bronnen

Eindexamen biologie vwo 2005, tijdvak 2 (biologie 1,2)

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde organismen.

opgave 1Bouw en werking nieren

In afbeelding 1 zijn met vier genummerde pijlen processen aangegeven die in een nefron
(niereenheid) plaatsvinden.
figuur bij de opgave
bron: A.C. Guyton e.a., Textbook of Medical Physiology, Philadelphia, 1996, 319
Twee processen die zich in een nefron afspelen, zijn terugresorptie en ultrafiltratie.
12p
- Welke pijl geeft terugresorptie aan?
- Welke pijl geeft ultrafiltratie aan?
In afbeelding 2 is de bouw van dekweefselcellen in de wand van het eerste gekronkelde
nierbuisje in een nefron schematisch weergegeven.
figuur bij de opgave
bron: L.C. Junqueira e.a., Functionele histologie, Maarssen, 2000, 463
Door de wand van het eerste gekronkelde nierbuisje vindt transport van stoffen uit de
voorurine naar het bloed plaats.
22p
Noem twee in afbeelding 2 getekende kenmerken van de dekweefselcellen die samenhangen
met dit transport van stoffen.
Door de dekweefselcellen van het nierbuisje worden onder andere eiwitten uit de voorurine
opgenomen, die in de voorurine in een zeer lage concentratie aanwezig zijn. Deze eiwitten
worden vervolgens in de dekweefselcellen gehydrolyseerd.
Twee beweringen over de hydrolyseproducten zijn:
1 deze kunnen door de dekweefselcellen zelf gebruikt worden voor de productie van
onderdelen van het endoplasmatisch reticulum;
2 deze kunnen aan het bloed worden afgegeven.
32p
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D de beweringen 1 en 2
42p
In welk type organel vindt hydrolyse van eiwitten meestal plaats?
A celkern
B endoplasmatisch reticulum
C golgi-systeem
D lysosoom
E mitochondrium
F ribosoom

opgave 2Afweerreactie

In een experiment wordt bij iemand antigeen P ingespoten (tijdstip I). In het lichaam wordt
korte tijd later antistof p gevormd. Vier weken na tijdstip I wordt dezelfde persoon met een
mengsel van antigeen P en antigeen Q ingespoten (tijdstip II). Het verloop van de
concentratie van de antistoffen p en q in het lichaam van deze persoon is in afbeelding 3
schematisch weergegeven.
log anti- Legenda: stoftiter antistof p 104 antistof q 103 102 101 100 0 7 14 21 28 35 42 49 56 tijd (dagen) I II
bewerkt naar: N.A. Campbell e.a., Biology, Menlo Park, California, 1999, 846
Ruim twee weken na de eerste immunisatie daalt de concentratie van antistof p in het bloed
van de proefpersoon.
52p
Door welke twee oorzaken daalt de concentratie van antistof p dan?
62p
Leg uit waardoor na de tweede immunisatie, in een kortere tijd, een hogere concentratie
antistof p in het bloed van de proefpersoon aanwezig is, dan na de eerste immunisatie.

