Eindexamen nask 2 vmbo gl/tl 2004 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen

- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee

redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet méér. Alleen de eerste twee

redenen kunnen punten opleveren.

- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als een gedeelte

van de berekening goed is, kan dat punten opleveren. Een goede uitkomst zonder

berekening levert geen punten op.

- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

opgave 1LOODOXIDEN

11p

Van het metaal lood bestaan verschillende oxiden: PbO, PbO₂, Pb₂O₃ en Pb₃O₄.

Welke van deze oxiden heeft de naam lood(III)oxide?

A PbO

B PbO₂

C Pb₂O₃

D Pb₃O₄

21p

Het massapercentage lood in PbO

A is groter dan het massapercentage lood in PbO₂.

B is gelijk aan het massapercentage lood in PbO₂.

C is kleiner dan het massapercentage lood in PbO₂.

Oranje loodmenie heeft de formule Pb₂O₃. Als deze stof gedurende enige tijd

wordt verhit, ontstaan het rode Pb₃O₄ en zuurstof.

Melanie verhit 5,0 gram oranje loodmenie in een schaaltje. Na afloop van de

reactie bepaalt Melanie de massa van de rode stof die is ontstaan.

32p

Geef de vergelijking van de reactie die optreedt als oranje loodmenie wordt verhit.

43p

Bereken hoeveel gram van de rode stof maximaal kan ontstaan uit 5,0 gram oranje

loodmenie.

52p

Als het schaaltje enige tijd blijft staan, verandert de rode stof weer in de oranje stof.

Geef een verklaring voor het opnieuw ontstaan van de oranje stof.

opgave 2CALCIUM

Annette doet een proefje met calcium, een grijze vaste stof. Ze brengt een stukje

calcium in een reageerbuis die voor een vierde deel gevuld is met water. Annette

ziet belletjes ontstaan en de vloeistof wordt wit en troebel. De reageerbuis wordt

warm. Als Annette de bovenkant van de reageerbuis even bij een vlam houdt,

hoort ze een plofje. Na enige tijd is er geen grijze vaste stof meer over.

61p

Welke bewering over de stof calcium is juist?

A Calcium is een edel metaal.

B Calcium is een legering.

C Calcium is een onedel metaal.

D Calcium is een ontleedbare stof.

72p

Noteer vier waarnemingen die Annette tijdens de proef heeft gedaan.

81p

Annette heeft bij haar experiment het gas dat bij de reactie is ontstaan, aangetoond.

Geef de naam van dat gas.

Annette vraagt aan haar lerares welke witte stof is ontstaan. Ze krijgt te horen dat

deze stof calciumhydroxide is.

Ze gaat onderzoek doen naar de oplosbaarheid van deze stof. Ze filtreert de

troebele witte vloeistof. Ze noteert hoe het filtraat en het residu er bij deze filtratie

uitzien. Vervolgens verdeelt ze het filtraat over twee reageerbuizen. Met elk van

deze reageerbuizen doet ze een proef:

Proef 1: In de eerste reageerbuis doet ze een rietje waarmee ze door de vloeistof

blaast. Er ontstaat een troebele vloeistof.

Proef 2: Ze dampt de inhoud van de tweede reageerbuis in. Na afloop zit er een

klein beetje wit poeder in de reageerbuis: calciumhydroxide.

92p

Welke twee waarnemingen kan Annette doen aan het residu dat zij bij de filtratie

(regel 4) heeft gekregen?

102p

Welke conclusie over het filtraat kan Annette trekken uit het resultaat van proef 1?

113p

Geef de vergelijking voor het indampen van het filtraat (proef 2).

opgave 3DONALD DUCK’S CHEMIEPROEVEN

In 1944 verscheen een strip, waarin Donald Duck met de chemiedoos van zijn neefjes

proeven in zijn kelder uitvoert. Door een klap op z’n hoofd krijgt de stripheld allerlei

‘fantastische’ ideeën. Hieronder is een plaatje uit die strip afgebeeld.

121p

Waaruit bestaat nevel?

A gasbelletjes, fijn verdeeld in een vloeistof

B vaste deeltjes, fijn verdeeld in een gas

C vaste deeltjes, fijn verdeeld in een vloeistof

D vloeistofdruppels, fijn verdeeld in een gas

E vloeistofdruppels, fijn verdeeld in een vloeistof

131p

Uit het plaatje blijkt dat Donald Duck de stoffen CH₂ en NH₄ voor een proef wil gebruiken.

