opgave 1Opgave 1 Over de moraal: als God dood is
‘De Broers Karamazov’, een roman uit 1880 van de Russische schrijver Fjodor
Dostojevski, gaat over de geschiedenis van drie broers. In die geschiedenis
speelt de samenhang tussen verantwoordelijkheid, vrije wil en (het bestaan van)
God een belangrijke rol.
Aljosja, de jongste broer, heeft een kinderlijk geloof in God en is vriendelijk en
liefhebbend naar zijn medemens. Iwan, de middelste broer, is briljant in
redeneren en logica. De oudste broer Dmitri is gepassioneerd en wisselvallig in
zijn emoties.
Als Dmitri ten onrechte beschuldigd wordt van de moord op zijn vader en wordt
verbannen naar Siberië, gaat Aljosja de dag voor zijn verbanning nog bij hem op
bezoek.
Tijdens hun gesprek die dag is Dmitri verward en angstig vanwege zijn op
handen zijnde verbanning, maar hij houdt toch nog een tamelijk inhoudelijk
betoog tegen Aljosja. De wetenschap heeft volgens Dmitri God verdrongen en
ook het aannemen van het bestaan van zaken als een ziel en verantwoordelijk-
heid wordt door de wetenschap onmogelijk gemaakt.
Dmitri zegt:
tekst 1
– Hm! In wezen … alles tezamen genomen – spijt het me van God, dat is het eigenlijk! Stel je voor: dat zit daar in je zenuwen, in je hoofd, dat wil zeggen daar in je hersens zitten die zenuwen … dat zijn van die staartjes, die zenuwen hebben staartjes, ja, en zodra die gaan trillen … dus je ziet iets, ik kijk met mijn ogen naar iets, kijk zo, en zij beginnen te trillen, die staartjes … en als ze trillen dan krijg je een beeld, maar niet direct, pas na een tijdje, daar gaat een seconde of zo overheen, en dan krijg je een beeld, en dan krijg je iets als een moment … daarom neem ik eerst waar en dan pas denk ik … dat komt allemaal door die staartjes en helemaal niet omdat ik een ziel heb en omdat ik iemands beeld en gelijkenis ben, dat is allemaal onzin. Geweldig, Alsjosja, die wetenschap! Dat is de nieuwe mens, dat begrijp ik heel goed … Maar toch heb ik met God te doen! Maar wat moet een mens daarna dan? vraag ik. Zonder God en zonder toekomstig leven? Betekent dat dan niet dat tegenwoordig alles is geoorloofd, dat alles mag? Als Hij er niet is, dan is de mens de baas op aarde en in het universum. Schitterend! Maar hoe moet de mens deugdzaam zijn zonder God? Dat is de vraag! Daar pi
12pLeg met een verwijzing naar tekst 1 uit waarom de rede vanuit een
kentheoretisch perspectief lijnrecht tegenover religie lijkt te staan.
Het kentheoretisch perspectief zorgt niet alleen voor problemen voor
geloofswaarheden, ook de fundering van de moraal komt ter discussie te staan:
Dmitri vraagt zich immers af of zonder God nu alles mag.
Dmitri sluit met zijn vraag aan bij het gedachtegoed van Immanuel Kant. Kant
verbindt het bestaan van God met de notie van het hoogste goed. Hij schrijft dat
de praktische rede het bestaan van God als postulaat nodig heeft.
24pGeef de argumentatie van Kant weer die leidt tot het postuleren van het bestaan
van God uit de notie van het hoogste goed.
Betrek in de argumentatie de twee elementen waaruit het hoogste goed bestaat.
Geef tenslotte aan waarin Kant’s argumentatie overeenkomt met de positie van
Dmitri en waarin de argumentatie van Kant afwijkt.
De vraag over de fundering van de moraal die Dmitri opwerpt, is beroemd
geworden.
Als deze kwestie aan de orde is, wordt ‘De broers Karamazov’ altijd aangehaald.
