Eindexamen nask 2 vmbo gl/tl 2006 tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen

- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee

redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet méér. Alleen de eerste twee

redenen kunnen punten opleveren.

- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als een gedeelte

van de berekening goed is, kan dat punten opleveren. Een goede uitkomst zonder

berekening levert geen punten op.

- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

opgave 1HARD WATER

11p

In water kunnen vele, maar niet alle stoffen worden opgelost.

Welke van de volgende stoffen lost slecht op in water?

A alcohol

B keukenzout

C krijt

D suiker

21p

Het leidingwater in Nederland bevat altijd een hoeveelheid calciumionen. Daardoor

ontstaat bij het oplossen van natuurlijke zeep en bij het oplossen van sommige zouten in

dit water een suspensie.

Welk soort reactie treedt op bij het ontstaan van deze suspensie?

A neerslagreactie

B ontledingsreactie

C polymerisatiereactie

D zuur-basereactie

31p

Hard water kan gedeeltelijk onthard worden door het water enige tijd te laten koken.

Tijdens het koken treedt een reactie op waarbij ketelsteen wordt gevormd.

Uit welke stof bestaat ketelsteen voornamelijk?

A calcium

B calciumcarbonaat

C calciumfosfaat

D calciumsulfaat

42p

Hard water wordt onthard als het door een ionenwisselaar wordt geleid.

Beschrijf kort hoe de ionenwisselaar werkt en leg aan de hand van de samenstelling

van het verkregen water uit dat dit niet hard meer is.

Noteer je antwoord als volgt:

werking ionenwisselaar: …

uitleg:...

opgave 2VITRIOOLOLIE

Arabische alchemisten waren waarschijnlijk de eersten die zwavelzuur hebben

gemaakt. Zij bereidden het zuur door kristallen 'groene vitriool' in een grote kolf te

verhitten. Groene vitriool is een zout met de formule FeSO₄. 7H₂O. Wanneer

groene vitriool wordt verhit, ontstaan eerst FeSO₄ en water. Het ontstane FeSO₄

ontleedt vervolgens waarbij een vaste stof en de gassen SO₂ en SO₃ ontstaan:

.. FeSO₄(s) →.. X(s) +.. SO₂(g) +.. SO₃(g) (reactie 1)

De gassen die tijdens het verhitten uit de kolf opstegen, werden in een tweede

kolf geleid die gevuld was met water. Het resultaat was een zure vloeistof die

onder andere zwavelzuur bevatte. Deze zure vloeistof werd 'vitrioololie' genoemd.

De sterkte van de vitrioololie kon op verschillende manieren worden geregeld. Om

'sterke' vitrioololie te maken, kan bijvoorbeeld weinig water in de tweede kolf

worden gedaan.

Gebruik bij de beantwoording van de vragen 5 tot en met 10 zo nodig bovenstaand

tekstfragment.

51p

Wat is de naam van FeSO₄?

A ijzer(I)sulfaat

B ijzer(II)sulfaat

C ijzer(III)sulfaat

61p

Hoe wordt het type ontledingsreactie (reactie 1) genoemd die in de grote kolf

plaatsvindt?

72p

Geef de namen van de gassen die gevormd werden bij het ontleden van FeSO₄.

81p

Door de vergelijking van reactie 1 kloppend te maken, kan de formule van stof X worden

afgeleid. Wat is de formule van stof X?

A Fe

B FeO

C Fe₂O₃

91p

In welke van onderstaande tekeningen worden de gassen op de juiste manier door de kolf

geleid? tekening 1 A tekening 1 B tekening 2 C tekening 3 D tekening 4

101p

Om 'sterke' vitrioololie te maken, kan weinig water in de tweede kolf worden gedaan.

Noem een andere manier om 'sterke' vitrioololie te maken.

opgave 3VERVUILDE GROND

Grond Bakboord vervuild

Onder het wegdek van de straat Bakboord in Almere is een verontreiniging

in de bodem aangetroffen. Het gaat om teerachtige verbindingen die worden

afgekort als PAK (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen). Metingen

wijzen uit dat het drinkwater niet is verontreinigd. De GGD meldt dat er geen

gevaar voor de volksgezondheid is. Wel wordt de vervuilde grond

afgegraven.

Almere De verontreiniging is in een hoge concentratie aanwezig: 460 mg op een

kilo, zesmaal zoveel als is toegestaan. De gemeente is gisteren een grootschalig

onderzoek gestart.

