opgave 1Opgave 1
Blik in de toekomst
Het Centraal Planbureau (CPB) heeft met behulp van verschillende scenario’s
onderzocht hoe de economische toekomst van Nederland er uit zou kunnen
zien. De scenario’s verschillen van elkaar op het gebied van internationale
samenwerking en privatisering van delen van de collectieve sector.
Internationale samenwerking heeft betrekking op het tot stand komen van vrij
verkeer van producten en productiefactoren.
Twee van deze scenario’s luiden:
− scenario 1 (SC1)
Hierbij wordt uitgegaan van een geringe mate van internationale
samenwerking en van het uitblijven van privatisering van delen van de
collectieve sector.
− scenario 2 (SC2)
Hierbij wordt uitgegaan van een hoge mate van internationale samenwerking
en van privatisering van delen van de collectieve sector.
In de onderstaande tabel en figuren wordt een aantal verschillen weergegeven
die in de toekomst kunnen optreden bij de twee scenario’s.
macro-economische kengetallen in 2040 (2001 = 100) scenario 1 scenario 2 arbeidsproductiviteit (AP) 160 224 bruto binnenlands product (bbp) 132 272 bbp per hoofd van de bevolking 133 221 beroepsbevolking (personen) 85 117 collectieve uitgavenquote 121 86
(= ge
volg)
groot
groot
(= ge
volg)
mate van inkomensongelijkheid (= oorzaak)
mate van internationale
samenwerking (= oorzaak)
12pGeef, op basis van de tabel, een verklaring voor het verband tussen de
ontwikkeling van de collectieve uitgavenquote en de daaruit voortvloeiende
ontwikkeling van de beroepsbevolking.
22pZal het werkloosheidspercentage bij het scenario 1 in 2040 hoger of lager zijn
dan in 2001? Verklaar het antwoord met behulp van een berekening van het
indexcijfer van de werkgelegenheid.
32pGeef een verklaring voor het verband dat blijkt uit figuur 1.
42pGeef een verklaring voor het verband dat blijkt uit figuur 2.
Volgens een econoom is het onderzoek van het CPB sterk gericht op
economische groei in enge zin.
Hij stelt hierover: ”Indien het CPB gelet had op economische groei in ruime zin
zou het verschil tussen de beide scenario’s minder groot kunnen zijn.”
52pVerklaar de stelling van de econoom.
opgave 2Opgave 2
Geel is goud waard
Jaarlijks wordt op de eerste dag na de Tour de France in het plaatsje Roembex
een wielerwedstrijd voor professionals georganiseerd: de Gele Pijl. Tegen
betaling van forse startgelden laten enkele Tourhelden zich bewonderen door de
plaatselijke wielerfans.
De organisator van deze wedstrijd is er tot nu toe elk jaar in geslaagd de
Tourwinnaar te contracteren. Mede door zijn aanwezigheid werd de editie 2005
van de Gele Pijl een groot succes. Voor deze editie 2005 golden de volgende
gegevens.
− De prijs bedraagt € 30 per toegangskaartje.
− De proportioneel variabele kosten bedragen € 5 per toegangskaartje.
− De startgelden voor de wielrenners bedragen € 357.500. Dit is 55% van de
totale constante kosten.
− De opbrengst uit tv-rechten en sponsorbijdragen bedraagt € 120.000 en is
onafhankelijk van het aantal toegangskaartjes.
Verder is voor 2005 de volgende grafiek gegeven.
GTK = gemiddelde totale kosten
GO = gemiddelde opbrengst
MO = marginale opbrengst
Na afloop van de wedstrijd wordt ’s avonds een uitgebreide samenvatting van de
Gele Pijl op de landelijke tv uitgezonden.
62pGeef een argument dat de sponsors zullen gebruiken om hun bijdrage
niet afhankelijk te maken van het aantal verkochte kaartjes.
72pBereken de totale winst die behaald wordt met de Gele Pijl 2005.
