dat wil zeggen dat ze geen voortplantingscellen

maken. Zonder dat er een bevruchting heeft plaatsgevonden, groeien er

uit de vrouwelijke bloemen vruchten zonder zaden: de bananen.

141p

Hoe heet het deel van een vrouwelijke bloem waaruit een banaan groeit?

151p

Er bestaan wilde bananenplanten met genen die deze planten ongevoelig

maken voor schimmelziekten. Het is niet mogelijk om deze genen door

kruisingen over te brengen in bananenplanten die gebruikt worden voor

de bananenteelt.

Leg uit waardoor zulke kruisingen niet mogelijk zijn.

opgave 7Zuurstof in het bloed

Legenda: zuurstof- zuurstof- P = slagader gehalte gehalte Q = ader = stroomrichting van het bloed P Q P Q diagram 1 diagram 2 zuurstof- zuurstof- gehalte gehalte P Q P Q diagram 3 diagram 4

161p

Een onderzoeker meet het zuurstofgehalte van het bloed in enkele

bloedvaten van de grote bloedsomloop.

Eén van de vier diagrammen hierboven geeft het zuurstofgehalte in die

bloedvaten juist weer.

Welk diagram is dat?

diagram 1

diagram 2

diagram 3

diagram 4

opgave 8Taaislijmziekte

Taaislijmziekte is een erfelijke aandoening die veroorzaakt wordt door een recessief gen (a). Een gevolg van taaislijmziekte is een verstoring van de stofwisseling in de cellen van het longslijmvlies.

172puitwerkbijlage

In de familie van Sammy komt taaislijmziekte voor. Haar beide ouders

hebben geen taaislijmziekte, maar Sammy zelf wel.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel.

Schrijf in deze tabel wat het genotype van Sammy is. Vul ook het

genotype van haar vader in.

181p

Waar in het lichaam van Sammy komt het gen voor taaislijmziekte voor?

alleen in de kernen van haar longslijmvliescellen

alleen in de kernen van haar longcellen

in de kernen van al haar lichaamscellen

191p

Sammy moet als gevolg van haar ziekte vaak hoesten. Daarbij trekken

haar buikspieren zich krachtig samen.

Gaat het middenrif omhoog of omlaag als haar buikspieren zich

samentrekken? En ademt ze dan in of ademt ze dan uit?

Haar middenrif gaat omhoog en ze ademt in.

Haar middenrif gaat omhoog en ze ademt uit.

Haar middenrif gaat omlaag en ze ademt in.

Haar middenrif gaat omlaag en ze ademt uit.

opgave 9Een levenscyclus

In de afbeelding zie je vijf stadia van de levenscyclus van een plant.

201p

Hoe heet stadium 1?

211p

Vindt in de periode van stadium 3 tot en met stadium 5 meiose plaats? En

vindt in die periode mitose plaats?

geen meiose en geen mitose

alleen meiose

alleen mitose

meiose en mitose

opgave 10Oogaandoeningen

222p

Glaucoom is een oogaandoening die veroorzaakt wordt door een te hoge

druk in het oog. Hierdoor raakt het netvlies aangetast en worden impulsen

uit het oog niet meer goed doorgegeven.

Een andere aandoening van het oog is staar. Bij staar wordt de ooglens

troebel. Iemand met staar ziet daardoor minder goed.

In de afbeelding zie je een doorsnede van een oog.

Op de uitwerkbijlage staan de namen van de twee oogaandoeningen in

een tabel.

Welke twee letters geven de delen aan die bij deze oogaandoeningen

aangetast worden volgens bovenstaande informatie? Schrijf de twee

letters op de juiste plaats in de tabel op de uitwerkbijlage.

231p

De ziekte van Stargardt is een erfelijke oogafwijking waarbij zintuigcellen

in de gele vlek langzaam afsterven. Deze zintuigcellen zijn nodig om

kleuren te kunnen zien.

