bronnen

Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2022, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Bètablokkers

Bètablokkers worden voorgeschreven aan mensen met een te hoge bloeddruk en aan mensen met hartproblemen. Bètablokkers verlagen de hartslag en de bloeddruk.
Op het internet vind je de volgende informatie over bloeddruk. De
bloeddruk wordt gemeten in mmHg.
  Gemiddelde bloeddruk leeftijd en naar geslacht   mannen vrouwen leeftijd (jaar) gemiddelde bloeddruk (in mmHg) gemiddelde bloeddruk (in mmHg) 30-39 128 115 40-49 131 120 50-59 136 127 60-69 143 137
Voor iedereen geldt: een bloeddruk hoger dan 140 mmHg is een te hoge
bloeddruk.
11p
De dokter meet de bloeddruk van een patiënt. Zij bekijkt bovenstaande
informatie en zegt tegen de patiënt: “Uw bloeddruk is lager dan
gemiddeld, maar hij is wel te hoog”.
Bij welke patiënt is dit een juiste diagnose?
A bij een man van 56 jaar met een bloeddruk van 131 mmHg
B bij een man van 62 jaar met een bloeddruk van 142 mmHg
C bij een vrouw van 56 jaar met een bloeddruk van 131 mmHg
D bij een vrouw van 62 jaar met een bloeddruk van 142 mmHg
21p
De dokter geeft de patiënt deze informatie: “Bètablokkers blokkeren de
inwendige prikkel van een bepaald hormoon. Dit hormoon heeft invloed op
de werking van de hartspier. Daardoor wordt de hartslag lager en daalt de
bloeddruk.”
Van welk hormoon wordt de werking door bètablokkers geblokkeerd?
A van adrenaline
B van glucagon
C van insuline
31p
Een bijwerking van bètablokkers is een verminderde speekselproductie.
Verminderde speekselproductie geeft een grotere kans op gaatjes in
tanden en kiezen.
Leg uit waarom de verminderde speekselproductie de kans op gaatjes
groter maakt.
41p
Bètablokkers worden, net zoals schadelijke stoffen, afgebroken door een
orgaan.
In de afbeelding zie je een romp van een mens schematisch getekend.
figuur bij de opgave
Met welke letter wordt het orgaan aangegeven dat schadelijke stoffen
afbreekt?

opgave 2Hennep als medicijn

Een hennepplant heeft alleen mannelijke of alleen vrouwelijke bloemen. De mannelijke bloemen van hennep produceren heel veel stuifmeel dat glad en niet kleverig is.
51p
Uit deze gegevens kun je concluderen of hennepplanten nectar
produceren.
Produceren hennepplanten nectar? En zo ja, welke planten?
A ja, alleen de planten met mannelijke bloemen
B ja, alleen de planten met vrouwelijke bloemen
C ja, de planten met mannelijke bloemen en de planten met vrouwelijke
bloemen
D nee
In de onbevruchte vrouwelijke bloemen zit de stof CBD, waarvan medicijnen worden gemaakt.
61p
De stof CBD beïnvloedt de waarneming van pijn.
In welk deel van de hersenen vindt de waarneming van pijn plaats?
A in de grote hersenen
B in de kleine hersenen
C in de hersenstam
71p
Patiënten kunnen zo’n medicijn inhaleren met een verdamper. De stof
CBD wordt dan via de longen opgenomen in het bloed. Het CBD-rijke
bloed stroomt dan naar het hart en wordt vervolgens naar onder andere
de hersenen gepompt.
Hieronder zie je een schematische tekening van het hart. De vier
bloedvaten van en naar het hart zijn aangegeven met de letters Q, R, S
en T.
figuur bij de opgave
Via welk bloedvat komt het CBD-rijke bloed vanuit de longen het hart
binnen?
A via bloedvat Q
B via bloedvat R
C via bloedvat S
D via bloedvat T
81p
Het hart pompt het CBD-rijke bloed via een van deze bloedvaten naar de
hersenen.
Via welk bloedvat is dat?
A via de aorta
B via de holle ader
C via de longader
D via de longslagader