82pHoe blijkt uit de gegevens dat de prijs per toegangskaartje in 2005 niet de
maximale totale winst opleverde?
In 2006 lukt het de organisator niet de Tourwinnaar aan de start te krijgen. Dit
betekent ten opzichte van 2005:
− een dusdanige vermindering van het aantal startende wielrenners dat de
totale constante kosten nu € 435.000 bedragen;
− een vermindering van de inkomsten uit tv-rechten en sponsorbijdragen;
− een daling van de vraag naar kaartjes;
− dat de overige gegevens niet veranderen.
Op grond van deze gegevens komt de organisatie tot de conclusie dat er 15.000
kaartjes verkocht moeten worden. De opbrengst van de kaartverkoop en van de
tv-rechten en sponsorbijdragen is dan juist genoeg om de kosten te dekken.
92pBereken in dit geval de hoogte van de tv-rechten en sponsorbijdragen.
opgave 3Opgave 3
Hypotheekrenteaftrek; een heilig huisje?
Bij het kopen van een woning sluiten de meeste kopers een hypothecaire lening
af. Om het eigen woningbezit betaalbaar te maken, is de rente over de
hypothecaire lening aftrekbaar van het bruto-inkomen. Een van de doelen hierbij
is het bevorderen van het eigenwoningbezit bij de huishoudens met de laagste
inkomens.
Afschaffing van deze fiscale regeling is sinds jaren onderwerp van discussie,
omdat onder andere de effectiviteit en de rechtvaardigheid van deze regeling in
twijfel wordt getrokken.
De aftrek van de rente op een hypothecaire schuld heeft alleen betrekking op de
koopwoning van degene die de hypothecaire schuld heeft.
Het Centraal Bureau voor de Statistiek geeft de volgende cijfers over de
hypothecaire schuld.
tabel 1
hypothecaire schuld in% van het bruto binnenlands product
tabel 2
hypothecaire schuld en fiscaal voordeel naar huishouden
108pSchrijf een betoog over de afschaffing of de handhaving van de regeling voor de
aftrekbaarheid van de rente op een hypothecaire schuld. Ga hierbij uit van de
situatie zoals blijkt uit de voorgaande informatie.
In het betoog moeten de volgende onderdelen aan de orde komen.
a Beschrijf de invloed van het instellen van de regeling voor de aftrekbaarheid
van de rente op een hypothecaire schuld op de prijsvorming op de markt
voor koopwoningen.
b Kies daarna óf je voor afschaffing óf voor handhaving van de regeling bent.
Geef een argument voor de keuze aan de hand van de gevolgen voor drie
van de volgende zes aspecten.
1 de personele inkomensverdeling
2 de overheidsfinanciën
3 de vermogenspositie van eigen woningbezitters
4 de conjuncturele situatie
5 de markt voor huurwoningen
6 de effectiviteit van de regeling
Aanwijzingen
− De onderdelen van het betoog moeten logisch op elkaar aansluiten.
− Gebruik voor het betoog 150 woorden. Een afwijking van 30 woorden is
toegestaan.
opgave 4Opgave 4
Met gelijke munt betalen
Tussen 2003 en 2005 was er in het algemeen sprake van een dalende
dollarkoers. De Verenigde Staten van Amerika (VS) besteden al jarenlang meer
dan ze produceren, met als gevolg een omvangrijk tekort op de lopende
rekening van de betalingsbalans van de VS.
Meestal leidt een daling van de wisselkoers tot hogere inflatie in het land
waarvan de wisselkoers daalt.
112pLeg uit hoe een wisselkoersdaling van de valuta van een land kan leiden tot een
hogere inflatie in dat land.