Hoe heten de zintuigcellen die bij de ziekte van Stargardt afsterven?

opgave 11Urine

241p

Urine bestaat uit water en afvalstoffen. De hoeveelheid water die de

nieren uitscheiden, wordt geregeld door het hormoon ADH. Dit hormoon

wordt gemaakt door de hypofyse.

De afbeelding laat zien hoe de hypofyse de uitscheiding van water regelt.

Naar aanleiding van bovenstaande informatie doet Nasrine twee

uitspraken. Deze twee uitspraken staan in een tabel op de

uitwerkbijlage.

Kruis bij elke uitspraak aan of die juist is of onjuist.

251p

Urine wordt tijdelijk opgeslagen in de urineblaas. De urineblaas kan

ontstoken raken door bacteriën die van buitenaf in de blaas terechtkomen.

Als deze bacteriën in een nierbekken terechtkomen, kan dat een

nierbekkenontsteking veroorzaken.

Via welke delen van het uitscheidingsstelsel zijn deze bacteriën

achtereenvolgens van buitenaf in een nierbekken terechtgekomen?

urineblaas → urinebuis → urineleider → nierbekken

urineblaas → urineleider → urinebuis → nierbekken

urinebuis → urineblaas → urineleider → nierbekken

urinebuis → urineleider → urineblaas → nierbekken

urineleider → urineblaas → urinebuis → nierbekken

urineleider → urinebuis → urineblaas → nierbekken

opgave 12Runderpest

Runderpest is een besmettelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een virus. In het verleden stierven veel runderen aan deze ziekte. Er is een vaccin met een verzwakt runderpestvirus ontwikkeld. Door runderen in te enten met dit vaccin is de ziekte nu verdwenen.

261puitwerkbijlage

Naar aanleiding van de informatie hierboven doet Roel twee uitspraken.

Deze uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.

Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist is of onjuist.

In de periode rond de inentingen tegen runderpest hebben onderzoekers regelmatig de hoeveelheid antistoffen in het bloed van runderen bepaald. Het diagram laat de resultaten zien van bepalingen bij twee runderen. Beide runderen werden niet eerder ingeënt tegen runderpest. hoeveelheid Doortje 7 runderpest- antistof in het bloed Toos 3 tijd vaccinatie

271p

Uit het diagram blijkt dat er vóór de vaccinatie verschil was in de

hoeveelheid antistof in het bloed van Doortje 7 en dat van Toos 3.

Leg uit waardoor dit verschil veroorzaakt kan zijn.

282p

Leid uit het diagram twee verschillen af tussen de reactie van het lichaam

van Doortje 7 en dat van Toos 3 op de vaccinatie.

opgave 13Verminderde vruchtbaarheid

Als het een vrouw en een man niet lukt om samen kinderen te krijgen, kan er sprake zijn van verminderde vruchtbaarheid. Over de oorzaken van verminderde vruchtbaarheid zijn op internet de volgende gegevens te vinden. deel van alle oorzaken van verminderde vruchtbaarheid oorzaken (%) afwijkend sperma 22 eileiderproblemen 17 ovulatiestoornis 30 andere oorzaken 17 onverklaarbare onvruchtbaarheid 14

292puitwerkbijlage

Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.

Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram met de gegevens uit de

tabel.

302p

Er is sprake van afwijkend sperma als het sperma minder zaadcellen

bevat dan normaal, als zaadcellen een afwijkende vorm hebben of als ze

niet goed bewegen. Ook de samenstelling van het zaadvocht heeft

invloed op de vruchtbaarheid.

In de afbeelding zie je organen van een man.

Twee letters geven organen aan die delen

van het zaadvocht maken.

Schrijf deze twee letters op.

opgave 14Korstmossen

312p

Op bomen, muren of stenen groeien vaak groengrijze of gele plakken. Dit

zijn korstmossen.

Een korstmos bestaat uit schimmeldraden waartussen eencellige algen

leven. Deze eencellige plantjes hebben licht nodig voor de fotosynthese.