opgave 3De Noordzee

In tekst 1 worden voedselrelaties beschreven tussen verschillende organismen in de
Noordzee.
tekst 1 Meeuwen en scholeksters leven van kleine vissoorten, van larven van allerlei
soorten vis en ook van bodemdieren zoals mossels, krabben en oesters. Algen
leggen de energie van het zonlicht vast in energierijke organische verbindingen.
De bodemdieren voeden zich met algen, met eencellige dieren (zoöplankton),
met jonge visjes of vislarven en met afgestorven planten en dieren uit de
waterkolom erboven. Rottingsbacteriën nemen een belangrijk deel van de
omzetting van dode organismen voor hun rekening; daarbij komen zouten vrij
die algen weer gebruiken. De algen worden voor een deel opgegeten door het
zoöplankton. Vrij zwemmende vislarven zijn belangrijke eters van zoöplankton;
haring blijft zijn hele leven zoöplankton eten. Larven van schol en tong eten ook
zoöplankton, maar voeden zich als ze volwassen zijn met organismen die in of
op de bodem leven. Grotere roofvissen zoals kabeljauw en schelvis voeden
zich in hun jeugd met bodemdieren, later schakelen ze over op allerlei soorten
jonge vis.
bewerkt naar: F. Colijn e.a., In het ruime sop, Natuur & Techniek, augustus 1993, 620-631
In de uitwerkbijlage is de aanzet tot een model getekend van de voedselrelaties in de
Noordzee die in tekst 1 zijn beschreven. In dit model is voor alle groepen organismen die
overeenkomstige niches bezetten, een compartiment getekend. De titels van de
compartimenten zijn: consumenten 1e, 2e, 3e orde, reducenten en producenten. Eén van
deze titels en één van de pijlen zijn al ingevuld.
73puitwerkbijlage
Maak het model in de uitwerkbijlage als volgt af:
- Plaats de ontbrekende titels in de overige compartimenten van het model.
- Plaats de namen van de volgende vijf groepen: algen, haringen, rottingsbacteriën,
scholeksters en zoöplankton in de juiste compartimenten.
- Verbind de compartimenten met alle voor dit model van de voedselrelaties relevante
pijlen.
Organismen zoals mossels, krabben en oesters kunnen in het model van de uitwerkbijlage
worden opgenomen, maar het is makkelijker om ze in een extra compartiment onder te
brengen met de naam ’bodemdieren’.
82p
Welke titel komt het meest in aanmerking voor dit compartiment ’bodemdieren’?
A C1 tot en met C3
B C1 tot en met Cn
C C1 tot en met C3 + R
D C1 tot en met Cn + R

opgave 4Successie

In de begroeiing van een tropisch regenwoud kan een open plek ontstaan. Op deze open
plek kan successie plaatsvinden.
Zes kenmerken van plantensoorten zijn:
1 ontkieming vindt plaats in zonlicht;
2 de kiemplanten overleven niet onder een bladerdek;
3 er worden grote aantallen kleine zaden gevormd;
4 zaadvorming vindt plaats in een bepaald seizoen;
5 verspreiding van zaden gebeurt door de zwaartekracht over een kleine afstand;
6 de zaden zijn in kiemrust aanwezig in de bodem als zaadbank.
92p
Welke kenmerken passen bij de plantensoorten die zich als eerste op een open plek
vestigen?
A alleen de kenmerken 1, 3 en 4
B alleen de kenmerken 2, 4 en 5
C alleen de kenmerken 1, 2, 3 en 6
D alleen de kenmerken 3, 4, 5 en 6
Het verloop van de successie in een ecosysteem wordt in afbeelding 4 met drie
verschillende parameters weergegeven. Grafiek P geeft de brutoproductie weer, grafiek Q
de totale biomassa en grafiek R de totale dissimilatie.
droog- gewicht (kg m-2 j-1) P Q R 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 tijd (jaren)
bewerkt naar: E.P. Odum, Fundamentals of ecology, Philadelphia, London, Toronto, 1971,
254
Op grond van de gegevens in afbeelding 4 is het verloop van de nettoproductie in dit
ecosysteem te bepalen.
In de uitwerkbijlage is het diagram van afbeelding 4 opgenomen.
102p
Geef hierin het verloop van de nettoproductie aan. Voeg een legenda toe.

opgave 5Zoetwaterecosysteem

Mensen kunnen ingrijpen in een ecosysteem door bijvoorbeeld verandering aan te brengen
in een voedselketen. Daarvoor kan men gebruikmaken van predator-prooi-relaties.
In een bepaald meer bestaan onder andere de volgende voedselrelaties:
algen watervlooien jonge brasems snoeken
In het meer is sprake van een overmatige algengroei. Algen nemen nitraat uit het water op.
In afbeelding 5 is een preparaat van een geplasmolyseerde alg Closterium weergegeven met
daarnaast een tekening ervan. Een aantal plaatsen is in de tekening met cijfers aangegeven.
figuur bij de opgave
figuur bij de opgave
bron: B. Bracegirdle en P.H. Miles, An atlas of Plant Structure, volume 2, London, 1973,
8-9
Stikstof uit nitraat kan terechtkomen in organische stikstofverbindingen.
112p
Op welke van de in de tekening van Closterium genummerde plaatsen bevinden zich
organische stikstofverbindingen?
A alleen op de plaatsen 1 en 2
B alleen op de plaatsen 1 en 4
C alleen op de plaatsen 2 en 3
D alleen op de plaatsen 3 en 4
E alleen op de plaatsen 1, 2 en 3
F op de plaatsen 1, 2, 3 en 4
De beheerder van het meer wil de algengroei verminderen. Hij overweegt om eenmalig óf
brasems weg te vangen óf extra snoeken uit te zetten. Hij wil een langetermijnoplossing
bereiken.
122p
Beargumenteer dat geen van beide maatregelen op de lange termijn effectief zal zijn.