opgave 3Wit en bruin vet

Mensen hebben witte en bruine vetcellen. Een levensstijl van veel eten en weinig bewegen kan, door de opslag van vet in witte vetcellen, leiden tot overgewicht.
92p
Onder de huid wordt vet opgeslagen in een laag witte vetcellen. Deze
laag vetcellen heeft een belangrijke functie.
Noteer de naam van het weefsel waarin deze laag vetcellen zich
bevindt en geef aan welke functie deze laag vetcellen heeft.
Schrijf je antwoord zo op:
naam weefsel:......................................................
functie vetcellen:..................................................
101p
Overgewicht kan nadelige gevolgen hebben voor de gezondheid. Het kan
aandoeningen van het bloedvatenstelsel veroorzaken.
Noem zo’n aandoening van het bloedvatenstelsel.
111p
Bruine vetcellen bevinden zich tussen de ribben, achter het sleutelbeen
en bij de hormoonklier die in de hals tegen de luchtpijp ligt.
Hoe heet deze hormoonklier?
Bij afkoeling wordt vet in bruine vetcellen snel afgebroken om warmte te produceren. Deze afbraak wordt geregeld door een centrum in de hersenen. Als je huid afkoelt, worden zintuigcellen in de huid geprikkeld.…

Bij afkoeling wordt vet in bruine vetcellen snel afgebroken om warmte te produceren. Deze afbraak wordt geregeld door een centrum in de hersenen. Als je huid afkoelt, worden zintuigcellen in de huid geprikkeld. Vervolgens geleiden zenuwcellen impulsen via het ruggenmerg naar dit centrum in de hersenen.

121p
Door welk type zenuwcel worden impulsen vanuit de huid naar het
ruggenmerg geleid?
A door bewegingszenuwcellen
B door gevoelszenuwcellen
C door schakelcellen
131p
Vet in bruine vetcellen wordt afgebroken om warmte te produceren.
Hoe heet het stofwisselingsproces waarbij warmte vrijkomt?
141p
In wit vetweefsel wordt vet opgeslagen. In bruin vetweefsel wordt het vet
snel afgebroken.
Zal door dit verschil in functie het aantal bloedvaten rondom deze cellen
gelijk of verschillend zijn?
A Het aantal bloedvaten rondom bruine en witte vetcellen is gelijk.
B Rondom bruine vetcellen zijn de meeste bloedvaten aanwezig.
C Rondom witte vetcellen zijn de meeste bloedvaten aanwezig.

opgave 4De bof

De bof is een besmettelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een virus. Ziekteverschijnselen treden pas twee tot drie weken na de besmetting op. In de vorige eeuw is er een vaccin ontwikkeld tegen de bof. Sindsdien…

De bof is een besmettelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een virus. Ziekteverschijnselen treden pas twee tot drie weken na de besmetting op. In de vorige eeuw is er een vaccin ontwikkeld tegen de bof. Sindsdien is in Nederland ongeveer 95% van de inwoners ingeënt tegen de bof en komen besmettingen bijna niet meer voor. Kinderen worden ingeënt als ze veertien maanden oud zijn. De meeste kinderen jonger dan veertien maanden hebben via de moedermelk antistoffen tegen de bof gekregen.

151p
Het diagram hieronder laat het aantal gemelde bofgevallen in de jaren
1976 tot en met 2018 zien. Tussen 1999 en 2008 zijn de bofgevallen niet
geregistreerd.
Uit de informatie is af te leiden sinds wanneer kinderen ingeënt worden
tegen de bof.
Sinds wanneer is dat?
figuur bij de opgave
161p
In 2010 en 2011 kregen veel mensen de bof, ondanks dat ze ingeënt
waren. Artsen vermoeden dat in die tijd de antigenen van het bofvirus
veranderd zijn.
Leg uit waardoor ingeënte mensen ziek kunnen worden als de
antigenen van het bofvirus veranderen.

