opgave 1Opgave 1
Ouderen aan het werk
In een land is de financiering van de oudedagsvoorziening op twee manieren geregeld:
− een basisuitkering op grond van de Ouderdomswet (OW) die direct uit de ontvangen
middelen wordt betaald en
− een pensioenuitkering die door een pensioenfonds op basis van de opbrengst van
belegde premies wordt verstrekt.
In 2010 wordt een discussie gevoerd over de betaalbaarheid van de OW. De OW wordt
betaald uit premies aangevuld met belastinggeld.
Partij A wil niet langer dat belastinggeld wordt gebruikt om OW-uitkeringen te betalen.
Verder stelt deze partij voor de ingangsleeftijd voor de OW in twee stappen te verhogen van
65 naar 67 jaar. In 2020 gaat de ingangsleeftijd omhoog naar 66 jaar en in 2025 naar 67 jaar.
De leeftijd waarop pensioenuitkeringen in mogen gaan, moet hieraan worden gekoppeld.
Volgens partij A heeft het voorstel naast een gunstige invloed op de overheidsfinanciën, ook
een positief effect op de deelname aan betaalde arbeid door ouderen.
Partij B stemt wel in met het voorstel van partij A, maar wil dit geleidelijk bereiken door vanaf
2011 elk jaar de ingangsleeftijd voor de OW met één maand te verhogen.
Partij A heeft als bezwaar tegen het voorstel van partij B dat dit voorstel in de periode
2010-2034 minder financieel voordeel oplevert in de vorm van niet te betalen OW-uitkeringen
dan het voorstel van partij A. Dit komt omdat de grijze druk (het aantal 65-plussers in% van
het aantal werkenden) tot 2025 steeds groter wordt.
12pIs er in dit land bij de financiering van de oudedagsvoorziening zowel sprake van
een omslagstelsel als van een kapitaaldekkingsstelsel? Licht het antwoord toe.
22pLeg uit waarom het voorstel van partij B minder financieel voordeel oplevert dan
het voorstel van partij A.
Partij C pleit ervoor de OW te vervangen door een Algemeen Basisinkomen voor Ouderen
(ABO). Het gaat deze partij hierbij vooral om het stimuleren van de deelname aan betaalde
arbeid door ouderen.
De ingangsleeftijd voor de ABO-regeling wordt vastgesteld op 63 jaar. Vanaf die leeftijd
ontvangt iedereen ABO. Het ABO bedraagt op die leeftijd de helft van de huidige
OW-uitkering van € 1.050 per maand voor een alleenstaande. Daarna stijgt het ABO
gelijkmatig, totdat de uitkering op de dag dat iemand 70 jaar wordt, gelijk is aan de huidige
OW-uitkering.
32pLaat met een berekening zien dat een alleenstaande die 70 jaar wordt, tot dan
toe in het voorstel van partij C per saldo (nominaal) evenveel ABO heeft
ontvangen, als hij anders aan OW zou hebben ontvangen.
42pLeg uit op welke manier het ABO de deelname aan betaalde arbeid door de
leeftijdsgroep 63-65 jaar zou kunnen stimuleren, gelet op de vraagzijde van de
arbeidsmarkt.
opgave 2Opgave 2
Chinese mix
De handelsstromen tussen de Verenigde Staten (VS) en China zijn de afgelopen
jaren sterk toegenomen, maar hebben zich ongelijk ontwikkeld. De VS
importeren steeds meer producten uit China, terwijl China nauwelijks producten
uit de VS importeert. Dit zorgt voor een opwaartse druk op de yuan, de Chinese
munt.
China heeft echter de koers van de yuan gekoppeld aan de dollar. Deze
koppeling wordt door de Chinese Centrale Bank (CCB) gehandhaafd. De CCB
gebruikt dollars om Amerikaanse staatsobligaties te kopen.
De World Trade Organization oefent druk uit op China om de koppeling van de
yuan aan de dollar op te heffen. Hiermee kan worden bereikt dat de koers van
de yuan, zonder ingrijpen van de CCB, volledig door de markt wordt bepaald.
52pLeg het verband uit tussen de beschreven handelsstromen tussen de VS en
China en de vraag naar Amerikaanse staatsobligaties van de CCB.
62pLeg uit dat door het aankopen van Amerikaanse staatsobligaties door de CCB
een koersstijging van de yuan ten opzichte van de dollar wordt tegengegaan.
72pLeg uit wat het effect op de ontwikkeling van de Chinese valutareserve zal zijn,
indien de koers van de yuan volledig door de markt zou worden bepaald.
Een journalist merkt over de handelsstromen tussen de VS en China op: “Als de
CCB de koppeling van de yuan aan de dollar opheft en de Amerikaanse
staatsobligaties verkoopt tegen dollars, brengt ze de economische groei van
China in gevaar.”