opgave 6Pleksgewijze kaalheid

Pleksgewijze kaalheid wordt veroorzaakt door een autosomaal (niet X-chromosomaal) gen.
Het gen voor pleksgewijze kaalheid is bij mannen dominant en bij vrouwen recessief.
In een bepaalde populatie komt het gen voor pleksgewijze kaalheid met een frequentie van
0,3 voor. Ga ervan uit dat het hebben van kale plekken op het hoofd geen invloed heeft op
de partnerkeuze binnen deze populatie.
Neem aan dat in deze populatie de formule van Hardy-Weinberg toegepast kan worden.
132p
Bereken de frequenties van mannen met pleksgewijze kaalheid en van vrouwen met
pleksgewijze kaalheid in deze populatie.

opgave 7Codering

In afbeelding 6 is schematisch het proces van transcriptie en translatie in een cel
weergegeven.
afbeelding6
ribosoom UCG tRNA C 5' eiwit C A NH 2 trp phe tyr ser
bewerkt naar: S. Silbernagl en A. Despopoulos, Sesam, Atlas van de Fysiologie, Baarn,
2001, 11
In deze afbeelding zijn de letters die de verschillende nucleotiden voorstellen in het mRNA
en de DNA-streng weggelaten.
In de uitwerkbijlage is dit schema opgenomen.
143puitwerkbijlage
- Noteer in het schema in de uitwerkbijlage twaalf mogelijke letters van de nucleotiden in
de afgebeelde mRNA-streng en in de afgebeelde DNA-streng.
- Geef tevens aan wat de 3’kant en de 5’kant is bij het mRNA en de DNA-streng.
In de codering voor een enzym kan in het DNA bij een mutantgen een nucleotide zijn
vervangen door een ander nucleotide. Veelal leidt een dergelijke verandering tot een
onwerkzaam enzym bij de mutant. Soms heeft een dergelijke fout echter geen gevolg voor
de werking van het betreffende enzym.
152p
Geef twee verschillende mogelijkheden waardoor zo’n vervangen nucleotide in het
aminozuurcoderend deel van een gen niet leidt tot een onwerkzaam enzym.

opgave 8Ordening

Het biologische begrip soort kan op verschillende manieren worden gedefinieerd. Misschien
is de meest bekende definitie wel die van de bioloog Ernst Mayr uit 1940: ”Soorten zijn
groepen zich onderling voortplantende, natuurlijke populaties die reproductief geïsoleerd
zijn van andere, dergelijke populaties”.
In dierentuinen zijn wel eens tijgers gekruist met leeuwen. Het bestaan van nakomelingen
(teeuwen of lijgers) bewijst niet dat tijgers en leeuwen tot dezelfde soort behoren.
161p
Beargumenteer of deze bewering in overeenstemming is met de soort-definitie van Ernst
Mayr.

opgave 9Auxine

Hormonen verzorgen de communicatie tussen cellen. Het bekendste plantenhormoon is
auxine. Auxine bevordert onder meer de lengtegroei van bovengrondse delen van planten.
Auxine kan zowel geïoniseerd als niet-geïoniseerd voorkomen. De molecuulstructuur van
auxine, indol-3-acetyl-zuur ofwel IAA, is in afbeelding 7 weergegeven.
CCHH CCOOOOHH afbeelding 7 2 N H
Voor de productie van auxine nemen planten, naast water, stikstofhoudende en
koolstofhoudende verbindingen op.
172p
Welke stikstofhoudende en koolstofhoudende verbindingen nemen planten hiervoor op?
A alleen N2 en CO2
B alleen NO3- en CO2
C alleen N2 en C6H12O6
D alleen NO3- en C6H12O6
E N2, NO3-, CO2 en C6H12O6
Transport van auxine vindt onder andere plaats van cel naar cel in de vorm van het ion (A-)
of als molecuul (AH). Vanuit de groeipunten in de stengel verplaatst auxine zich in de
richting van de wortels van de plant. Dit proces is schematisch weergegeven in afbeelding
figuur bij de opgave
bron: N.A. Campbell e.a., Biology, Menlo Park, California, 1999, 755
Enkele processen die bij dit transport een rol spelen zijn in afbeelding 8 weergegeven:
1 transport van AH door de celwanden;
2 transport van AH door het celmembraan aan de bovenzijde van de cel;
3 het ioniseren van AH tot A- in het celplasma;
4 het handhaven van een pH-gradiënt tussen de celwand en het celplasma;
5 het transport van A- door het celmembraan aan de onderzijde van de cel.
182p
Bij welk of bij welke van deze processen wordt ATP verbruikt?
A alleen bij proces 1
B alleen bij proces 4
C alleen bij proces 1 en 3
D alleen bij proces 1, 2 en 5
E alleen bij proces 1, 3 en 4
F alleen bij proces 2, 3 en 5

