opgave 1Opgave 1 Inspiratie
Kunstenaars zien inspiratie vaak als de bron waaruit ze ideeën putten
voor hun kunst. Inspiratie omschrijven ze dan als een bewustzijnstoestand
waarin ze creatief zijn en precies weten hoe ze iets moeten maken.
Hoewel kunstenaars voor een deel afhankelijk zijn van inspiratie, zeggen
ze vaak dat het geen zin heeft om op inspiratie te wachten: je kunt
inspiratie niet dwingen. Het is zinvoller om vertrouwen te hebben in je
technische vaardigheden en hopen dat je geïnspireerd wordt.
Ook filosofen als de Nederlandse Theo de Boer hebben zich afgevraagd
wat inspiratie is:
De Boer verbindt het hebben van inspiratie met ‘het hogere’ of
transcendentie. Als het zo is dat inspiratie kunstenaars aanzet tot het
maken van een kunstwerk, dan gebeurt dit dus, volgens De Boer, door
een bovennatuurlijke kracht.
Er zijn substantiedualisten die bovennatuurlijke krachten als een
oplossing zien voor het interactieprobleem.
13pWaarom zouden bovennatuurlijke krachten een oplossing bieden voor het
interactieprobleem?
Leg in je argumentatie het interactieprobleem uit.
Noem een verschil tussen de oplossing die bovennatuurlijke krachten
bieden en de oplossing van Descartes voor het interactieprobleem.
De Boer noemt dichters als voorbeeld van kunstenaars, die inspiratie
gebruiken. Volgens hem weten zij nog wat inspiratie is. Maar dichters
beschouwen inspiratie doorgaans helemaal niet als bovennatuurlijke
kracht, maar als iets dat uit hun onbewuste komt.
Aan het begin van de twintigste eeuw ontstond er een stroming die in de
kunst het ‘surrealisme’ genoemd wordt. Surrealisten gaven het onbewuste
een belangrijke rol in zowel hun werk als bij het tot stand komen van hun
werk.
Surrealistische dichters bijvoorbeeld gebruikten een kenmerkende
techniek: het automatisch schrift. Het automatisch schrijven werd door
deze dichters gebruikt, om − naar eigen zeggen − hun onbewuste te laten
spreken. Je zou het kunnen vergelijken met wat er gebeurt bij het
improviseren, zoals in de muziek of dans.
Dichters die automatisch schrijven, laten zinnen in hen opkomen: ze gaan
zitten en schrijven ze op, ongeacht of ze grammaticaal juist zijn. Het
automatische aan het automatisch schrift is volgens surrealisten, dat ze
proberen om het onbewuste naar voren te halen door het bewuste naar de
achtergrond te dringen.
Dichters die het automatisch schrift proberen, zeggen dat het lijkt alsof zij
niet zelf schrijven, en dat hun onbewuste als het ware voor hen schrijft. Zo
kunnen er onverwachte teksten komen, die qua idee toch dicht bij de
persoon van de dichter liggen. Surrealistische dichters gaan er vanuit dat
je normaal gesproken wel bewust schrijft.
Over bewust handelen heeft hersenonderzoeker Benjamin Libet na het
doen van allerlei experimenten geconcludeerd, dat mensen veel vaker
niet bewust hun lichaam aansturen dan wordt gedacht.
De filosoof Daniel Dennett is het niet met Libets conclusies eens, maar hij
zou het ook niet met de surrealistische dichters eens zijn geweest. Beiden
hanteren namelijk volgens hem eenzelfde achterhaalde cartesiaanse
vooronderstelling over de werking van het bewustzijn.
23pWelke achterhaalde vooronderstelling over de werking van het bewustzijn
zou Dennett aanwijzen bij zowel de surrealistische dichters als bij de
conclusies van Libet?
Beargumenteer je antwoord met behulp van de omschrijving van het
automatisch schrift en het experiment van Libet.
De Boer noemt Friedrich Nietzsche als een filosoof die een goed begrip
heeft van wat inspiratie is.