82pLeg uit op welke manier het verkopen van Amerikaanse staatsobligaties en het
loslaten van de genoemde koppeling, de economische groei van China in gevaar
kan brengen.
opgave 3Opgave 3
Vissen naar aansluiting
Island, een land omgeven door visrijke zeeën, heeft in vergelijking met de
landen van de Europese Unie (EU) een relatief kleine bevolking en is voor veel
goederen afhankelijk van de import.
In de onderstaande tabel worden enkele structurele en conjuncturele kenmerken
van Island en de EU onderling vergeleken.
Island EU een relatief groot deel van het bruto binnenlands product (bbp) wordt gevormd in de visserij en de mijnbouw een relatief klein deel van het bbp wordt gevormd in de visserij en de mijnbouw in de dienstverlenende sector vooral kleinschalige, nationale ondernemingen in de dienstverlenende sector veel grootschalige, multinationale ondernemingen weinig innovatie veel innovatie overbesteding en krappe arbeidsmarkt onderbesteding en ruime arbeidsmarkt lage spaarquote hoge spaarquote hoge rentestand lage rentestand de werkloosheid is sterk gevoelig voor seizoensinvloeden de werkloosheid is nauwelijks gevoelig voor seizoensinvloeden de koers van de eigen munt zweeft ten opzichte van de euro de koers van de euro zweeft ten opzichte van andere valuta protectie door hoge invoerrechten lage invoerrechten aan buitengrenzen tekort op de lopende rekening met de EU overschot op de lopende rekening met Island geen maximale visvangst ( = geen visquota) vastgestelde visquota
De regering van Island stelt voor toe te werken naar aansluiting bij de EU in
combinatie met de invoering van de euro.
De regering stelt hierbij dat aansluiting bij de EU in combinatie met invoering
van de euro gunstig is voor het realiseren van de volgende doelstellingen van
Island:
1 vermindering van de overbesteding
2 verruiming van de arbeidsmarkt
3 vermindering van het tekort op de lopende rekening
4 bevordering van innovatie
5 bevordering van duurzame economische groei
De oppositie is tegen aansluiting bij de EU in combinatie met invoering van de
euro. Ze vreest dat de strenge visquota die door de EU vastgesteld zullen
worden, schadelijk zullen zijn voor de economie van Island. Zij stelt voor dat
Island zich niet aansluit bij de EU en bovendien haar eigen munt, de kroon,
houdt.
98pSchrijf een betoog ter ondersteuning van één van beide voorstellen.
a Leg daarbij eerst uit dat aansluiting bij de EU het realiseren van één van de
vijf genoemde doelstellingen vergemakkelijkt, maar tegelijkertijd het
realiseren van één van de andere doelstellingen bemoeilijkt. Maak daarbij
gebruik van twee kenmerken van de Islandse economie.
b Kies daarna voor het verdedigen van het regeringsvoorstel of voor het
verdedigen van het voorstel van de oppositie, schrijf deze keuze op en
onderbouw deze. Verwerk hierbij drie van de vijf doelstellingen met
betrekking tot de Islandse economie steeds in combinatie met één van de
gegeven kenmerken. Elk kenmerk mag slechts eenmaal gebruikt worden.
Aanwijzingen
− De onderdelen van het betoog moeten logisch op elkaar aansluiten.
− Gebruik voor het betoog 160 woorden; een afwijking van 30 woorden is
toegestaan.
opgave 4Opgave 4
Verdeeld stimuleren
De overheid van een land voert een inkomensbeleid dat gericht is op nivellering
van de secundaire inkomens. Hierbij wordt gebruikgemaakt van een progressief
belastingstelsel en een systeem van inkomensoverdrachten.
In het volgende model is de bevolking van dit land op basis van het primaire
inkomen verdeeld in vier groepen van elk 25% van de bevolking (kwartielen).