opgave 5Gedragsonderzoek bij heliconiusvlinders

Heliconiusvlinders voeden zich met nectar van voornamelijk rode
bloemen. Wetenschappers onderzoeken of heliconiusvlinders bloemen
kunnen leren herkennen aan hun vorm. Ze gebruiken rode kunststof
bloemen in vier verschillende vormen (zie de afbeelding).
figuur bij de opgave
In het midden van de kunststof bloemen zit een buisje dat met water of
met suikerwater gevuld kan worden. De wetenschappers hebben de
vlinders die ze observeren in een laboratorium opgekweekt uit eitjes.
Het onderzoek bestaat uit drie fases. In elke fase worden dezelfde
vlinders gebruikt. De vlinders zijn hongerig bij de start van elke fase.
Fase 1 De vlinders mogen 30 minuten lang tussen de kunststof bloemen rondvliegen op zoek naar voedsel. De kunststof bloemen bevatten alleen water. De wetenschappers noteren van elke vlinder welke bloem hij als eerste kiest om voedsel te vinden. Fase 2 De wetenschappers doen vervolgens suikerwater in

Fase 1 De vlinders mogen 30 minuten lang tussen de kunststof bloemen rondvliegen op zoek naar voedsel. De kunststof bloemen bevatten alleen water. De wetenschappers noteren van elke vlinder welke bloem hij als eerste kiest om voedsel te vinden. Fase 2 De wetenschappers doen vervolgens suikerwater in de bloem die tijdens fase 1 het minst vaak werd gekozen. In de andere bloemen doen ze alleen water. Gedurende acht dagen laten ze de vlinders 30 minuten per dag tussen de kunststof bloemen rondvliegen op zoek naar voedsel. Fase 3 De wetenschappers herhalen het onderzoek van fase 1.

De resultaten van fase 1 en 3 zie je hieronder in een diagram.
172p
Uit de resultaten blijkt dat de vlinders in fase 1 een voorkeur hebben voor
een bepaalde bloemvorm.
Welke bloemvorm had in fase 1 de grootste voorkeur van de vlinders?
In hoeveel procent van alle bezoeken in fase 1 was deze bloemvorm
de eerste keus?
181p
In fase 2 was er één bloemvorm met suikerwater. Uit de resultaten is af te
leiden welke dat is.
Noem de letter van deze bloemvorm.
191p
Bij dit onderzoek is sprake van leergedrag bij de heliconiusvlinders.
Welke vorm van leergedrag heeft bij dit onderzoek plaatsgevonden?
A conditionering
B inprenting
C gewenning
201p
Alle kunststof bloemen in het onderzoek hebben dezelfde kleur.
Leg uit waarvoor dat nodig is.
211p
Leg uit waarom de vlinders in dit onderzoek hongerig moeten zijn.
221p
Welke conclusie kunnen de wetenschappers trekken uit dit onderzoek?

opgave 6Domesticatie

Huisdieren stammen af van wilde voorouders. Door interactie met de mens zijn deze wilde dieren na vele generaties tam geworden en worden ze als huisdier gehouden. Dit proces wordt domesticatie genoemd. Om het…

Huisdieren stammen af van wilde voorouders. Door interactie met de mens zijn deze wilde dieren na vele generaties tam geworden en worden ze als huisdier gehouden. Dit proces wordt domesticatie genoemd. Om het domesticatieproces na te bootsen is een experiment gedaan dat vijftig jaar duurde. Voor dit experiment werden een aantal vossen gekruist. De minst agressieve nakomelingen werden geselecteerd om verder mee te kruisen. Vijftig jaar later, na negen generaties van selectie en kruisingen, was het gedrag duidelijk veranderd.