opgave 10rRNA

De genetische overeenkomst van soorten kan mede worden bepaald op grond van de
aminozuurvolgorde van bepaalde homologe eiwitten. Of andere macromoleculen hiervoor
geschikt zijn, hangt af van de diversiteit en de evolutionaire stabiliteit van deze
macromoleculen. Ribosomaal RNA (rRNA) is voor dit doel geschikt.
192p
- Is rRNA geschikt doordat de moleculen een geringe of een grote diversiteit vertonen?
- Is rRNA geschikt doordat de moleculen een geringe of een grote evolutionaire stabiliteit
hebben?
A door een geringe diversiteit en een geringe evolutionaire stabiliteit
B door een geringe diversiteit en een grote evolutionaire stabiliteit
C door een grote diversiteit en een geringe evolutionaire stabiliteit
D door een grote diversiteit en een grote evolutionaire stabiliteit
Organismen kunnen op grond van onder andere anatomische kenmerken worden ingedeeld
in vier rijken. Op grond van rRNA-onderzoek worden organismen ook wel ingedeeld in drie
domeinen: eubacteria, archaebacteria en eukaryota. In afbeelding 9 is de indeling in deze
domeinen weergegeven.
Archaebacteria methaan bacteriën thermofiele bacteriën halofiele bacteriën Eukaryota Eubacteria dieren ciliaten fungi mitochondria purperbacteriën planten gram-positieve chloroplasten bacteriën groene nonsulfur…
bewerkt naar: T.D. Brock en M.T. Madigan, Biology of microorganisms, Englewood, 1991,
688
Binnen de drie domeinen kun je bepaalde kenmerken vergelijken.
In de uitwerkbijlage is een tabel opgenomen met een aantal kenmerken.
202p
Vul de tabel volledig in op grond van de gegevens in afbeelding 9.