Kwik, Kwek en Kwak hebben gelijk: er waren namelijk in 1944 geen stoffen bekend met

de molecuulformule CH₂ en NH₄. Wel waren methaan (CH₄) en ammoniak bekend.

Geef de molecuulformule van ammoniak.

In de onderstaande tabel staan enkele gegevens over CH₄. Ook zijn daarin

gegevens van lucht, stikstof en zuurstof opgenomen.

dichtheid smeltpunt kookpunt CH 4 0,72 kg/m 3 91 K 112 K N 2 1,25 kg/m 3 63 K 77 K O 2 1,43 kg/m 3 54 K 90 K lucht 1,31 kg/m 3 -- --

141p

In plaatje 1 zijn twee open maatbekers op het tafelblad getekend.

Waarom kan er geen CH₄ in een open maatbeker zitten? Gebruik bij je antwoord

gegevens uit de bovenstaande tabel.

naar: Donald Duck "De gekke chemicus"

152p

Geef de formules van de twee stoffen die Donald Duck in plaatje 2 noemt.

Maak bij de beantwoording gebruik van het Binas tabellenboek.

162p

In plaatje 4 zie je dat Donald Duck een proef doet. Daarbij heeft hij niet de nodige

veiligheidsmaatregelen genomen.

Noem twee veiligheidsmaatregelen die Donald Duck had moeten nemen voordat hij

aan zijn proef begon.

171p

In 1959 is het deeltje met formule CH₂ (waarover in 1944 door Donald Duck in de strip

werd gesproken) ontdekt. Het ontstaat onder extreme omstandigheden uit de stof CH₂N₂.

De vergelijking van de reactie die daarbij optreedt, is:

CH₂N₂ → CH₂ + N₂

Hoe wordt het soort reactie genoemd waarbij CH₂ uit CH₂N₂ ontstaat?

A neerslagreactie

B ontledingsreactie

C polymerisatiereactie

D verbrandingsreactie

opgave 4RADIJSJES

In een vragenrubriek werd de volgende vraag gesteld:

Wanneer ik een vochtig radijsje in een hoopje keukenzout druk, zie ik het

radijsrood snel naar blauw verkleuren. Kunt u mij zeggen hoe dat komt?

dhr. B.v.E te Apeldoorn

Onder deze vraag was het volgende antwoord afgedrukt:

Een merkwaardige zaak, want dit zou je niet verwachten als je de chemische aard

van keukenzout kent. Radijssap is gevoelig voor de zuurgraad; misschien dat het

anti-klontermiddel, dat aan het zout van fabriekswege is toegevoegd, de

kleurverandering veroorzaakt.

naar: NRC-Handelsblad

181p

Welke eigenschap van keukenzout wordt in bovenstaande tekst bedoeld met ‘de

chemische aard van keukenzout’?

A Keukenzout is neutraal.

B Keukenzout is oplosbaar.

C Keukenzout is wit.

D Keukenzout smaakt zout.

191p

De ‘gevoeligheid voor de zuurgraad’ duidt op de aanwezigheid van een

A emulgator.

B indicator.

C katalysator.

D reactor.

Hedwig en Béla hebben onderzocht of het antwoord op de vraag van dhr. B.v.E.

uit Apeldoorn juist is. In hun verslag staat onder andere het volgende:

Het anti-klontermiddel zorgt ervoor dat het zout in de zoutstrooier droog en fijn blijft.

Op de verpakking wordt deze stof met een E-nummer aangegeven. De zoutindustrie

gebruikt vaak de stoffen E504 en E536. Over deze stoffen hebben we de volgende

informatie gevonden:

E504: Magnesiumcarbonaat

E504 komt voor in de mineralen magnesiet, dolomiet en kalksteen.

E536: Kaliumferrocyanide (K₄Fe(CN)₆)

E536 wordt bereid uit bloed of door waterstofferrocyanide met kaliumhydroxide

te laten reageren.

Wij hebben twee potjes keukenzout gekocht; in het ene was het anti-klontermiddel E504

aanwezig, in het andere E536. Uit elk potje deden wij wat zout op een horlogeglas. Wij

hebben een rood radijsje middendoor gesneden.

helft hebben we met de

doorgesneden kant in het zout van het eerste horlogeglas gedrukt, de andere helft

hebben we op dezelfde manier in het zout van het andere horlogeglas gedrukt. Toen we

na enige tijd keken, was het zout kletsnat geworden. Om het radijsje van het eerste

horlogeglas was het zout (met E504) blauw geworden. Het zout om het andere radijsje

was rood geworden.