De twee stoffen die ze hierbij maken,

worden ook door de schimmeldraden

opgenomen en gebruikt.

Schrijf de namen van deze twee

stoffen op.

321p

Heeft een schimmelcel van een korstmos een celmembraan?

En heeft zo’n cel een celwand?

alleen een celmembraan

alleen een celwand

een celmembraan en een celwand

opgave 15Scholeksters

Noem een abiotische factor die bepaalt of een broedplek gunstig is volgens de informatie hierboven.

Nikky probeert een voedselketen te maken waarvan de scholekster deel uitmaakt. Ze leest wat hierboven staat en zegt dat er meer informatie nodig is om een volledige voedselketen te kunnen maken. • Leg uit welke informatie ontbreekt om een volledige voedselketen te kunnen maken.

Broedende scholeksters kunnen onder andere de volgende gedragingen vertonen. gedrag 1 Een broedende scholekster loopt op een naderende scholekster af, maakt hoge, trillende geluiden en pikt met de snavel naar de andere vogel. gedrag 2 Als een meeuw in de buurt komt, laat een broedende scholekster één vleugel hangen, strompelt van de broedplek weg en vliegt korte tijd later op. gedrag 3 Als een meeuw nadert, vliegt een scholekster langzaam van zijn broedplek weg, landt ergens anders en vertoont op die andere plek broedgedrag. • Welke van deze gedragingen is sociaal gedrag? En hoe heet dat gedrag? Schrijf je antwoord zo op: nummer gedrag: ........................................................................................ naam gedrag: ............................................................................................

opgave 16Bloedziekten

Hemofilie is een erfelijke ziekte waarbij het bloed niet goed stolt. Het gen dat deze ziekte veroorzaakt, is recessief en ligt op het X-chromosoom. Hoeveel procent van de zaadcellen van een man met hemofilie bevat het gen voor deze ziekte? A 0% B 25% C 50% D 75% E 100%

Thalassemie is een erfelijke ziekte van de rode bloedcellen en wordt veroorzaakt door een recessief gen. In de stamboom staan gegevens over een familie waarin deze ziekte voorkomt. Is Stef heterozygoot, homozygoot dominant of homozygoot recessief voor thalassemie? Of is dat uit de gegevens niet af te leiden? A heterozygoot B homozygoot dominant C homozygoot recessief D Dat is uit de gegevens niet af te leiden.

opgave 17Vertering

Floor en Roos onderzoeken de vertering van voedingsstoffen. Ze vullen vier reageerbuizen met water en voedingsstoffen. water eiwitten vetten vitamine C zetmeel (ml) (g) (g) (g) (g) buis 1 20 1,0 0,0 0,0 0,0 buis 2 20 0,0 1,0 0,0 0,0 buis 3 20 0,0 0,0 1,0 0,0 buis 4 20 0,0 0,0 0,0 1,0

381p

Aan de inhoud van elke buis voegen Floor en Roos enkele druppels

jodiumoplossing toe.

De inhoud van één van de buizen kleurt donkerblauw.

Welke buis is dit?

buis 1

buis 2

buis 3

buis 4

391p

Floor en Roos gebruiken voor het vervolg van hun onderzoek drie flesjes

met verteringssappen.

In hun biologieboek vinden ze onderstaand diagram. Uit dit diagram

leiden ze af welke voedingsstoffen in verschillende delen van het

verteringskanaal verteerd worden.

alvleessap maagsap speeksel

hoeveelheid mond maag twaalf- dunne vingerige darm darm Legenda: vetten eiwitten zetmeel

Uit welke twee flesjes kunnen ze vloeistof gebruiken om de

voedingsstoffen in buis 1 te verteren?

uit flesje Q en flesje R

uit flesje Q en flesje S

uit flesje R en flesje S

opgave 18Bloedtransfusie

Mensen kunnen verschillende bloedgroepen hebben, bijvoorbeeld die van het AB0-systeem. De bloedgroepen A, B, AB en 0 behoren tot dit systeem. Bij een bloedtransfusie met rode bloedcellen worden bij voorkeur bloedcellen gegeven van een donor met dezelfde bloedgroep als de ontvanger. In noodgevallen worden soms ook bloedcellen van een donor met een andere bloedgroep toegediend. Dit kan alleen zonder gevaar voor de gezondheid als dat geen klontering van het bloed veroorzaakt.