opgave 11Symbiose

In de Grote Oceaan bij Nieuw-Guinea komen vele soorten garnalen en stekelhuidigen voor.
Tussen de pistoolgarnaal (Synalpheus stimpsoni) en een aantal soorten stekelhuidigen
bestaat een vorm van symbiose.
Twee vormen van symbiose zijn mutualisme en commensalisme.
211p
Noem het verschil tussen mutualisme en commensalisme.
Naar de pistoolgarnaal en verschillende soorten stekelhuidigen is onderzoek gedaan. Van
stekelhuidigen is bekend dat zij bepaalde chemische verbindingen (signaalstoffen) afgeven
aan hun omgeving.
De onderzoekers formuleerden de volgende hypothese: Signaalstoffen spelen een rol bij de
herkenning door de pistoolgarnaal van diverse soorten stekelhuidigen.
Voor het onderzoek werd de volgende proefopstelling gebruikt:
De aquaria A en B zijn via een Y-vormige ondoorzichtige buis verbonden met bak D. In de
buis (op plaats C) kan een pistoolgarnaal worden geplaatst. Vanuit deze plaats kan de
garnaal zich naar aquarium A of B verplaatsen, maar niet naar bak D. Door een kraantje
onder bak D te openen, stroomt 100 mL water per minuut weg. Het hele systeem is gevuld
met zeewater, dat wordt aangevuld in de aquaria A en B.
De proefopstelling is weergegeven in afbeelding 10.
A B Legenda: zeewater C D
bewerkt naar: D. van den Spiegel e.a., Host selection by Synalpheus stimpsoni (De Man),
An ectosymbiotic shrimp of comatulid crinoids, inferred by a field survey and laboratory
experiments, Journal of experimental marine biology and ecology 225, 1998, 185-196
In de aquaria A en B werden achtereenvolgens verschillende soorten stekelhuidigen
geplaatst. De onderzoekers gebruikten de stekelhuidige Comaster multifidus, die in
symbiose leeft met Synalpheus stimpsoni, en de drie soorten stekelhuidigen Himerometra
robustipinna, Comanthus alternans en Comatella stelligera, die geen symbiotische relatie
hebben met Synalpheus stimpsoni.
In beide takken van de Y-vormige buis (zie afbeelding 10) bevindt zich een knik. Door deze
knik worden bepaalde prikkels uitgesloten die van invloed zouden kunnen zijn op de
verplaatsing van de garnaal op plaats C.
Vier typen prikkels zijn:
1 visuele prikkels
2 mechanische prikkels
3 elektrische prikkels
4 chemische prikkels
222p
Welk type prikkel wordt of welke typen prikkels worden door de knik in de buizen
uitgesloten?
A alleen 1
B alleen 1 en 2
C alleen 2 en 3
D alleen 2 en 4
E alleen 3 en 4
F 1, 2, 3 en 4
De onderzoekers voerden een serie metingen uit. Elke meetreeks begon met het plaatsen
van een pistoolgarnaal op plaats C. Vervolgens werd in aquarium A en/of B al dan niet een
stekelhuidige geplaatst.
Genoteerd werd waar de pistoolgarnaal zich na een vastgestelde tijd bevond. De resultaten
zijn weergegeven in tabel 1.
tabel 1
  inhoud inhoud   Synalpheus na stimpsoni een bepaalde bevindt zich tijd meet reeks aquarium A aquarium B aantal metingen op plaats C in bak A in bak B 1     20 17 2 1 2 Comaster multifidus   30 6 22 2 3 Himerometra robustipinna   20 14 3 3 4 Comanthus alternans   20 14 5 1 5 Comatella stelligera  

  inhoud inhoud   Synalpheus na stimpsoni een bepaalde bevindt zich tijd meet reeks aquarium A aquarium B aantal metingen op plaats C in bak A in bak B 1     20 17 2 1 2 Comaster multifidus   30 6 22 2 3 Himerometra robustipinna   20 14 3 3 4 Comanthus alternans   20 14 5 1 5 Comatella stelligera   20 10 8 2 6 Himerometra robustipinna Comaster multifidus 20 1 1 18 7 Comanthus alternans Comaster multifidus 20 0 5 15 8 Comatella stelligera Comaster multifidus 20 0 0 20

231p
Wat is de functie van meetreeks 1?
De onderzoekers trekken uit het experiment onder andere de volgende conclusie:
Garnalen van de soort Synalpheus stimpsoni reageren positief op stekelhuidigen van de
soort Comaster multifidus en niet op de stekelhuidigen Himerometra robustipinna,
Comanthus alternans en Comatella stelligera.
242p
Welke combinatie van meetreeksen, met de daaruit verkregen resultaten, is nodig om deze
conclusie te kunnen trekken?

opgave 12Celcyclus

Een onderzoeker injecteert radioactief thymine in weefsel van een proefdier. Na een half
uur verwijdert hij levende cellen uit dit weefsel. Bij bestudering stelt hij het DNA-gehalte
van de individuele cellen vast. Het resultaat van zijn onderzoek is weergegeven in het
diagram van afbeelding 11.
aantal cellen I II 0 1 2 relatieve hoeveelheid DNA per cel
In het diagram zijn twee pieken I en II aangegeven.
252p
In welke fase of welke fasen van de celcyclus verkeren de cellen van piek I en in welke fase
of welke fasen de cellen van piek II, of is dat uit de gegevens niet af te leiden?
A De cellen van piek I en II verkeren beide in de M-fase van de celcyclus.
B De cellen van piek I verkeren in de G1-fase en de cellen van piek II verkeren in de G2- of de
M-fase van de celcyclus.
C De cellen van piek I verkeren in de G1-fase en de cellen van piek II verkeren in de S-fase
van de celcyclus.
D De cellen van piek I verkeren in de G2 of de S-fase en de cellen van piek II verkeren in de
M-fase van de celcyclus.
E Dat is uit de gegevens niet af te leiden.