C = 0,8(Y − B + OV) + 25 Y = Y 1 + Y 2 + Y 3 + Y 4 Y 1 = 0,1Y Y 2 = 0,2Y Y 3 = 0,3Y Y 4 = 0,4Y B = B 1 + B 2 + B 3 + B 4 B 1 = 0,18Y 1 B 2 = 0,24Y 2 B 3 = 0,36Y 3 B 4 = 0,44Y 4 OV = OV 1 + OV 2 + OV 3 + OV 4 OV 1 = 28 OV 2 = 25 OV 3 = 22 OV 4 = 20 I = 37 Ou = O + OV O = 120 E = 222 M = 0,32Y Y = W W = EV EV = C + I + O + E − M C = consumptie gezinnen Y = nationaal inkomen B = totale belastingopbrengst OV = inkomensoverdrachten Y 1 = inkomen van het eerste kwartiel Y 2 = inkomen van het tweede kwartiel Y 3 = inkomen van het derde kwartiel Y 4 = inkomen van het vierde kwartiel B 1 = belastingopbrengst van het eerste kwartiel B 2 = belastingopbrengst van het tweede kwartiel B 3 = belastingopbrengst van het derde kwartiel B 4 = belastingopbrengst van het vierde kwartiel OV 1 = inkomensoverdrachten aan het eerste kwartiel OV 2 = inkomensoverdrachten aan het tweede kwartiel OV 3 = inkomensoverdrachten aan het derde kwartiel OV 4 = inkomensoverdrachten aan het vierde kwartiel I = investeringen bedrijven Ou = overheidsuitgaven O = overheidsbestedingen E = export M = import W = nationaal product EV = effectieve vraag Alle grootheden luiden in miljarden In de uitgangssituatie bedraagt het In de uitgangssituatie bedraagt het geldeenheden. evenwichtsinkomen 600. totale secundaire inkomen 485.
De minister van Economische Zaken van dit land wil tegelijkertijd het
belastingstelsel vereenvoudigen en de bestedingen stimuleren.
Hij stelt voor een uniforme belastingquote van 0,3 in te stellen. Voordat de
minister deze maatregel neemt, wil hij weten hoe de inkomens in dit land in de
uitgangssituatie verdeeld zijn. Hij gebruikt hiervoor de volgende figuur.
primaire en secundaire inkomensverdeling in de uitgangssituatie
104pWelk van de beide onderdelen van het nivelleringsbeleid, het progressieve
belastingstelsel of het systeem van inkomensoverdrachten, werkt het meest
nivellerend?
− Neem de onderstaande tabel over en vul deze in en
− trek op basis hiervan een conclusie.
112pBereken de waarde van punt A op de verticale as op één decimaal nauwkeurig.
122pLeg, zonder een berekening te maken, met behulp van het model uit, waarom de
voorgestelde belastingmaatregel de bestedingen stimuleert.
De minister wil weten hoe de secundaire inkomensverdeling in de figuur eruit
ziet, indien in het model de voorgestelde belastingmaatregel wordt uitgevoerd.
Er zijn hierbij vier mogelijkheden denkbaar:
− rechts van de primaire verdeling in de uitgangssituatie
− valt samen met de secundaire verdeling in de uitgangssituatie
− tussen de primaire en secundaire verdeling in de uitgangssituatie
− links van de secundaire verdeling in de uitgangssituatie
132pKies de juiste mogelijkheid en licht de keuze toe.
opgave 5Opgave 5
De crisis te lijf
De gevolgen van de financiële crisis van 2008 zijn in Nederland pas goed
merkbaar in 2009. De bestedingen dalen en de productie en de
werkgelegenheid nemen in hoog tempo af.
De regering overweegt maatregelen te nemen. Twee van deze maatregelen
staan in de onderstaande tabel.
maatregel toelichting A Invoering van een deeltijd- werkloosheidswet. Een werkgever kan een werknemer tijdelijk en gedeeltelijk ontslaan. De werknemer krijgt ter compensatie van het lagere loon een uitkering van 70% van het verschil tussen het loon voor en na gedeeltelijk ontslag. B Verhoging van het fictieve inkomen uit eigen woning *) waarover woningeigenaren inkomstenbelasting betalen. Verhoging van het fictieve inkomen van 0,55% tot 2,35% van de waarde van de woning. Dit geldt voor woningen vanaf € 0,8 miljoen voor het bedrag dat de woning meer waard is dan € 0,8 miljoen. De gemiddelde waarde van deze woningen bedraagt € 1,2 miljoen en er zijn 110.000 van dit soort woningen. De marginale belastingquote van de eigenaren van deze woningen bedraagt 52%. *) Het door de belastingdienst vastgestelde inkomen moet optellen. bedrag dat de eigenaar van een woning bij zijn belastbaar
In een praatprogramma discussiëren twee politici, mevrouw Oudens en
meneer Wijn, over deze maatregelen.
Mevrouw Oudens is tegen maatregel A, omdat deze maatregel de werking van
de arbeidsmarkt verstoort. Verder heeft ze als kritiek dat maatregel B op dit
moment procyclisch kan werken.
Meneer Wijn is juist een voorstander van maatregel A, omdat hij bang is dat
zonder deze maatregel bedrijven hun personeelsbestand zullen inkrimpen als
gevolg van de dalende productie. Hij merkt over maatregel B op dat het
procyclisch effect ervan niet erg groot zal zijn, vanwege de relatief hoge
spaarquote van de door de maatregel getroffen woningeigenaren.
142pLeg uit op welke manier maatregel A de mobiliteit op de arbeidsmarkt verstoort.
152pBereken de toename van de belastingopbrengst, indien maatregel B wordt
uitgevoerd.