De bewoners zijn onmiddellijk per brief op de hoogte gesteld. Hoewel het om een

buitengewoon schadelijke stof gaat, is er volgens de GGD geen gevaar voor de

bewoners.

De verontreiniging werd ontdekt tijdens de werkzaamheden aan de riolering.

"Het is nogal onfris spul. Dat rook ik direct", meldt wethouder Smeeman. De

PAK's bevinden zich zo'n dertig tot zestig centimeter onder het wegdek.

naar: Almere Vandaag.

Gebruik bij de beantwoording van de vragen 11 tot en met 13 en vraag 17 zo nodig

bovenstaand tekstfragment.

111p

Uit welk(e) soort(en) deeltjes zijn de moleculen van PAK's opgebouwd?

A alleen uit C atomen

B alleen uit C ionen

C alleen uit H atomen

D alleen uit H ionen

E uit C atomen en H atomen

F uit C ionen en H ionen

121p

Hoe groot is de maximaal toegestane concentratie PAK's (in mg/kg) volgens het artikel?

A 6

B 77

C 460

D 2760

131p

In welke fase bevonden de PAK's zich die wethouder Smeeman waarnam?

A gasfase

B vaste fase

C vloeibare fase

PAK's ontstaan onder andere bij de onvolledige verbranding van organisch

materiaal, zoals fossiele brandstoffen en hout. Daarbij ontstaat ook bijna altijd

benz(a)pyreen. Volgens de veiligheidskaart van benz(a)pyreen is dit een giftige

stof waar uiterst zorgvuldig mee moet worden omgegaan. De stof kan door de

huid worden opgenomen en daarom staat er op de veiligheidskaart: "voorkom alle

contact!"

141p

Geef een voorbeeld van een fossiele brandstof.

151p

Op de veiligheidskaart van benz(a)pyreen staat het volgende pictogram.

Welke eigenschap van benz(a)pyreen wordt door dit pictogram aangegeven?

A Benz(a)pyreen is bijtend.

B Benz(a)pyreen is brandbevorderend.

C Benz(a)pyreen is giftig.

D Benz(a)pyreen is irriterend.

161p

Tijdens het verwijderen van de vervuilde grond hadden de werknemers waterdichte

pakken aan.

Noem nog een maatregel om contact met de huid te voorkomen.

171p

Op de veiligheidskaart staat dat benz(a)pyreen in de PAK’s een buitengewoon schadelijke

stof is. Toch beweert de GGD van Almere dat er geen gevaar is voor de bewoners.

Geef een reden waarom de GGD dit beweert. Gebruik daarbij een gegeven uit het

artikel.

opgave 4AMMONIAK

181p

Ammoniakgas wordt gemaakt door stikstof met waterstof te laten reageren.

Wat is de vergelijking van de reactie die daarbij optreedt?

A N + 3 H → NH₃

B N₂ + 6 H → 2 NH₃

C 2 N + 3 H₂ → 2 NH₃

D N₂ + 3 H₂ → 2 NH₃

191p

Voordat houtwerk geverfd mag worden, kan het ontvet worden met een oplossing van

ammoniak in water.

Welke pH heeft deze oplossing?

A kleiner dan 7

B 7

C groter dan 7

201p

Het grootste deel van de in de wereld geproduceerde ammoniak wordt gebruikt voor het

maken van verschillende soorten kunstmest. Een daarvan is ammoniumnitraat.

Met welk zuur moet men ammoniak laten reageren om ammoniumnitraat te verkrijgen?

A azijnzuur

B salpeterzuur

C zoutzuur

D zwavelzuur

opgave 5VAN BAUXIET TOT ALUINAARDE

Bauxiet is een delfstof waaruit aluminium wordt bereid. Bauxiet bestaat hoofdzakelijk uit een mengsel van aluminiumhydroxide, ijzeroxiden en aluminiumsilicaten. Bij de bauxietmijn wordt het bauxiet eerst tot aluinaarde verwerkt. Hieronder is een blokschema weergegeven van de 'aluinaardefabriek'. natronloog natronloog oplossing van bauxiet reactor 1 suspensie schei- natriumaluminaat dings- reactor 2 170 °C ruimte aluminium- hydroxide rode modder reactor 3 aluinaarde 900 °C water In de aluinaardefabriek wordt het fijngemalen bauxiet in reactor 1 samengevoegd met natronloog. Het aluminiumhydroxide in het bauxiet reageert met de natronloog. Daarbij ontstaat natriumaluminaat dat oplosbaar is in water. De andere stoffen die in het bauxiet aanwezig zijn, blijven als vaste deeltjes in het water zweven. Deze vaste deeltjes zakken in de scheidingsruimte naar de bodem en worden vervolgens verwijderd. De vaste stof die hier ontstaat wordt 'rode modder' genoemd. De rode kleur van de modder wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van ijzer(III)oxide.