401p

Van welke bloedgroep kunnen altijd rode bloedcellen toegediend worden

zonder gevaar voor klontering? En wat is hiervoor de verklaring?

van bloedgroep 0, want die rode bloedcellen dragen geen antigenen

van het AB0-systeem

van bloedgroep 0, want die rode bloedcellen dragen geen antistoffen

van het AB0-systeem

van bloedgroep AB, want die rode bloedcellen dragen geen antigenen

van het AB0-systeem

van bloedgroep AB, want die rode bloedcellen dragen geen antistoffen

van het AB0-systeem

opgave 19Ornaat-elfjes

411p

Ornaat-elfjes zijn vogels die in Australië leven. De veren zijn bruin. Alleen

in de voortplantingstijd hebben de mannetjes een opvallende blauwe kleur

op de kop, de rug en de staart. De blauwe kleur speelt een rol bij het

lokken van een vrouwtje voor de voortplanting.

Hoe heet dit voortplantingsgedrag?

Tien dagen nadat het vrouwtje eieren heeft gelegd, begint zij te zingen terwijl ze in het nest op de eieren zit. Elk vrouwtje zingt in de broedperiode haar eigen speciale melodie die in de eieren te horen is. De eieren komen na vijftien dagen broeden uit. Als het eerste ei uitkomt, stopt het vrouwtje met zingen. Nadat een jong uit het ei gekomen is, zingt het een melodie die alleen door de eigen moeder herkend wordt. Alleen als de moeder de juiste melodie hoort, geeft ze het jong voedsel.

421p

Wat is de inwendige prikkel voor het jong om die melodie te zingen?

431p

Enkele biologen onderzoeken bij ornaat-elfjes het zanggedrag van

vrouwtjes en hun jongen in de broedperiode.

Meteen na het uitkomen van het eerste ei wordt een moeder van haar

nest gehaald en op het nest van een andere moeder geplaatst (zie het

schema).

WISSELEN plaats van de plaats van de moeders tot het moeders ná het uitkomen van het uitkomen van het eerste ei eerste ei moeder P in nest P moeder Q in nest P moeder Q in nest Q moeder P in nest Q

Zullen de jongen in nest P en in nest Q door hun pleegmoeders

gevoerd worden? Leg je antwoord uit.

441p

De biologen doen een vervolgonderzoek om te bepalen of het zingen van

de speciale melodie door de jongen erfelijk is of aangeleerd. In dit

vervolgonderzoek wisselen ze de moeders van nest voordat de

zangperiode van de moeders begint (zie het schema).

WISSELEN plaats van de plaats van de moeders bij het moeders tijdens hun leggen van de eieren zangperiode moeder S in nest S moeder T in nest S moeder T in nest T moeder S in nest T

De biologen noteren of de jongen na het uitkomen van de eieren door hun

pleegmoeder worden gevoerd. Uit het resultaat van dit vervolgonderzoek

trekken ze de conclusie dat het zanggedrag dat de jongen na het

uitkomen van de eieren vertonen, aangeleerd gedrag is.

Schrijf op wat het resultaat van het onderzoek is als de conclusie van

de biologen juist is.

opgave 20Bijen

Lees eerst informatie 1 tot en met 6 in de bijlage en beantwoord dan

vraag 45 tot en met 54. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de

informatie gebruiken.

451p

Bijen gebruiken stuifmeel als voedsel.