Dat gebeurt ook in de volgende teksten 2 en 3, gedeelten uit een discussie
tussen de hedendaagse filosofen Huib Schwab en Herman Philipse:
tekst 2
Kan een samenleving zonder geloof nog een morele samenleving zijn? Kan de moraal bestaan zonder religieus fundament? Of is het zoals Dostojevski schreef: Als God dood is, is alles geoorloofd? Huib Schwab, onderwijsvernieuwer en filosoof, vindt het niet zo vanzelfsprekend dat een samenleving zonder geloof moreel kan zijn. Hij wijst op onderzoeken die aantonen dat kinderen die gewelddadige computerspelletjes spelen neurologische veranderingen ondergaan, waardoor zij verslaafd raken aan dergelijke killergames en waardoor het onderscheid tussen game en werkelijkheid bij hen vervaagt. “In hoeverre kun je van zo’n kind nog een rationele afweging verwachten, waarin hij na een rekensom tot de conclusie komt dat het ook in zijn voordeel is om sociaal te zijn? Nee, dan is het toch beter als de cultuur geboden kent die oproepen tot naastenliefde en mededogen, en verboden kent als het gaat om het uitleven van driften en begeerten. Ja, een soort religie dus. Het denigrerende spreken over religie is gemakzuchtig en modieus.” Volgens Schwab gaat het niet goed met de moraal in Nederland. “De religie zorgde van oudsher voor een binding tussen ik en de ander. De religie leerde ons ook om onze begeer
Schwab stelt dat het hebben van (een soort) religie beter is voor een
samenleving dan het volgen van rationele overwegingen alleen. Religie bindt
immers de leden van de samenleving en leert hen moreel te handelen.
Deze functie komt overeen met één van de twee functies die religie volgens de
Franse socioloog Emile Durkheim (1858-1917) in een samenleving heeft: de
ceremoniële functie.
32pWaarom hoeft de ceremoniële functie van religie volgens Durkheim niet in
conflict met de wetenschap te komen?
Waarom komt de andere functie die Durkheim aan religie geeft wel in conflict
met de wetenschap?
In tekst 2 veroordeelt Schwab het bestaan van killergames, waar kinderen
verslaafd aan raken en amoreel van worden.
Stel dat er een game bestaat waarin kinderen geboden en verboden leren – een
reli-game –, dan zou dat volgens Schwab ‘een soort religie’ kunnen zijn.
43pZou je een dergelijke reli-game kunnen omschrijven als een religieuze praktijk?
Geef een afweging aan de hand van drie kenmerken van praktijken.
Leg vervolgens uit waarom het moeilijk is om onderscheid te maken tussen
religieuze en niet-religieuze praktijken.
In de discussie komt vervolgens universiteitshoogleraar Herman Philipse aan
het woord. Hij is het niet met Huib Schwab eens. Philipse vindt empirische
onderzoeken bij het beantwoorden van dit soort vragen relevant: uit de
statistieken blijkt dat ongelovigen niet immoreler zijn dan gelovigen. Philipse
zegt daarover:
tekst 3
Dat komt omdat de moraal van oorsprong niet uitsluitend religieus is. Een deel van onze morele aanleg is genetisch verankerd. Een ander deel van onze moraal is cultureel bepaald. Nederlanders zijn bijvoorbeeld geneigd tot samenwerken, omdat ze op elkaar aangewezen waren bij het bouwen van dijken. Maar dat de moraal van een almachtige God komt, is filosofisch niet houdbaar. Dan zou je morele geboden gehoorzamen, omdat zij zijn opgesteld door een machthebber, niet omdat morele geboden in zichzelf goed zijn. Dat is niet moreel. Sinds de wetenschappelijke revolutie zijn we erachter gekomen dat religie een illusie is, waardoor we onze moraal niet langer bouwen op goddelijke geboden. De vraag is sindsdien hoe je mensen zo kunt opvoeden dat ze ernaar neigen om moreel te handelen. De globalisering heeft dit vraagstuk nog urgenter gemaakt. We leven in een volstrekt nieuwe periode in de geschiedenis. Steeds meer verschillende culturen wonen door elkaar heen. Dat maakt het lastiger om tot een gemeenschappelijke publieke moraal te komen. Het is een ironisch toeval geweest dat net op het moment dat in Nederland het anti-autoritair en a-religieus denken op zijn hoogtepunt was, er een stroom migr
Philipse heeft een heel andere invalshoek dan Schwab voor het beantwoorden
van de vraag of moraal zonder religie kan. Juist omdat moraal deels een andere
oorsprong heeft, is het volgens Philipse mogelijk verschillende, zelfs autoritaire,
godsdienstige culturen in een samenleving te binden. Daarvoor zou hij
misschien te rade kunnen gaan bij Charles Taylor.
52pIn welk opzicht zou Taylors model van ‘overlappende consensus’ als een
oplossing kunnen dienen om tot een gemeenschappelijke publieke moraal te
komen?
Leg in je antwoord duidelijk uit wat Taylor onder ‘overlappende consensus’
verstaat.