In de VS leidt de dalende dollarkoers niet tot hogere inflatie. Dit heeft te maken
met het feit dat het grootste deel van de import van de VS in dollars
gefactureerd wordt: dat wil zeggen dat de import van de VS in dollars geprijsd
en ook in dollars betaald wordt. Veel exporteurs uit Europa en Japan passen
deze dollarprijzen voor hun exportproducten niet of beperkt aan bij een
verandering van de wisselkoers van de dollar. Onderstaande tabel illustreert dit.
facturering van import en export en marktaandelen (1) percentage van de import gefactureerd in de valuta van het importerende land (2) percentage van de export gefactureerd in de valuta van het exporterende land (3) marktaandeel van het exporterende land (in procenten) VS 81 92 11,0 1) Japan 23 32 2,5 Nederland 43 44 2,1 1) Het gewogen van alle landen voor Japan en gemiddelde van de die producten importeren Nederland in kolom (3) gelezen marktaandelen die de VS heeft op uit de VS. Op dezelfde manier te worden. de binnenlandse markten dienen de percentages
122pZal een daling van de dollarkoers leiden tot een stijging of een daling van de
gemiddelde winstmarge in euro’s van Nederlandse exporteurs naar de VS?
Verklaar het antwoord op basis van bovenstaande tabel en uitgaande van een
gelijkblijvende kostprijs in euro’s.
132pVerklaar met behulp van kolom (3) waarom de VS in kolom (2) een hoger
percentage heeft dan Nederland.
Een econoom is van mening dat er voor Nederlandse exportproducten minder
substituten op buitenlandse markten zijn dan voor Japanse exportproducten.
142pLeg uit hoe de econoom bovenstaande tabel kan gebruiken om zijn mening te
ondersteunen.
opgave 5Opgave 5
Variatie in succes
Om langdurige werkloosheid te bestrijden, beschikt de Nederlandse overheid
over diverse instrumenten. Om de effectiviteit van de instrumenten met elkaar te
vergelijken, heeft een onderzoeksbureau drie varianten naast elkaar gezet. Voor
de financiering van elke variant is steeds 1 miljard euro beschikbaar.
1 Een verlaging van de vier schijftarieven van de inkomstenbelasting.
2 Een loonkostensubsidie voor werkgevers die iemand aannemen voor een
baan met een brutoloon tussen 100% en 150% van het minimumloon.
3 Een extra heffingskorting voor iemand die een baan aanneemt met een
brutoloon tussen 100% en 150% van het minimumloon. Hierdoor zal bij een
gelijkblijvend brutoloon, het nettoloon hoger zijn.
Het onderzoeksbureau heeft nagegaan wat na twee jaar het effect van de inzet
van deze instrumenten is.
uitgangssituatie 1) variant 1 variant 2 variant 3 totale werkloosheid (personen) 0 − 0,04 − 0,07 − 0,13 totale werkgelegenheid (personen) 2,00 2,12 2,13 2,22 werkgelegenheid laaggeschoolden (personen) 1,10 1,19 1,46 1,48 loonkosten per werknemer 2,50 2,33 2,32 2,23 volume bruto binnenlands product 2,00 2,14 2,08 2,17 Het betreft hier procentuele veranderingen per 1) zonder inzet van een overheidsinstrument tegen jaar. langdurige werkloosheid
Variant 2 is in vergelijking met variant 3 minder effectief als het gaat om het
verminderen van de totale werkloosheid.
Het onderzoeksbureau doet hierover de volgende uitspraak: “Dit is het gevolg
van de koppeling tussen het brutoloon en de hoogte van de uitkering bij
werkloosheid.”
152pVerklaar waarom variant 2 en variant 3 effectiever zijn dan variant 1 in het
verhogen van de werkgelegenheid voor laaggeschoolden.
162pVerklaar het verschil in loonkostenstijging tussen variant 1 en de
uitgangssituatie.
172pLeg uit dat volgens de tabel de arbeidsproductiviteit per persoon in variant 2
daalt.
182pToon met een berekening aan dat de loonkosten per eenheid product in
variant 1 minder sterk stijgen dan in variant 2.
192pLeg de uitspraak van het onderzoeksbureau uit.
opgave 6Opgave 6
Doet de markt het werk van de centrale bank?