231p
Is er in dit experiment sprake van kunstmatige selectie of van natuurlijke
selectie? Leg je antwoord uit.
241p
Behalve het gedrag zijn in deze vijftig jaar ook andere eigenschappen
veranderd. Zo waren er onder de nakomelingen vossen met witte vlekken
in hun vacht. Ook werden in opeenvolgende generaties de kop en de
tanden steeds kleiner.
Veranderde gedurende het experiment het fenotype van de vossen? En
veranderde het genotype?
A alleen het fenotype
B alleen het genotype
C het fenotype en het genotype
251p
In de loop van de tijd waren bij de nakomelingen minder cellen die het
hormoon adrenaline produceren.
Waar wordt dit hormoon geproduceerd?
A in de alvleesklier
B in de bijnieren
C in de hypofyse
D in de schildklier
261p
Ook in het wild worden weleens vossen met witte vlekken geboren. Deze
vossen hebben een kleinere overlevingskans dan bruine vossen.
Leg uit waardoor een vos met witte vlekken in de vacht een kleinere
overlevingskans heeft.

opgave 7Fytoplasma’s

Fytoplasma’s zijn bacteriën die in bastvaten van planten kunnen leven. Ze voeden zich met stoffen die door de bastvaten stromen. Fytoplasma’s hebben geen celwand, maar verder hebben ze dezelfde bouw als andere…

Fytoplasma’s zijn bacteriën die in bastvaten van planten kunnen leven. Ze voeden zich met stoffen die door de bastvaten stromen. Fytoplasma’s hebben geen celwand, maar verder hebben ze dezelfde bouw als andere soorten bacteriën. Net als andere soorten bacteriën hebben fytoplasma’s alleen één cirkelvormig chromosoom. Ze planten zich voort door tijdens de celdeling het chromosoom te verdubbelen, zodat de dochtercellen die hierbij ontstaan weer een cirkelvormig chromosoom hebben.

271p
Welke stoffen stromen door bastvaten? En in welke richting stromen die
stoffen?
A Water en glucose stromen van de bladeren naar de wortels.
B Water en glucose stromen van de wortels naar de bladeren.
C Water en mineralen stromen van de bladeren naar de wortels.
D Water en mineralen stromen van de wortels naar de bladeren.
281p
Hebben fytoplasma’s een celkern? En hebben ze een celmembraan?
A Ze hebben alleen een celkern.
B Ze hebben alleen een celmembraan.
C Ze hebben een celkern en een celmembraan.
D Ze hebben geen celkern en geen celmembraan.
291p
Planten fytoplasma’s zich geslachtelijk of ongeslachtelijk voort? En zijn de
genotypen van de dochtercel en de moedercel gelijk aan elkaar of
verschillend van elkaar?
A geslachtelijk, de genotypen zijn gelijk
B geslachtelijk, de genotypen zijn verschillend
C ongeslachtelijk, de genotypen zijn gelijk
D ongeslachtelijk, de genotypen zijn verschillend

opgave 8Voortplanting bij kangoeroes

Kangoeroes zijn zoogdieren die in
Australië voorkomen. Een
vrouwelijke kangoeroe heeft twee
afzonderlijke baarmoeders en een
vagina die uit drie delen bestaat. De
embryo’s van kangoeroes worden
onvolgroeid geboren. Ze kruipen dan
naar de buidel van de moeder, waar
ze zich verder ontwikkelen totdat ze
volgroeid zijn. In die tijd voeden ze
figuur bij de opgave
zich met melk uit de tepels in de buidel.
figuur bij de opgave
301p
In het voortplantingsstelsel van mannelijke kangoeroes komen geen
zaadblaasjes voor. Bij kangoeroes heeft de prostaat ook de functie die de
zaadblaasjes bij mensen hebben.
Welke functie is dat?
312puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met beweringen over drie delen van
de geslachtsorganen van kangoeroes. Deze drie delen hebben dezelfde
functie als bij mensen. In de tekeningen hierboven worden bepaalde delen
van de mannelijke en vrouwelijke geslachtsorganen met letters
aangegeven.
Noteer achter elke bewering de juiste letter.
Een vrouwelijke en een mannelijke kangoeroe paren. Eén dag na de
paring vindt de ovulatie plaats en wordt de eicel bevrucht. Twintig dagen
na de bevruchting vindt de innesteling plaats. Zeven dagen na de
innesteling wordt het embryo geboren en kruipt het door de vagina naar
de buidel. Na 180 dagen verlaat de jonge kangoeroe de buidel.
321p
Op 11 oktober heeft de paring plaatsgevonden.
figuur bij de opgave
In welk weeknummer wordt het embryo geboren?