De vraag blijft of moraal religie nodig heeft voor haar fundering.
64pGeef je eigen standpunt over de stelling ‘we hebben religie nodig voor een
fundering van de moraal’.
Betrek in je argumentatie het standpunt en een argument van Schwab en het
standpunt en een argument van Philipse.
Maak een afweging en trek een consistente conclusie.
opgave 2Opgave 2 Over wetenschap en religie: zij die uit de hemel
kwamen
Voormalig motorsportjournalist en autocoureur C.Vorilhon schreef het boek ‘Het
Ware Gezicht van God’, waarin hij vertelt hij over zijn bijzondere ervaringen met
buitenaardse wezens die verantwoordelijk zouden zijn voor het ontstaan van de
mens.
Vorilhon werd in 1973 naar eigen zeggen door een innerlijke stem gedreven
naar een vulkaankrater te rijden, waar hij een buitenaards wezen van één meter
twintig lang zag staan, die in alle rust Vorilhon vertelde over de oorsprong van
de mensheid. Het wezen zou hebben gezegd: “Wij waren degenen die al het
leven op aarde hebben ontworpen. Jullie hebben ons voor goden aangezien. Wij
stonden aan de oorsprong van al uw grote religies.”
Ook zei het wezen dat Vorilhon voortaan door het leven zou gaan als ‘Raël’,
profeet of boodschapper. Later zou hij ook zijn meegenomen naar de
thuisplaneet van dit wezen.
Vorilhon stichtte vervolgens als profeet Raël een organisatie: de Raëliaanse
Beweging. Deze beweging gaat uit van een doelbewuste schepping van de
mens door deze wetenschappelijk vergevorderde buitenaardse wezens: de
Elohim.
De Elohim maakten volgens Raël vijfentwintigduizend jaar geleden al gebruik
van genetische manipulatie. Deze genetische manipulatie kan volgens Raël
‘wetenschappelijk creationisme’ worden genoemd: de Elohim schiepen de mens
door middel van het klonen van hun eigen DNA letterlijk ‘naar hun evenbeeld’.
De Raëliaanse Beweging wil de op wetenschappelijke kennis gebaseerde
techniek van het klonen nu in deze tijd opnieuw inzetten, zodat wij als mensen
het eeuwige leven kunnen bereiken.
De techniek van het klonen wordt door velen als product van wetenschappelijke
vooruitgang gezien.
72pWaarom kan wetenschappelijke kennis niet als een probleemloze bron van
vooruitgang worden beschouwd?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van een opvatting van de Raëliaanse
Beweging, zoals in bovenstaande inleiding verwoord.
Uit de opvattingen van de Raëliaanse Beweging over het ontstaan van het leven
op aarde, en uit de kennis die zij hierover zouden hebben, blijkt hun standpunt
over de verhouding tussen rede en religie.
Door voormoderne filosofen als Thomas van Aquino, Al Farabi en Averroës
werden ook verschillende standpunten ingenomen over de verhouding tussen
rede en religie.
83pBeargumenteer met welk voormodern standpunt over de verhouding tussen rede
en religie dat van de Raëliaanse Beweging volgens jou het meest overeenkomt:
dat van Thomas van Aquino, Al Farabi of Averroës?
Leg vervolgens uit waarin volgens deze voormoderne filosoof religieuze kennis
van redelijke kennis verschilt en hoe dit in de inleiding van vraag 7 herkenbaar
is.
Dertig jaar na de veronderstelde ontmoeting van Raël met het buitenaardse
wezen, de vertegenwoordiger van de Elohim, wordt in NRC Handelsblad
geschreven over de opvattingen van deze Raëliaanse Beweging:
Volgens de Raëliaanse Beweging lieten de Elohim, de buitenaardse scheppers,
de mensheid zelf vooruitgang maken. Maar ze onderhielden wel contact met de
mensheid via door henzelf uitgekozen en opgeleide profeten. Zo konden onder
andere Boeddha, Mozes, Jezus en Mohammed geleidelijk aan de mensheid
onderwijzen.
Elke boodschap die door profeten uitgedragen werd, was aangepast aan de
cultuur en het wetenschappelijke niveau van de tijd waarin de deze bekende
profeten leefden. Hoe onorthodox deze invalshoek ook is, hierdoor is wel
duidelijk waarom de verhouding tussen rede en religie voor elke historische
periode afzonderlijk bekeken moet worden.
Kenmerkend voor de klassieke islamitische wereld is bijvoorbeeld dat de
verhouding tussen rede en religie nauwelijks een probleem was.