Het antwoord op de vraag van dhr B.v.E uit Apeldoorn is dus juist.

Maak bij de beantwoording van de vragen 20 tot en met 23 gebruik van de tekst onderaan

bladzijde 6.

202p

Geef de formule van de stof die wordt aangeduid met E504.

211p

Kaliumferrocyanide is een zout waarin CN^– ionen voorkomen.

Welke lading hebben de ijzerionen in kaliumferrocyanide?

A 3-

B 2-

C 2+

D 3+

221p

Verklaar waarom de kleur van het radijsje verandert door de aanwezigheid van E504.

231p

De zin ‘Het antwoord op de vraag van dhr B.v.E. uit Apeldoorn is dus juist’ is een

A beschrijving.

B conclusie.

C gegeven.

D meetresultaat.

E onderzoeksvraag.

F waarneming.

opgave 5KUNSTMEST

Planten hebben ‘stikstof’ nodig om te kunnen groeien. De stikstof moet worden

opgenomen in de vorm van opgeloste ionen. Wanneer in de grond onvoldoende

stikstofbevattende ionen aanwezig zijn, kan men een kunstmest toevoegen die NH₄NO₃

bevat.

242p

Geef de naam van NH₄NO₃.

252p

Bereken het massapercentage stikstof in NH₄NO₃.

opgave 6BACTERIE MAAKT SCHONE BRANDSTOF

Aardolie wordt in raffinaderijen bewerkt om er brandstoffen zoals benzine en

diesel van te maken. Bij een van die bewerkingen worden lange koolstofketens

afgebroken tot kleinere eenheden. Behalve in raffinaderijen kan dit proces nu ook

onder de grond worden uitgevoerd door bacteriën. Daarvoor worden speciale

bacteriën in de olielaag gebracht. Deze aanpak heeft nog een bijkomend voordeel:

de bacteriën verwijderen ook milieuvervuilende giftige metalen zoals lood.

Daardoor ontstaat een betere en veel schonere brandstof en is de aardolie in de

raffinaderij ook eenvoudiger om te zetten in bruikbare producten.

naar: Intermediair

261p

In de regels 1 en 2 worden twee brandstoffen genoemd die van aardolie worden gemaakt.

Noem nog een andere brandstof die van aardolie wordt gemaakt.

271p

Welk proces wordt door de bacteriën onder de grond uitgevoerd (regel 3 en 4)?

A destilleren

B kraken

C polymeriseren

D verbranden

281p

Er zijn verschillende metalen bekend, die giftig zijn. In het tekstfragment wordt lood

genoemd (regel 6). Een ander giftig metaal is

A cadmium.

B calcium.

C kalium.

D natrium.

291p

Aardolie is de grondstof voor verschillende brandstoffen en andere bruikbare producten

(regel 8).

Geef een voorbeeld van een ander bruikbaar product dan een brandstof waarvoor

aardolie de grondstof is.

opgave 7GEURVRETERS

Zweet bevat allerlei stoffen die door bacteriën omgezet kunnen worden in stoffen met een sterke geur. Eén van die stoffen is boterzuur. Welke fase moet boterzuur hebben om het te kunnen ruiken? A gasfase B vaste fase C vloeibare fase

Er zijn allerlei middelen ontwikkeld tegen zweetgeur. In verschillende deodorants is aluminiumhydroxide aanwezig. Aluminiumhydroxide reageert met boterzuur. De stoffen die bij deze reactie ontstaan hebben geen geur. Wat is de formule van aluminiumhydroxide? A AlOH B AlOH 2 C Al(OH) 2 D AlOH 3 E Al(OH) 3

Er bestaan speciale zooltjes om in schoenen te leggen. Deze zooltjes bevatten actieve kool. De actieve kool bindt de stoffen die zweetgeur veroorzaken. Deze zooltjes worden daarom ook wel ‘geurvreters’ genoemd. De actieve kool voorkomt de zweetgeur door A adsorptie. B condensatie. C extractie. D verdamping.