162pLeg de kritiek van mevrouw Oudens op maatregel B uit.
172pIs de door meneer Wijn bedoelde werkloosheid conjuncturele of structurele
werkloosheid? Licht het antwoord toe.
182pLeg de opmerking van meneer Wijn over maatregel B uit.
opgave 6Opgave 6
De zzp’er telt mee
In een land maken bedrijven in toenemende mate gebruik van zelfstandigen zonder
personeel (zzp’ers). In 2009 gaat het hierbij om 800.000 personen. Een deel van deze
zzp’ers was vroeger werknemer, maar een ander deel was werkloos.
Een zzp’er is een ondernemer die geen personeel in dienst heeft. Hij verkoopt goederen of diensten en stuurt de klanten een factuur. Een zzp’er heeft geen arbeidsovereenkomst; hij is dus geen werknemer en valt niet onder de wettelijke bepalingen voor werknemers.
Het bruto-inkomen van een zzp’er die werkzaam is voor een bedrijf, ligt hoger dan de
loonkosten van een werknemer die in dienst van dit bedrijf hetzelfde werk doet. Door het
vervangen van werknemers door zzp’ers in een bedrijf, kan de loonquote (= loonsom gedeeld
door toegevoegde waarde) van dat bedrijf veranderen.
192pLeg uit waarom een zzp’er sterker geprikkeld wordt tot efficiënt werken dan een
werknemer.
202pLeg uit wat er als gevolg van het vervangen van werknemers door zzp’ers in een
bedrijf gebeurt met de loonquote van dat bedrijf. Betrek in het antwoord zowel
de teller als de noemer.
Bij een gelijk aantal gewerkte uren is het bruto jaarinkomen van de gemiddelde zzp’er
€ 32.000 en van de gemiddelde werknemer € 30.000. Om het netto jaarinkomen te
vergelijken wordt gebruikgemaakt van de onderstaande tabel.
Een zzp’er kan gebruikmaken van een aantal aftrekposten voor de inkomstenbelasting die
niet gelden voor een werknemer.
Het gaat hierbij om:
− de oudedagsreserve: deze bedraagt 12% van het bruto-inkomen;
− de zelfstandigenaftrek: deze bedraagt € 9.251;
− de aftrek voor midden- en kleinbedrijf: van het bruto-inkomen dat overblijft na aftrek van
de oudedagsreserve en de zelfstandigenaftrek, blijft 10,5% onbelast.
Een econoom stelt dat de heffingskorting de gemiddelde zzp’er een relatief
groter voordeel op de te betalen belastingheffing oplevert dan de gemiddelde
werknemer.
212pLeg deze stelling uit.
223pBereken de gemiddelde belastingdruk van een zzp’er met een bruto jaarinkomen
van € 32.000.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 7Opgave 7
Sociale partners
In de periode 2006-2008 groeit de productie van een land en verkrapt de
arbeidsmarkt. Door een krimpende economie in 2009 vermindert de krapte op de
arbeidsmarkt.
Een onderzoeksbureau voorspelt in 2008 nog een teruggang van de
werkgelegenheid van 3,3% voor 2009, maar constateert in 2010 dat de
werkgelegenheid feitelijk maar met 2,0% is gedaald.
Volgens de onderzoekers is de verklaring dat vanwege de krapte op de
arbeidsmarkt in de periode 2006-2008 de werkgevers, ondanks de daling van de
productie in 2009, toch hun werknemers willen behouden. Dit zal volgens de
onderzoekers leiden tot een daling van de arbeidsproductiviteit.
Bij hun onderzoek maken ze gebruik van de kerngegevens uit de volgende
tabel.
kerngegevens 2006 2007 2008 2009 prognose 2009 feitelijk veranderingen t.o.v. voorafgaand jaar in % bruto binnenlands product (reëel) 3,4 3,6 2,0 − 3,5 − 4,7 arbeidsproductiviteit 1,7 1,4 0,9 − 0,3 … werkgelegenheid 1,7 2,1 1,2 − 3,3 − 2,0 niveaus in % arbeidsinkomensquote 77,8 78,5 80,1 84,5 overige inkomensquote − winstquote 22,2 13,8 21,5 15,2 19,9 14,5 15,5 9,5
232pNoem een kerngegeven uit de tabel dat wijst op een verkrapping van de
arbeidsmarkt in de periode 2006-2008. Licht de keuze toe.
242pLeg uit dat in dit land de overige inkomensquote kan dalen, terwijl de winstquote
stijgt.
252pBereken de verandering van de arbeidsproductiviteit in 2009 (feitelijk).
262pBeschrijf een economisch argument dat werkgevers kunnen gebruiken om hun
werknemers te behouden, ondanks een forse daling van de productie.