93pLeg uit waarom de verhouding tussen rede en religie in de klassieke islamitische
wereld nauwelijks een probleem was en in welke periode die verhouding in de
christelijke wereld een probleem werd.
Geef vervolgens aan waarom volgens de Raëliaanse Beweging de verhouding
tussen rede en religie in de christelijke wereld een probleem geworden is.
Op de website van de Raëliaanse Beweging: ‘Intelligent ontwerp voor atheïsten’
staat, dat volgens Raël de tijd is aangebroken om te stoppen met geloven en te
beginnen met begrijpen:
Volgens Raël leven we nu in het voorspelde ‘Tijdperk van de Openbaring’. In dit
tijdperk is de wetenschap ver genoeg ontwikkeld om onze eigen scheppers, de
Elohim, te kunnen begrijpen, en daarmee de uiteindelijke waarheid omtrent wie
wij zelf zijn in te zien.
Wetenschapsfilosoof Thomas Kuhn zou het niet eens zijn met de wijze waarop
de term ‘verschuiving in paradigma’ oftewel ‘paradigmawisseling’ door Raël
wordt gebruikt.
Kuhn reserveert deze term namelijk alleen voor het wetenschappelijke en niet
voor het religieuze domein.
103pWelke andere wetenschapsfilosofische kritiek zou Kuhn kunnen hebben op de
wijze waarop Raël spreekt van een revolutie die een volledige verschuiving in
paradigma teweeg zal brengen?
Beargumenteer je antwoord en geef daarin aan wat de wetenschapsfilosofie van
Kuhn inhoudt aan de hand van twee kenmerken van de theorie van Kuhn.
Volgens Raël bestaan de Elohim – de buitenaardse wezens – echt, en kunnen
wij mensen daardoor nu op wetenschappelijke gronden eindelijk begrijpen wie
wij zelf zijn. Niet veel mensen zullen aannemen dat deze buitenaardse wezens
echt bestaan, laat staan dat zij overtuigd zijn door de overige Raëliaanse
opvattingen.
Toch zou filosoof Quine beargumenteren dat het al dan niet werkelijk bestaan
van de buitenaardse wezens niet relevant is voor de betekenis van deze
opvattingen.
113pHoe zou je vanuit de filosofie van Quine kunnen beargumenteren dat het al dan
niet werkelijk bestaan van de buitenaardse wezens niet relevant is voor de
betekenis van de Raëliaanse opvattingen?
Beargumenteer je antwoord en leg daarbij de kritiek van Quine op de twee
dogma’s van het empirisme uit.
De Raëliaanse Beweging krijgt inmiddels steeds meer aandacht. De beweging
heeft inmiddels ongeveer 55.000 volgelingen en de boeken van Raël zijn in
verschillende talen verschenen. Hij treedt regelmatig op in de media en het
verwante bedrijf ‘Clonaid’, dat zich tot doel stelt de mens te klonen, komt in de
Verenigde Staten regelmatig (negatief) in het nieuws.
Maar wat moeten we als filosoof denken van de leer van deze Raëliaanse
Beweging? Hebben we te maken met een religie, een sekte, een waanzinnige
grap of een wetenschap?
Als we de leer van Raël tot religie zouden willen bestempelen, moeten we
vaststellen wat we onder de term ‘religie’ verstaan.
Maar bij het definiëren van religie doen zich problemen voor. Bovendien kunnen
we zowel rede als religie vanuit drie verschillende perspectieven analyseren.
124pVind jij dat je de Raëliaanse Beweging en haar gedachtegoed onder de term
‘religie’ kunt scharen?
Geef een argument vóór vanuit één van de twee problemen die zich voordoen
bij het definiëren van ‘religie’.
Geef een argument tégen vanuit één van de drie perspectieven van waaruit we
religie kunnen analyseren.
Maak tenslotte een beargumenteerde afweging.
opgave 3Opgave 3 De Islam en democratie
Najaar 2009 verscheen in NRC Handelsblad het artikel ‘Islam in de peiling’. Dit
artikel betrof een Amerikaans onderzoek naar de opvattingen van moslims over
de hele wereld over godsdienst, democratie, werk en terrorisme.
’s Werelds grootste organisatie voor opinieonderzoek, Gallup, peilde de
meningen van 50.000 moslims in 35 landen met een islamitische
bevolkingsmeerderheid. Doel van het internationale onderzoek was het leveren
van neutrale data die als realistische grondslag zouden kunnen dienen voor een
buitenlandse politiek van de VS.