211p

Hoe noemt men verbindingen die in de natuur voorkomen, waaruit men metalen kan

bereiden?

A elementen

B ertsen

C legeringen

D polymeren

221p

Wat is de notatie van de vloeistof die in reactor 1 aan bauxiet wordt toegevoegd?

A NaOH(aq)

B NaOH(l)

C Na⁺(aq) + OH^–(aq)

D Na⁺(l) + OH^–(l)

231p

Welke scheidingsmethode wordt in de scheidingsruimte toegepast?

A bezinken

B destilleren

C extraheren

242p

Geef de formule van de stof die verantwoordelijk is voor de kleur van de 'rode

De natriumaluminaat-oplossing die uit de scheidingsruimte komt, wordt vervolgens in reactor 2 gebracht. In deze reactor zijn de omstandigheden zó gekozen dat het natriumaluminaat ontleedt in natronloog en vast…

251p

Natriumaluminaat is een zout met de formule Na₃AlO₃.

Wat is de formule van het aluminaat-ion?

A AlO₃

B AlO₃^–

C AlO₃^2–

D AlO₃^3–

262p

Geef twee redenen waarom men de natronloog die uit reactor 2 komt, hergebruikt.

272p

Geef de vergelijking van de reactie die optreedt in reactor 3.

281p

Geef de chemische naam van zuivere aluinaarde.

opgave 6ALUMINIUMFABRICAGE

In een aluminiumfabriek wordt aluinaarde (Al O ) omgezet in aluminium. 2 3 Daartoe wordt de aluinaarde in een elektrolysebak gesmolten bij een temperatuur van ongeveer 1000 K. De elektrolysebak is aangesloten op een gelijkspanningsbron. In de vloeibare aluinaarde elektrode elektrode hangt een grafietelektrode. De wand van de elektrolysebak vormt de andere elektrode. Bij de grafietelektrode ontstaat zuurstof, met als gevolg dat daar ook koolstofdioxide ontstaat. vloeibaar Al 2 O 3 Bij de andere elektrode ontstaat aluminium. vloeibaar aluminium De reactievergelijking van het elektrolyse-proces is: 2 Al O → 4 Al + 3 O 2 3 2 Het vloeibare aluminium zakt naar de bodem van de bak en kan daar worden afgetapt.

291p

Door het smelten van de aluinaarde wordt het geleidend en kan het geëlektrolyseerd

worden.

Welk soort deeltjes zorgt bij de elektrolyse voor de stroomgeleiding?

A atomen

B moleculen

C ionen

301p

De grafietelektrode (grafiet: zuivere koolstof) in de elektrolysebak is na verloop van tijd

bijna verdwenen.

Wat is hiervan de oorzaak?

A Grafiet reageert met de zuurstof die ontstaat bij de elektrode.

B Grafiet reageert met het vloeibare aluminium.

C Grafiet smelt bij de temperatuur die de vloeibare aluinaarde heeft.

D Grafiet verdampt bij de temperatuur die de vloeibare aluinaarde heeft.

312p

Is de wand van de elektrolysebak de positieve of de negatieve elektrode? Motiveer je

antwoord.

322p

Toon met een berekening aan dat het massapercentage aluminium in aluinaarde

52,9% bedraagt.

332p

Aluminium Delfzijl BV maakt per jaar 100 kiloton (100.000 ton) aluminium uit aluinaarde.

Bereken hoeveel kiloton aluinaarde per jaar tenminste in Delfzijl moet worden

aangevoerd om 100 kiloton aluminium te maken.

opgave 7GLANZEND ZILVER

Zilver is een edel metaal. Toch wordt het langzaam aangetast door stoffen uit de lucht. Door een chemische reactie met onder andere zwavelverbindingen die in de lucht aanwezig zijn, verliest het zilver zijn glans. De nog niet kloppend gemaakte vergelijking van een reactie die daarbij optreedt, is: .. Ag + .. O + .. H S → .. Ag S + .. H O (reactie 1) 2 2 2 2 Om het zilver weer te laten glanzen, kan het ontstane Ag S van het zilver 2 afgeschuurd worden met behulp van zilverpoets. Professor Shakhashiri geeft op zijn internetsite "Science is fun" een andere manier om het ontstane Ag S te verwijderen. 2 Er staat: "Neem een pan en bedek de bodem met aluminiumfolie. Zet de pan in de gootsteen. Leg daarop het aangetaste zilveren voorwerp. Kook een halve liter water en voeg daar een zakje bakpoeder aan toe. Giet dit mengsel over het zilveren voorwerp heen zodat dit helemaal ondergedompeld is. Het zwarte Ag S laagje verdwijnt vrijwel 2 onmiddellijk." De vergelijking van de reactie die daarbij optreedt, is: 3 Ag S + 2 Al → 6 Ag + Al S (reactie 2) 2 2 3