opgave 13Brak water

In de monding van een rivier verandert door eb en vloed het zoutgehalte van het water
voortdurend. Veel organismen die leven in dit brakke water, hebben een mechanisme om
door middel van zoutexcretie het zoutgehalte in de lichaamsvloeistof te regelen. In een
proef worden twee soorten organismen, P en Q, gebruikt. Soort P komt in brak water voor
en bezit het eerder genoemde mechanisme, soort Q leeft in zoet water en heeft dit
mechanisme niet. Beide soorten worden in een aquarium overgebracht.
Er wordt onderzocht hoe het zoutgehalte van de lichaamsvloeistof van de twee soorten
verandert als het zoutgehalte van het water in het aquarium geleidelijk wordt verhoogd.
De resultaten worden in een diagram weergegeven.
262p
Welk diagram geeft de juiste resultaten weer?
zoutconcen- tratie lichaams- P vloeistof Q zoutconc. milieu A
P Q zoutconc. milieu B
P Q zoutconc. milieu C
Q P zoutconc. milieu D
A diagram A
B diagram B
C diagram C
D diagram D

opgave 14Bilirubine

Bilirubine ontstaat onder andere in de lever en de milt bij de afbraak van Hb uit rode
bloedcellen. Het wordt uitgescheiden met de ontlasting en de urine (zie afbeelding 12).
bloed lever II III dikke darm bilirubine I dunne darm nier
bewerkt naar: S. Silbernagl en A. Despopoulos, Sesam, Atlas van de Fysiologie, Baarn,
2001, 251
Bilirubine wordt volgens het schema in afbeelding 12 getransporteerd vanuit de lever naar
de nieren (I), vanuit de lever naar de dunne darm (II) en vanuit de dikke darm naar de lever
(III).
Drie transportwegen zijn:
1 het poortaderstelsel van de grote bloedsomloop;
2 een deel van de grote bloedsomloop tussen de onderste holle ader en de aorta;
3 de kleine bloedsomloop.
273p
Welke van deze transportwegen is of welke zijn noodzakelijk, of is er geen hiervan
noodzakelijk, bij het transport van bilirubine als afgebeeld in afbeelding 12 bij:
- I (vanuit de lever naar de nieren)?
- II (vanuit de lever naar de dunne darm)?
- III (vanuit de dikke darm naar de lever)?

opgave 15Impulsoverdracht

In een experiment wordt de overdracht van impulsen tussen bepaalde neuronen in het
ruggenmerg onderzocht. In afbeelding 13 is de schakeling tussen een motorisch neuron en
een aantal sensorische neuronen in een zenuw weergegeven. Met een elektrode kunnen
axonen van de sensorische neuronen geprikkeld worden.
figuur bij de opgave
bewerkt naar: J.A. Bernards en L.N. Bouman, Fysiologie van de mens, Houten/Zeventem,
1994, 111
Tijdens het experiment worden de axonen van de sensorische neuronen met een elektrode
geprikkeld, waardoor de membraanpotentiaal van het motorische neuron verandert. Deze
verandering van de membraanpotentiaal wordt geregistreerd met behulp van een
potentiaalmeter. Vijf registraties (I, II, III, IV en V) tijdens het experiment zijn in
afbeelding 14 weergegeven. De pijlen onder het diagram geven het moment van prikkeling
aan. De lengte van de pijlen is een maat voor de prikkelsterkte.
mV +20 0 -20 -40 -60 -80 tijd I II III IV V
bron: J.A. Bernards en L.N. Bouman, Fysiologie van de mens, Houten/Diegem, 1994, 111
Op grond van de registraties bij meting I, II en III worden de volgende beweringen gedaan:
1 de drempelwaarde van het motorische neuron is hoger dan die van de sensorische
neuronen;
2 de afgegeven hoeveelheid neurotransmitter is bij meting I de beperkende factor voor het
ontstaan van een actiepotentiaal;
3 de snelheid waarmee de impulsen bij meting I de synaps bereiken, is lager dan die bij
meting III.
282p
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist op grond van de registraties I, II en III?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D alleen bewering 1 en 2
E alleen bewering 1 en 3
F alleen bewering 2 en 3
292p
- Leg uit waardoor bij meting V vier prikkels géén actiepotentiaal veroorzaken in het
motorische neuron.
- Leg uit waardoor bij meting IV na drie prikkels er wél een actiepotentiaal ontstaat.