Weliswaar ziet Nietzsche inspiratie juist niet als bovennatuurlijke kracht,
maar hij begrijpt wel dat mensen inspiratie als een bovennatuurlijke kracht
voelen (zij voelen zich dan een medium tussen hemel en aarde), omdat
de ervaring van inspiratie zo heftig kan zijn. Hij vindt het echter bijgeloof
om zo over inspiratie na te denken. In zijn werk ‘Ecce Homo’ schrijft
Nietzsche over inspiratie:
Nietzsche ziet in zijn beschrijving geen tegenstelling tussen onvrijwillige
inspiratie en een gevoel van vrijheid. De geschriften van Nietzsche waren
een bron van inspiratie voor het existentialisme.
De existentialist Jean-Paul Sartre ziet het gehele leven als een kunstwerk,
waarin de mens tegelijkertijd kunstwerk en kunstenaar is: net als bij het
maken van een kunstwerk worden de regels in het leven tijdens het leven
zelf bedacht.
Hoewel een menselijk leven volgens Sartre als kunstwerk dient te worden
opgevat, denken sommige mensen dat regels van tevoren vastliggen.
Mensen die dat denken noemt Sartre ‘te kwader trouw’ (‘mauvaise foi’).
32pBeargumenteer met behulp van tekst 2 of Sartre de ervaring van inspiratie
van Nietzsche een voorbeeld zou vinden van ‘mauvaise foi’.
Leg daarbij het begrip ‘mauvaise foi’ uit.
De gelukservaring van inspiratie die Nietzsche beschrijft, zou je kunnen
opvatten als een verlangen om te creëren.
David Hume is een compatibilist en zou de zin “alles gebeurt in hoogste
mate onvrijwillig” uit tekst 2 in tegenspraak vinden met zijn eigen idee van
de vrije wil.
42pWaarom zou Hume, ondanks het feit dat de inspiratie Nietzsche overkomt,
Nietzsche toch vrij noemen?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van Humes opvatting over het
verband tussen vrijheid en oorzakelijkheid.
Welke omschrijving je van inspiratie geeft, hangt af van je visie op de
verhouding tussen lichaam en geest. Een substantiemonist zal een geheel
andere omschrijving geven dan een substantiedualist.
53pMet welke stroming ben jij het eens: het substantiemonisme of het
substantiedualisme?
a) Beargumenteer voor de positie van je keuze wat een goede definitie
van inspiratie is.
b) Beargumenteer vervolgens welk element uit één van de teksten 1, 2 en
de omschrijving van het automatisch schrift, met de stroming van jouw
keuze in overeenstemming is.
c) Beargumenteer ook welk element uit de teksten 1, 2 en de omschrijving
van het automatisch schrift strijdig is met de stroming van jouw keuze.
opgave 2Opgave 2 Verslaving
In de Nederlandse media laait van tijd tot tijd de discussie op over de
vraag of iedereen zelf mag besluiten om kinderen te krijgen. Vaak wordt
er getwijfeld of mensen met een laag IQ of een psychische stoornis wel in
staat zijn een kind groot te brengen.
Een speciale categorie potentiële ouders waarover hulpverleners zich
veel zorgen maken, zijn de verslaafden. Naast de vraag of een verslaafde
wel een kind kan grootbrengen, speelt ook de schade die een ongeboren
kind kan oplopen wanneer zijn moeder tijdens de zwangerschap drugs
gebruikt een belangrijke rol.
Ging in 2010 de discussie nog over het met financiële middelen overhalen
van verslaafden om aan anticonceptie te doen, in 2012 leefde de
discussie op over het gedwongen ingrijpen bij verslaafden.