Levert stuifmeel bouwstoffen aan bijen? En levert stuifmeel brandstoffen?

alleen bouwstoffen

alleen brandstoffen

bouwstoffen en brandstoffen

462p

In informatie 1 staan gegevens over de voedingswaarde van honing. In de

tabel ontbreekt het gegeven over de hoeveelheid water in honing.

Hoeveel gram water bevat 100 gram honing, uitgaande van de overige

gegevens in de tabel? Leg je antwoord uit met een berekening en

bereken de hoeveelheid in één decimaal nauwkeurig.

471p

In de afbeelding zie je een bloem van een grasplant.

Omdat bijen niet op dit type bloem afvliegen, bestaat er ook geen honing

van deze plantensoort.

Leg uit waarom bijen niet op dit type bloem afvliegen.

481p

Schrijf het cijfer op dat in informatie 2 het orgaan aangeeft waarin nectar

wordt verteerd.

491p

In de afbeelding van informatie 2 geeft het cijfer 5 een deel van een

orgaanstelsel aan.

Welk orgaanstelsel is dit?

het ademhalingsstelsel

het bloedvatenstelsel

het verteringsstelsel

het zenuwstelsel

501p

Een koningin van een groep honingbijen legt een eitje waaruit zich een

dar ontwikkelt.

Hoeveel dagen duurt de ontwikkeling tot volwassen dar vanaf het

moment dat dit eitje gelegd is?

511p

Een dar uit een groep honingbijen heeft 16 chromosomen in een cel van

zijn vleugel.

Hoeveel chromosomen bevinden zich in een onbevruchte eicel van de

koningin van deze groep?

521p

In informatie 4 staat dat het kunnen opruimen van dode larven uit het nest

een erfelijke eigenschap is. Een koningin is heterozygoot voor deze

eigenschap. Een eitje van deze koningin wordt bevrucht door een zaadcel

met het gen om dode larven op te kunnen ruimen.

Hoe groot is de kans dat een werkster die zich uit dit eitje ontwikkelt, dode

larven kan opruimen?

25%

50%

75%

100%

531p

In de afbeelding hieronder zie je een bijennest met vier plaatsen in de

omgeving waar voedsel voor de bijen te vinden is: Q, R, S en T.

In de informatie staat een afbeelding met vier verschillende dansen van

een bij. Dans 2 geeft één van de plaatsen met voedsel aan uit de

afbeelding hierboven.

Welke plaats wordt door dans 2 aangegeven?

plaats Q

plaats R

plaats S

plaats T

542puitwerkbijlage

Als een bij iemand steekt, zullen andere bijen in de buurt hierop reageren.

Op de uitwerkbijlage staat een tabel.

Schrijf in deze tabel wat volgens de informatie de uitwendige prikkel

voor die andere bijen is en wat hun respons is.

bij dit examen

opgave 1Nijlpaarden

opgave 2Bloedstolling

opgave 3Een rit in een achtbaan

opgave 4Anthocyaan

opgave 5Het syndroom van MRK

opgave 6Bananen

opgave 7Zuurstof in het bloed

opgave 8Taaislijmziekte

opgave 9Een levenscyclus

opgave 10Oogaandoeningen

opgave 11Urine

opgave 12Runderpest

opgave 13Verminderde vruchtbaarheid

opgave 14Korstmossen

opgave 15Scholeksters

opgave 16Bloedziekten

opgave 17Vertering

opgave 18Bloedtransfusie

opgave 19Ornaat-elfjes

opgave 20Bijen

vraag 2

vraag 17

vraag 22

vraag 24

vraag 26

vraag 29

vraag 54

11p

22p

31p

41p

51p

61p

71p

81p

91p

102p

112p

121p

131p

141p

151p

161p

172p

181p

191p

201p

211p

222p

231p

241p

251p

261p

271p

282p

292p

302p

312p

321p

331p

341p

352p

361p

371p

381p

391p

401p

411p

421p

431p

441p

451p

462p

471p

481p

491p

501p

511p

521p