opgave 9Atypische myopathie

opgave als beeld van het examen
Door de verstoring van de stofwisseling in de spiercellen kunnen vetten niet meer als brandstof gebruikt worden. • Noem een brandstof die de spiercellen dan nog wel kunnen gebruiken.
Een paard met atypische myopathie kan minder goed ademhalen. • Leg uit waardoor de ademhaling minder goed gaat.
In welk orgaan worden eiwitten toegevoegd aan de urine? A in de dikke darm B in de lever C in de maag D in de nieren
Anna wil bij een boer een weiland huren voor haar paard. In het weiland staan bomen die ze niet kent. Op de grond liggen vruchten die ze meeneemt om te controleren of ze veilig zijn voor haar paard. In de afbeelding zie je wat Anna heeft meegenomen. Daaronder zie je een deel van de determineertabel…

Anna wil bij een boer een weiland huren voor haar paard. In het weiland staan bomen die ze niet kent. Op de grond liggen vruchten die ze meeneemt om te controleren of ze veilig zijn voor haar paard. In de afbeelding zie je wat Anna heeft meegenomen. Daaronder zie je een deel van de determineertabel die Anna raadpleegt. 1 a De vruchten hebben één of meer vleugeltjes. .......................... zie 2 • Is het weiland veilig voor het paard van Anna? Leg je antwoord uit met behulp van de determineertabel.

opgave 10Steenmarters

Steenmarters zijn zoogdieren die steeds vaker in steden aanwezig zijn. Steenmarters gaan ’s nachts op jacht naar voedsel. Ze hebben een territorium dat ze met geurstoffen markeren. Soms kruipen steenmarters in…

Steenmarters zijn zoogdieren die steeds vaker in steden aanwezig zijn. Steenmarters gaan ’s nachts op jacht naar voedsel. Ze hebben een territorium dat ze met geurstoffen markeren. Soms kruipen steenmarters in auto’s, waar ze slangetjes en kabels kapot knagen. Men vermoedt dat in de slangetjes en kabels een stof is verwerkt die naar steenmarters ruikt.

372puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staat een voedselweb waar de steenmarter deel
van uitmaakt. De vakjes 1 en 2 zijn nog leeg.
Zet in elk vakje één van de drie begrippen.
Kies uit ‘mineralen’, ‘planten’ en ‘woelmuis’.
381p
Een steenmarter bijt een kabel door. Hierbij komt een geur vrij. Mogelijk
wil een steenmarter hiermee concurrenten verjagen.
Hoe heet dit type gedrag waarmee dieren concurrenten verjagen?

opgave 11Antistoffen bij baby's

Tijdens de zwangerschap wordt een foetus beschermd tegen ziekteverwekkers door antistoffen die de zwangere vrouw aanmaakt. Na de geboorte krijgt de baby antistoffen binnen met de moedermelk. Een paar maanden nadat de…

Tijdens de zwangerschap wordt een foetus beschermd tegen ziekteverwekkers door antistoffen die de zwangere vrouw aanmaakt. Na de geboorte krijgt de baby antistoffen binnen met de moedermelk. Een paar maanden nadat de borstvoeding gestopt is, verdwijnt de bescherming door deze antistoffen.