tekst 3
![Het meest indringend is de vraag of je hen kunt verbieden kinderen te krijgen, als ze zelf de risico’s niet inzien. […] Neem de voorstanders van het verbod. Een aantal van hen pleitte onlangs publiekelijk voor…](figuren-opgaven/p05-fig1.webp)
Het meest indringend is de vraag of je hen kunt verbieden kinderen te krijgen, als ze zelf de risico’s niet inzien. […] Neem de voorstanders van het verbod. Een aantal van hen pleitte onlangs publiekelijk voor gedwongen geboortebeperking. Het zijn hulpverleners uit de verslaafdenzorg en de jeugdzorg. Jaar in jaar uit zien ze mensen langskomen die absoluut niet voor zichzelf kunnen zorgen en toch denken dat ze de zorg voor een zuigeling aankunnen. Er is steeds beter bekend wat verslaafde ouders hun kinderen meegeven. Altijd: een sterk verhoogde kans op latere verslaving van het kind. Vaak, als de moeder tijdens de zwangerschap gebruikt: forse schade aan de hersenen. Onmiddellijke uithuisplaatsing voorkomt dat de baby’s sterven van verwaarlozing. Ja, iedereen heeft dezelfde grondrechten, maar nee, niet iedereen is zelfredzaam. Als je niet voor jezelf kunt zorgen, kun je ook geen kind opvoeden. En het kind heeft ook rechten. Op een gezonde start en een veilige omgeving. Als dat ontbreekt, kunnen ze beter niet geboren worden. naar: Elsje Jorritsma, NRC Handelsblad, 26 april 2012
Volgens de Amerikaanse filosoof John Martin Fischer hangt het hebben
van een vrije wil samen met zichzelf onder controle hebben.
Tekst 3 handelt over het ontbreken van controle over de (anti)conceptie
bij verslaafden en daar wordt voorgesteld die controle over te nemen.
Naast totale controle onderscheidt Fischer twee andere soorten controle,
waaraan het de verslaafden lijkt te ontbreken volgens tekst 3.
62pNoem die twee andere soorten van controle die Fischer onderscheidt en
geef aan waar in tekst 3 het gebrek aan die twee soorten controle bij
verslaafden is te herkennen.
Licht je antwoord zo toe dat duidelijk wordt wat die beide vormen van
controle inhouden.
Ook de tegenstanders van gedwongen ingrijpen hebben sterke
argumenten. Zij baseren zich op de lichamelijke integriteit en de
fundamentele rechten van de betrokkenen en wijzen verder nog op het
gevaar van een glijdende schaal.
tekst 4
En dan zijn er de tegenstanders. Zij zijn verontwaardigd dat het onderwerp überhaupt weer aan de orde is. Hoe zit het met de mensenrechten? Iedereen heeft dezelfde grondrechten. Ook mensen die verslaafd zijn, of niet zo slim. En een van de belangrijkste daarvan is het recht op lichamelijke integriteit. Deze fundamentele mensenrechten kun je niet zomaar terzijde schuiven. Uit het gemak waarmee hun mensenrechten terzijde worden geschoven blijkt weinig respect, zeggen ze. En dan is er natuurlijk ook nog het argument van de glijdende schaal dat de overheid gebruikt om te bepalen wie zich mag voortplanten: vandaag de verslaafden en zwakbegaafden, morgen de alleenstaande ouders? Hun kinderen hebben immers ook een verhoogde kans op een criminele loopbaan. naar: Elsje Jorritsma, NRC Handelsblad, 26 april 2012
De voorstanders van gedwongen anticonceptie voor verslaafden
beroepen zich op ethische visies als deugdethiek en utilisme.
De tegenstanders van gedwongen anticonceptie voor verslaafden lijken
daarentegen plicht-ethische argumenten te gebruiken.
Zij zouden hun visie kunnen rechtvaardigen op basis van de plichtethiek
van Immanuel Kant.
72pOp grond van welke twee argumenten uit de plichtethiek van Kant zouden
de tegenstanders van gedwongen anticonceptie hun visie kunnen
rechtvaardigen?
Kant gaat er vanuit dat de mens vanuit zijn intelligibele karakter handelt
en hij daardoor verantwoordelijk moet worden geacht voor zijn handelen.
83pIn hoeverre handelt een verslaafde die onder invloed is vanuit zijn
intelligibele karakter?