341p

Wat is de algemene benaming voor de aantasting van metalen door stoffen uit de lucht?

A corrosie

B neerslaan

C roesten

351p

Wat is de naam van Ag₂S?

363p

De vergelijking van reactie 1 is onvolledig: de coëfficiënten en de toestandsaanduidingen

ontbreken.

Neem de onvolledige vergelijking van reactie 1 over. Maak deze kloppend door er de

juiste coëfficiënten in te zetten en zet bij elke stof de toestandsaanduiding.

372p

Pascal beweert dat de methode van professor Shakhashiri beter is dan zilverpoets omdat

het zilver met de methode van Shakhashiri minder slijt.

Leg uit dat Pascal gelijk heeft.

383p

Op een zilveren ring heeft zich een laagje Ag₂S gevormd.

Dit laagje heeft een massa van 50 mg.

Bereken hoeveel mg aluminium minimaal nodig is om 50 mg Ag₂S te laten reageren

volgens reactie 2.

opgave 8ETSEN

Etsen wordt gebruikt bij een druktechniek, waarbij men werkt op een plaat van zink.

De zinkplaat wordt bedekt met een zuurafstotende waslaag. In deze laag wordt een

tekening gemaakt met een etsnaald. Hierdoor komt het zink op die plekken bloot te

liggen. Daarna legt men de plaat in geconcentreerd zwavelzuur. De H⁺ ionen

reageren dan met het vaste zink. Daarbij ontstaan waterstofgas en zinkionen.

392p

Geef de vergelijking van de reactie van H⁺ ionen met vast zink.

402p

Welke handelingen moeten uitgevoerd worden om waterstofgas aan te tonen? Wat

wordt daarbij waargenomen?

Noteer je antwoord als volgt:

handelingen:...

waarneming:...

Zuur dat een aantal malen gebruikt is voor het etsen van zink, is chemisch afval.

Het is een oplossing die bestaat uit verdund zwavelzuur dat is verontreinigd met

opgelost zinksulfaat. Dit mag niet in het riool worden weggespoeld. Om deze

oplossing te verwerken, kan men een overmaat soda (zie Binas informatieboek

tabel 39) toevoegen. Dan treden twee reacties op, één waarbij een gas vrijkomt en

één waarbij een neerslag ontstaat. Het neerslag kan worden verwijderd door filtratie.

De doorgelopen vloeistof mag vervolgens in het riool weggespoeld worden.

411p

Welk gas ontstaat wanneer soda wordt toegevoegd aan het zuur dat een aantal malen

gebruikt is voor het etsen van zink?

A koolstofdioxide

B waterstof

C zuurstof

D zwaveldioxide

422p

Geef de formule van de stof waaruit het neerslag bestaat.

432p

Maak een schematische tekening van een filtratie-opstelling. Geef daarin aan waar

zich het fitraat en waar zich het residu bevindt.

442p

De doorgelopen vloeistof bevat nog een aantal ionsoorten.

Geef de formules van twee ionsoorten die aanwezig zijn in de doorgelopen vloeistof.

Bij het maken van zogenoemde printplaten kan ook gebruik gemaakt worden van de etstechniek. Het uitgangsmateriaal bestaat uit een kunststof plaatje met daarop een laagje koper. Na het beschermen van de plaatsen die niet mogen reageren, wordt het plaatje in de etsvloeistof gelegd. Geconcentreerd zwavelzuur is hierbij ongeschikt als etsvloeistof omdat het zuur niet met koper reageert. Om de koperlaag te etsen maakt men daarom gebruik van een oplossing van FeCl . 3 In het voorschrift voor het etsen met een oplossing van FeCl staat dat de 3 temperatuur van de oplossing ongeveer 50 ˚C moet zijn. Bij deze temperatuur is het koperlaagje na 1,5 minuut weg. Dan kan het printplaatje uit de oplossing worden gehaald en een volgend plaatje in de etsvloeistof worden gelegd.

451p