392puitwerkbijlage
Bepaalde bloeddeeltjes van de zwangere vrouw maken antistoffen.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met drie uitspraken over de
aanmaak van antistoffen en de aanwezigheid van antistoffen in
weefselvloeistof.
Kruis voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.
401p
Hieronder zie je een afbeelding van een foetus in de baarmoeder van een
vrouw.
figuur bij de opgave
Tijdens de zwangerschap bevinden zich antistoffen in de bloedvaten van
deel R.
Wat is de naam van deel R?
411p
Vanuit deel R stroomt bloed met antistoffen via de navelstreng naar het
hart van de foetus.
Door welk bloedvat stroomt het bloed met antistoffen vanaf deel R door
de navelstreng? En via welk bloedvat stroomt het bloed naar het hart van
de foetus?
A eerst door de navelstrengader en daarna via de aorta naar het hart
B eerst door de navelstrengader en daarna via de holle ader naar het
hart
C eerst door de navelstrengslagader en daarna via de aorta naar het
hart
D eerst door de navelstrengslagader en daarna via de holle ader naar
het hart
421p
Door de antistoffen uit de moedermelk is de baby na de geboorte immuun
voor ziekteverwekkers.
Hoe heet deze vorm van immunisatie van de baby?
A kunstmatige en actieve immunisatie
B kunstmatige en passieve immunisatie
C natuurlijke en actieve immunisatie
D natuurlijke en passieve immunisatie

opgave 12Koolzaad

Boeren telen koolzaad voor de olie die uit de zaden wordt geperst. De bladkleur is meestal donkergroen. Er is ook een geelgroen fenotype. Dit fenotype wordt veroorzaakt door een recessief gen.
431p
Ouder 1 met geelgroene bladeren wordt gekruist met ouder 2 met
donkergroene bladeren. De helft van de nakomelingen heeft geelgroene
bladeren, de andere helft heeft donkergroene bladeren.
Welke ouder is heterozygoot voor de eigenschap bladkleur?
A alleen ouder 1
B alleen ouder 2
C ouder 1 en ouder 2
D geen van beide ouders
441p
Twee planten met geelgroene bladeren worden onderling gekruist.
Hoeveel procent van de nakomelingen heeft naar verwachting
donkergroene bladeren?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%
452p
De zaadopbrengst van planten met donkergroene bladeren en die van
planten met geelgroene bladeren wordt met elkaar vergeleken. Het aantal
gram zaad dat per plant geoogst wordt, is bij de planten met geelgroene
bladeren een stuk lager dan bij de planten met donkergroene bladeren.
Verklaar dit verschil.

opgave 13Apen op Sumatra

In het tropisch regenwoud op Sumatra leven orang-oetans en
spookdiertjes.
Orang-oetans zijn mensapen met een roodbruine vacht. Ze leven hoog in
de bomen en voeden zich vooral met vruchten, bladeren en boomschors.
Spookdiertjes zijn halfapen met een lichtbruine vacht. Ze hebben grote
ogen waarmee ze in het donker goed kunnen zien. Spookdiertjes zijn
vleeseters. Ze gaan ’s nachts op jacht en doden hun prooi met hun
scherpe tanden.
orang-oetan
spookdiertje
In de afbeelding zie je een stamboom die de afstamming van apen
weergeeft volgens de evolutietheorie.
figuur bij de opgave
461p
Hoeveel miljoen jaar geleden splitste zich de groep af waar de
spookdiertjes bij horen?
472p
Drie groepen apen zijn: halfapen, apen van de nieuwe wereld en apen
van de oude wereld.
Aan welk van deze groepen zijn de orang-oetans het meest verwant
volgens deze stamboom? Leg je antwoord uit.
482p
Het spijsverteringskanaal van orang-oetans is in verhouding veel langer
dan dat van spookdiertjes.
Leg dat uit.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
491p
Spookdiertjes jagen ’s nachts. Ze hebben ogen met veel meer staafjes
dan kegeltjes.
Hebben staafjes een hogere of een lagere drempelwaarde voor licht dan
kegeltjes? Of is de drempelwaarde gelijk?
A een hogere drempelwaarde
B een lagere drempelwaarde
C een gelijke drempelwaarde
501p
De ogen van spookdiertjes bestaan uit delen met dezelfde namen en
functies als bij mensen.
Hieronder zie je een afbeelding van het oog. Vijf delen zijn met een
nummer aangegeven.
figuur bij de opgave
Welk nummer geeft het deel aan waarin de staafjes en kegeltjes zich
bevinden?
En wat is de naam van dit deel?
Schrijf je antwoord zo op:
nummer:................................................
naam:....................................................
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.