Licht je antwoord zo toe dat duidelijk wordt wat Kant onder het intelligibele
karakter van de mens verstaat en of het handelen vanuit zijn intelligibele
karakter de verslaafde verantwoordelijk maakt voor zijn handelen.
Volgens de Canadese filosoof Charles Taylor heeft vrije wil te maken met
reflectieve zelfevaluatie. Hij onderscheidt in zelfevaluatie een zwakke
variant en een sterke variant.
Hoewel Taylor zelfevaluatie vooral in verband brengt met vrije wil als
zelfverwerkelijking, is er ook een verband met het nemen van morele
verantwoordelijkheid.
92pIn welk opzicht is de zwakke vorm van zelfevaluatie te vergelijken met een
utilistische wijze van morele verantwoordelijkheid nemen?
Leg ook uit wat het verschil is tussen de zwakke vorm van zelfevaluatie
en utilisme.
In zijn uiteenzetting over zelfevaluatie schetst Taylor ook een sterke vorm
van reflectieve zelfevaluatie. Volgens hem ligt de basis voor
zelfverwerkelijking vooral in deze sterke vorm en niet in het maken van
een radicale keuze, zoals Sartre stelt.
Het vormen van wat Taylor noemt een ‘conception of the self’ − oftewel
een zelfbeeld − op basis van die sterke vorm van zelfevaluatie leidt juist
tot zelfverwerkelijking.
Deze benadering lijkt op de manier waarop Aristoteles in zijn deugdethiek
uitlegt hoe de mens zich dient te verwerkelijken.
103pLeg uit hoe de mens zich volgens Taylor verwerkelijkt en hoe de mens dit
doet volgens Aristoteles. Geef hiertoe twee filosofisch relevante
overeenkomsten tussen beide visies.
Leg bovendien uit hoe men volgens Taylor tot een ‘conception of the self’
komt.
De wilsbekwaamheid in twijfel trekken van verslaafden is één zaak, een
andere zaak is of iemand die verslaafd is toch de keuze zal kunnen
maken om zijn of haar leven te verwerkelijken.
Dit roept de vraag op of het leven als verslaafde toch een vorm van
zelfverwerkelijking kan inhouden.
Een verslaafde kan dan misschien wel zelf voor dit leven gekozen hebben
en er tevreden over zijn, anderen in zijn omgeving kunnen zijn keuze
betreuren.
115pGa voor elk van de vier aspecten van zelfverwerkelijking na waarom een
leven als verslaafde niet als een vorm van zelfverwerkelijking gezien kan
worden
Leg vervolgens uit op welke van de drie ethische theorieën − het utilisme,
de deugdethiek of de plichtethiek − je je antwoord baseert.
opgave 3Opgave 3 De gewapende overval
Op de website van de Vlaamse tv-zender Canvas werd in december 2008
het programma Virus aangekondigd dat een gehele aflevering wijdde aan
de illusionist Derren Brown. De aankondiging luidde:
Derren Brown is een vooraanstaande illusionist die psychologische trucs
gebruikt om menselijk gedrag te voorspellen en te manipuleren.
In tegenstelling tot veel van zijn collega-illusionisten legt Brown echter
aan zijn publiek uit hoe zijn trucs in elkaar zitten. Hij maakt
televisieprogramma’s om aan te tonen dat je helemaal niet over
bovennatuurlijke gaven hoeft te beschikken om mensen in illusies te laten
geloven.
Hij laat in zijn programma’s mensen optreden die denken dat ze uit vrije
wil handelen, maar in feite − zonder dat ze dat weten − door Brown
worden gemanipuleerd.
Ook trekt Brown ten strijde tegen illusionisten, mediums en zogenaamde
‘paranormalen’ die beweren over bovennatuurlijke gaven te beschikken.
Hij daagt iedereen die claimt gebruik te maken van bovennatuurlijke
krachten uit om deze gave wetenschappelijk te laten testen. Tot op heden
is niemand er volgens Brown in geslaagd dergelijke wetenschappelijke
tests te doorstaan.
Voor veel mensen is het een aantrekkelijk idee dat ook de vrije wil een
bovennatuurlijke kracht is.