Voor het verwijderen van geurstoffen zoals boterzuur is een nieuw soort ‘geurvreter’ ontwikkeld. Deze ‘geurvreter’ wordt als kleine vloeistofdruppeltjes met een verstuiver op bijvoorbeeld kleding gespoten. De werkzame stof in dit nieuwe middel bestaat uit ringvormige suikermoleculen. Om deze ringvormige suikermoleculen te maken, wordt glucose als beginstof gebruikt. Bij de vorming van één ringvormig suikermolecuul worden zes glucosemoleculen aan elkaar gekoppeld. Daarbij ontstaat ook water: 6 C 6 H 12 O 6 → C 36 H y O z + 6 H 2 O Welke getallen stellen y en z voor in C 36 H y O z ? y z A 60 30 B 60 35 C 70 35 D 72 36

In een artikel over de werking van dit nieuwe middel staat het volgende: Een ringvormig suikermolecuul (afgekort: RS) neemt een boterzuurmolecuul (afgekort: B) op in de ring. Daarbij ontstaat een verbinding die met de afkorting RSB kan worden aangeduid. Als het oplosmiddel (water) verdampt is, kan de verbinding RSB van de kleding worden geborsteld. Welke van de onderstaande vergelijkingen geeft het proces dat optreedt bij het verdampen van het water in de behandelde kleding, het beste weer? A RSB (aq) → RSB (g) B RSB (aq) → RSB (s) C RSB (l) → RSB (g) D RSB (l) → RSB (s)

opgave 8KRISTALSODA

Kristalsoda is een witte vaste stof die in de winkel gekocht kan worden in een

verpakking van 1,0 kg. Kristalsoda bestaat uit natriumcarbonaat, waarbij een

hoeveelheid water in het kristalrooster is opgenomen. De formule van kristalsoda

is Na₂CO₃. 10H₂O; de molecuulmassa is 286,0 u.

Bij het oplossen van kristalsoda in hard water (leidingwater) ontstaat een

troebeling.

Wanneer kristalsoda wordt verwarmd, treedt een reactie op waarbij het water als

waterdamp de lucht in gaat:

Na₂CO₃. 10H₂O (s) → Na₂CO₃ (s) + 10H₂O (g)

351p

De hardheid van water wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van

A calciumionen.

B carbonaationen.

C ketelsteen.

362p

Sohal beweert dat kristalsoda voor meer dan de helft uit water bestaat. Om dat te

bewijzen brengt hij 2,0 gram kristalsoda in een reageerbuis en verwarmt dat net zolang tot

er geen waterdamp meer uit de buis komt.

Bereken de massa-afname van de reageerbuis met inhoud ten gevolge van het

verdampen van het water uit de 2,0 gram kristalsoda.

371p

Bereken hoeveel kg water aanwezig is in een pak met 1,0 kg kristalsoda.

381p

Welke van de volgende stoffen kan men gebruiken om water aan te tonen?

A blauw kopersulfaat

B een gloeiende houtspaander

C helder kalkwater

D wit kopersulfaat

391p

Na afloop van zijn proef heeft Sohal een hoeveelheid vast Na₂CO₃ in zijn reageerbuis.

Om de reageerbuis schoon te maken, voegt hij wat gedestilleerd water toe. De Na₂CO₃

lost hierin langzaam op.

Wat is de vergelijking voor het oplossen van Na₂CO₃?

A Na₂CO₃ (s) → Na₂CO₃ (aq)

B Na₂CO₃ (s) → Na₂ (aq) + CO₃ (aq)

C Na₂CO₃ (s) → Na₂⁺ (aq) + CO₃^2– (aq)

D Na₂CO₃ (s) → 2 Na⁺ (aq) + CO₃^2– (aq)

403p

Arnaud, die dezelfde proef heeft gedaan als Sohal, besluit zijn reageerbuis met vast

Na₂CO₃ schoon te maken door er wat verdund zuur in te doen. Het blijkt prima te werken:

de vaste stof is in korte tijd verdwenen door een reactie waarbij een gas ontstaat.

Geef de vergelijking van de reactie die optreedt als een verdund zuur aan vast

Na₂CO₃ wordt toegevoegd.

opgave 9ZINKBEREIDING

Een van de grondstoffen voor de bereiding van zink is zinkerts. Zinkerts bestaat voornamelijk uit zinksulfide. In zinkerts komen verschillende verontreinigingen voor zoals cadmiumsulfide. In onderstaand schema is de bereiding van zink schematisch weergegeven: verdund zuurstof zwavelzuur zink zuurstof onzuiver ruimte onzuiver ruimte onzuiver ruimte cadmium ruimte zuiver ruimte zuiver zinksulfide 1 zinkoxide 2 zink-ionen 3 zink-ionen 4 zink-ionen 5 zink X cadmium verdund zwavelzuur

411p

Wat is de formule van stof X die uit ruimte 1 komt?