opgave 16Lichtabsorptie

Door de pigmenten in chloroplasten in de bladeren van een plant wordt slechts een deel van
het zonlicht geabsorbeerd. De rest wordt gereflecteerd of doorgelaten.
Met behulp van een spectrofotometer kan bepaald worden welk deel van het spectrum van
het zichtbare licht vooral wordt geabsorbeerd en welk deel vooral wordt doorgelaten. Door
een prisma voor de spectrofotometer wordt het zichtbare witte licht in lichtstralen, elk met
een verschillende golflengte, opgedeeld.
In afbeelding 15 is een proefopstelling weergegeven, waarbij via een verplaatsbare smalle
sleuf in de spectrofotometer alleen lichtstralen met een bepaalde golflengte door een buisje
met een bladgroenoplossing gaan. In de getekende proefopstelling wordt door de sleuf
alleen groen licht met een golflengte van 550 nm doorgelaten. De uitslag op de
galvanometer geeft een indicatie van de hoeveelheid doorgelaten licht.
figuur bij de opgave
bron: N.A. Campbell e.a., Biology, Menlo Park, California, 1999, 182
Met behulp van van een dergelijke proefopstelling is de absorptiecoëfficiënt van de drie
belangrijkste pigmenten chlorofyl-a, chlorofyl-b en β-caroteen in chloroplasten bepaald (zie
afbeelding 16).
150 100 50 0 1-mm ni α tnëiciffëoceitprosba 300 400 500 600 700 800 UV violet blauw groen geel rood IR Legenda: golflengte in nm chlorofyl-a chlorofyl-b β-caroteen
bewerkt naar: G. Verkerk e.a., Binas, Groningen, 4e druk, 139
Neem aan dat de drie pigmenten, clorofyl-a, chlorofyl-b en β-caroteen, in gelijke
hoeveelheden in de bladgroenoplossing voorkomen, en geen andere absorberende stoffen
een rol spelen.
In de uitwerkbijlage zijn drie lege schermen van de galvanometer gegeven.
302p
Teken hierin de te verwachten uitslag van de wijzer als door de sleuf alleen lichtstralen met
een golflengte van respectievelijk 400 nm (P), van 450 nm (Q) of van 650 nm (R) worden
doorgelaten. De sterkte van de lichtbron wordt steeds bijgesteld, zodat bij elk van de
golflengten de energie-inhoud dezelfde is.

opgave 17Machinale kunstmatige beademing

Machinale kunstmatige beademing wordt toegepast als een patiënt, bijvoorbeeld tijdens of na narcose, niet zelf kan ademhalen. De principes van twee vormen van machinale beademing zijn in afbeelding 17 weergegeven: bij I de overdrukbeademing en bij II de onderdrukbeademing. afbeelding 17 II…

Machinale kunstmatige beademing wordt toegepast als een patiënt, bijvoorbeeld tijdens of na narcose, niet zelf kan ademhalen. De principes van twee vormen van machinale beademing zijn in afbeelding 17 weergegeven: bij I de overdrukbeademing en bij II de onderdrukbeademing. afbeelding 17 II onderdrukbeademing bewerkt naar: S. Silbernagl en A. Despopoulos, Sesam, Atlas van de Fysiologie, Baarn, 2001, 111 Bij de machinale overdrukbeademing ademt de patiënt door een korte buis die verbonden is met het beademingsapparaat.

→ Waarom moet de buis waardoor de patiënt ademt niet te lang zijn?
→ Leg uit welk type beademing het meest de natuurlijke ademhaling benadert.