Het beleid van de Europese Centrale Bank (ECB) kan van invloed zijn op de
economie. Zo kan de ECB in een situatie van toenemende bestedingsinflatie
door rentebeleid proberen de inflatie te matigen.
202pBeschrijf de werking van het rentebeleid van de ECB in een situatie van
bestedingsinflatie.
Een econoom vraagt zich af of deze manier van ingrijpen nog nodig is in een tijd
waarin de (vrije) marktwerking voor goederen en diensten sterk wordt
bevorderd. Hij doet onderzoek naar de relatie tussen de mate van marktwerking
en inflatie in tien landen. Uit dit onderzoek komt de onderstaande figuur.
winstmarge 1) en inflatie in tien landen (langjarige gemiddelden per land)
noot 1 Een gemiddelde voor het totale bedrijfsleven in een land dat gezien wordt als een indicator voor
de mate van marktwerking in een land.
Op basis van de figuur luidt de stelling van de econoom: “De toename van de
marktwerking remt de inflatie.”
De toename van de marktwerking heeft ook andere effecten. Zo zal de
prijsflexibiliteit toenemen. Met prijsflexibiliteit bedoelt deze econoom de snelheid
waarmee de prijs reageert op veranderingen van vraag en aanbod. Toenemende
prijsflexibiliteit kan leiden tot een stijging van de bezettingsgraad in het
bedrijfsleven. De conclusie van de econoom luidt: “Bij toegenomen
prijsflexibiliteit zal een renteverlaging door de ECB minder effectief zijn bij het
stimuleren van economische groei.”
212pBeschrijf op welke manier de figuur de stelling van de econoom ondersteunt.
222pLeg uit dat toegenomen prijsflexibiliteit in een situatie van onderbesteding kan
leiden tot een stijging van de bezettingsgraad in het bedrijfsleven.
232pLeg de conclusie van de econoom uit.
opgave 7Opgave 7
Het gebonden schoolboek
Naar aanleiding van klachten van ouders over dure schoolboeken liet de
overheid in 2004 een onderzoek instellen naar het functioneren van de markt
voor schoolboeken. Op de markt voor schoolboeken is sprake van verticale
prijsbinding: de uitgevers bepalen voor elk schoolboek een vaste prijs en de
boekverkopers zijn verplicht deze prijs aan de consument in rekening te
brengen. Deze prijsbinding maakt het voor uitgevers mogelijk een breed
titelaanbod en een hoge kwaliteit van schoolboeken te kunnen blijven
garanderen. Dit staat bekend als het argument van de ‘interne subsidiëring’.
Uit het onderzoek blijken verder voor de schoolboekenmarkt de volgende
kenmerken.
− De grootste drie uitgevers van schoolboeken hebben samen een
marktaandeel van 85%.
− Er is sprake van een heterogeen product.
− Er is sprake van een gebonden vraag: scholen schrijven voor welke
schoolboeken door ouders / leerlingen gekocht moeten worden.
Mede op grond van dit onderzoek wilde de overheid de vaste boekenprijs
afschaffen door een verbod op verticale prijsbinding.
Een docent economie die het onderzoek leest en op de hoogte is van de
voorgenomen afschaffing van de vaste boekenprijs, doet hierover de volgende
uitspraak.
“Ik denk niet dat de schoolboeken dan veel goedkoper zullen worden, want
zolang de bovenstaande kenmerken van de markt voor schoolboekenverkopers
niet veranderen, zal de druk op de winstmarge van de uitgevers gering blijven.”
242pLeg uit hoe verticale prijsbinding kan bijdragen aan het streven van de uitgevers
van schoolboeken om een breed assortiment te garanderen.
252pIs de vraag naar schoolboeken, in de situatie zoals beschreven door het
onderzoek, prijselastisch of prijsinelastisch?
Verklaar het antwoord met één van de kenmerken van de markt voor
schoolboeken.
262pLeg de uitspraak van de docent economie uit.