De veronderstelling daarbij was dat de buitenlandse politiek van de VS − na
onder andere de aanslagen op de Twin Towers in New York op 11 september
2001 − vooral was ingegeven door angst en minder door de feiten.
Het onderzoek werd uitgevoerd door de moslima Dalia Mogahed en de
Amerikaanse hoogleraar islamstudies John L. Esposito. Eén van de resultaten
was bijvoorbeeld dat er geen verband bestond tussen terrorisme en religie.
Bovendien bleek dat moslims niet onze manier van leven in het Westen
veroordelen, of onze democratische staatsvorm. Integendeel: juist vrijheid,
democratie en technologie worden in de islamitische landen het meest
bewonderd aan het Westen.
De omvang van het onderzoek en de geruststellende toon van de
onderzoeksresultaten zorgde voor een nieuw geluid in de Verenigde Staten. In
academische kringen viel het goed bij deskundigen en in regeringskringen werd
het omarmd door beleidsmakers en politieke analisten.
Ondanks de geruststellende toon die uit de onderzoeksresultaten klinkt, is er in
andere publicaties ook aandacht voor islamitische minderheden die er een meer
extreme visie op nahouden: bijvoorbeeld het salafisme. Onderstaande tekst
beschrijft de kritiek van de salafisten op de democratie en het principe van
volkssoevereiniteit.
Het verwerpen van de staatsvorm democratie met een beroep op een traditie is
problematisch, zeker gezien vanuit het liberalisme.
132pWelk bezwaar kan men vanuit het liberalisme hebben tegen een beroep op
tradities om de democratie te verwerpen?
Leg in je antwoord uit hoe dit bezwaar van toepassing is op beide standpunten
in tekst 6.
Behalve de genoemde salafisten is er ook een andere minderheid die weinig in
de openbaarheid treedt.
Dat is de politieke islam die streeft naar de vorming van een staat waarvan de
constitutie gebaseerd is op de islam. Deze ideologische vorm van de islam
wordt wel islamisme genoemd.
142pLeg aan de hand van tekst 7 uit dat constitutionalisme niet per se aan liberale
uitgangspunten gebonden hoeft te zijn.
Een ontwikkeling die weer minder ver gaat dan het islamisme zien we in het
moderne Turkije.
Daar is in 2001 een islamitische politieke partij opgericht, de AK-partij. En met
succes: inmiddels is deze AK-partij sinds de verkiezingen van 2007 als grootste
politieke partij van het land aan de macht.
De moslim-democraten gebruiken dus de moderne staatsvorm democratie om
de islam meer invloed te laten hebben. Uit de laatste zin van tekst 8 blijkt dat de
moslim-democraten zich tegen twee groepen moeten verdedigen.
Aan de ene kant hebben de religieus conservatieven kritiek op deze vorm van
democratisering.
Aan de andere kant hebben ook de ‘seculiere krachten’ kritiek op de
moslim-democratie. Zo hebben secularisten in Turkije tevergeefs geprobeerd de
AK-partij te laten verbieden.
154pWat is de kritiek van de religieus conservatieven op de moslim-democratie en
wat is de kritiek van de secularisten op de moslim-democratie?
Geef vervolgens een argument tegen de kritiek van de religieus conservatieven
en een argument tegen de kritiek van de secularisten.
Anderen zullen stellen dat een regering onder bepaalde voorwaarden wel
degelijk, en zelfs met geweld verdreven mag worden.
Zo geeft de Egyptische filosoof Qutb een rechtvaardiging voor het gebruik van
geweld op religieuze gronden.
Habermas daarentegen vindt dat religieuze uitingen in het publieke domein
rationeel behoren te zijn en daaronder verstaat hij ook: afzien van geweld.
Habermas en Qutb staan in dit opzicht dus lijnrecht tegenover elkaar.
Op Habermas’ positie is echter kritiek mogelijk. Zo wordt wel gesteld dat
Habermas van te optimistische vooronderstellingen uitgaat.
163pBeargumenteer hoe Qutb op grond van de islam het gebruik van geweld zou
kunnen rechtvaardigen.
Geef ook aan welk punt van kritiek op Habermas’ veronderstellingen – gezien
vanuit de positie van Qutb − het meest steekhoudend is.
Zijn er volgens jou omstandigheden waardoor politiek geweld geoorloofd is?
Beargumenteer je antwoord en betrek daarbij het standpunt van Qutb of van
Habermas.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