opgave 18Cyanogene klaverplanten

Sommige planten zijn cyanogeen. Dat houdt in dat ze onder bepaalde omstandigheden in
hun bladeren en stengels de giftige stof blauwzuur of waterstofcyanide (HCN) kunnen
produceren. Blauwzuur verstoort de electronentransportketen. Door het blauwzuur zijn deze
planten beschermd tegen vraat door bijvoorbeeld slakken.
In cyanogene planten kan de volgende reactieketen plaatsvinden:
L-valine → → → →↑→ → → → linamarine + H2O →↑ glucose + aceton + HCN
acht verschillende enzymen
linamarase
Van de plantensoort rolklaver (Lotus corniculatus) komen in Europa cyanogene en
acyanogene varianten voor. De acyanogene planten kunnen geen blauwzuur vormen,
doordat ze één van de bij de reactieketen betrokken enzymen missen.
Bij de cyanogene klaverplanten bevindt linamarine zich in de vacuolen en het linamarase in
de celwanden.
332p
- Leg uit dat de aanwezigheid van deze twee stoffen op verschillende plaatsen functioneel is
voor de plant zelf.
- Leg uit dat dit mechanisme van belang is voor instandhouding van de plantensoort.
In afbeelding 18 is de verspreiding van de cyanoge en acyanogene rolklaverplanten over
Europa weergegeven.
0° -5°-10°-15° 5° -15° 0° -10° -5° --55°° 0° 0° 5° 0° 0° 5° Legenda: 10° percentage percentage acyanogene -5° = januari isotherm cyanogene variant variant
bewerkt naar: Jos Verkleij, Cyanogenese bij planten, conferentie ’Van gen naar
ecosystemen’, VU Amsterdam, oktober 2003
In de sectordiagrammen zijn de percentages van de cyanogene variant (zwart) en van de
acyanogene variant (grijs) in de desbetreffende gebieden aangegeven. De lijnen geven een
aantal januari-isothermen aan.
343p
- Geef een verklaring voor het ontstaan van deze twee varianten van rolklaver.
- Geef met behulp van de gegevens in de tekst en de afbeelding een verklaring voor het
verschil in de verspreiding van de cyanogene en de acyanogene variant.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

opgave 19Creatine

Creatine speelt een belangrijke rol in de energiehuishouding van spierweefsel. Creatine-
moleculen zijn relatief klein: COOH-CH2-NCH3-CNH-NH2.
Een volwassen mens heeft ongeveer 23 gram creatine per dag nodig, waarvan 12 gram door
de nieren en de lever wordt gevormd. De rest wordt uit het voedsel opgenomen.
In spierweefsel wordt creatine omgezet in creatinefosfaat (CP) en opgeslagen.
CP wordt gebruikt om ADP om te zetten in ATP.
Drie waarnemingen zijn:
1 de concentratie van creatine in het spierweefsel kan oplopen tot het tienvoudige van de
concentratie in het bloed;
2 hoe hoger de activiteit van spierweefsel, hoe sneller daar de opname van creatine uit het
bloed plaatsvindt;
3 als extra creatine aan de voeding wordt toegevoegd, blijkt in de spieren meer opslag van
creatine plaats te vinden.
352p
Uit welke van deze waarnemingen blijkt dat creatine door actief transport in spiercellen
wordt opgenomen?
A alleen uit 1
B alleen uit 2
C alleen uit 3
D alleen uit 1 en 2
E alleen uit 1 en 3
F alleen uit 2 en 3
Een sportieve proefpersoon loopt de 100 meter sprint in 15 seconden. Bij de sprint wordt de
voorraad ATP in zijn beenspieren in ongeveer 2 seconden verbruikt. Daarna houdt vooral
CP de ATP-concentratie nog rond de 6 seconden op peil. Vervolgens kan ATP nog
gedurende tenminste 32 seconden door anaërobe dissimilatie worden vrijgemaakt. Pas na
circa 40 seconden gaat de aërobe dissimilatie in de beenspieren een belangrijke rol spelen.
362p
Bij welke van de onderstaande omzettingen komt de proefpersoon in de laatste seconden
van de sprint aan energie in de beenspieren?
A bij de omzetting van creatine in creatinefosfaat
B bij de omzetting van glucose in pyrodruivenzuur
C bij de omzetting van glycogeen in glucose
D bij de omzetting van pyrodruivenzuur in melkzuur
De sportieve prestaties van twee groepen proefpersonen op de sprint worden vergeleken.
Groep I slikte voorafgaand aan de inspanning gedurende enige tijd extra creatine, groep II
niet. In het diagram van afbeelding 19 zijn de relatieve CP-concentraties en de relatieve
ATP-concentraties in het spierweefsel van de twee groepen tijdens een sprint weergegeven.
relatieve concentraties CP en ATP CP ATP tijd Legenda: groep I groep II
bewerkt naar: Joseph Clark, Creatine verbetert sportprestaties, Niche, april 2000, 17
In een schaatsteam wordt overwogen om voorafgaand aan de lange afstanden extra creatine
te slikken.
371p
Leg uit op grond van bovenstaande informatie of dat zinvol is.
√(Einde)
Lees verder