122pWaarom is het idee van vrije wil als bovennatuurlijke kracht voor veel
mensen aantrekkelijk?
Leg in je argumentatie uit waarom iemand die claimt anderen te kunnen
manipuleren met behulp van bovennatuurlijke krachten een hedendaagse
natuurwetenschappelijke test niet zal doorstaan.
Brown zegt dat hij het bestaan van bovennatuurlijke gaven of krachten
afwijst.
Daaruit zou je kunnen concluderen dat Brown een groot vertrouwen heeft
in de verklaringskracht van de hedendaagse wetenschap. Onze
alomtegenwoordige wetenschap is voortgekomen uit de
wetenschappelijke revolutie die zich voltrok in de 16e en 17e eeuw. Met
deze revolutie veranderde ook ons wereldbeeld.
Een wetenschapsfilosoof die zich specialiseerde in de consequenties van
veranderingen in wetenschappelijke wereldbeelden is Thomas Kuhn.
Met zijn theorie leverde Kuhn kritiek op de opvattingen van collega
wetenschapsfilosoof Karl Popper.
133pIn hoeverre zouden Popper en Kuhn de uitspraak van Brown dat er geen
bovennatuurlijke krachten bestaan als een wetenschappelijke uitspraak
beschouwen?
Beargumenteer je antwoord op grond van de wetenschapsfilosofische
theorieën van zowel Popper als van Kuhn en leg tevens uit welke
verandering in het wereldbeeld zich voltrok in de wetenschappelijke
revolutie van de 16e en 17e eeuw.
In het in tekst 5 genoemde televisieprogramma deed Brown zich voor als
‘motivatie-coach’ die een groep zakenmensen psychologische technieken
zal aanleren om succesvoller te zijn in de zakenwereld. Echter, tijdens die
‘training’ probeert Brown de deelnemers zonder dat ze het weten te
beïnvloeden om criminele activiteiten uit te voeren. Hij begint met
opdrachten waarin de deelnemers kleine vergrijpen moeten plegen, maar
allengs worden de opdrachten zwaarder en ernstiger.
De deelnemers hebben allemaal een goed inkomen en geen strafblad.
Toch gaat bijna iedereen akkoord met Browns opdracht om te stelen uit
een winkel. De deelnemers vertellen elkaar achteraf dat het stelen hen
een gevoel van opwinding heeft gegeven.
Volgens onder andere de filosoof John Gray lijkt het groepsgedrag van
mensen erg op groepsgedrag bij dieren.
142pWaarom zou het idee dat deze zakenmensen uit vrije wil handelen
volgens Gray problematisch zijn wanneer je het beziet vanuit de
overeenkomst tussen groepsgedrag bij dieren en mensen?
Beargumenteer je antwoord en leg uit wat dit antwoord betekent voor de
mogelijkheid van vrije wil als voorwaarde voor verantwoordelijkheid.
Tijdens een volgende opdracht onderwerpt Brown negen deelnemers aan
het Milgram-experiment. De resultaten van dit experiment, uitgevoerd
door Brown, blijken vergelijkbaar te zijn met de resultaten van het
oorspronkelijke experiment. De opvatting van de filosoof Thomas Nagel
over verantwoordelijkheid en vrije wil kan worden toegepast op de situatie
van de deelnemers aan het Milgram-experiment, die tot het einde toe
doorgaan met het experiment.
152pWelke reactie kan vanuit de opvatting van Nagel worden gegeven op het
verantwoordelijk houden van deze deelnemers aan het
Milgram-experiment voor hun gedrag tijdens dit experiment?
Leg in je antwoord uit wat het Milgram-experiment inhoudt.
Uiteindelijk selecteert Brown voor zijn laatste test vier deelnemers die een
goede afspiegeling van de “alledaagse burger onder normale
omstandigheden” zijn. Hij belt elk van de deelnemers op en nodigt hen uit
naar Londen te komen.
Daarbij gebruikt hij allerlei suggestieve uitspraken in de trant van “Steel je
hart en zorg dat je echt winst haalt uit mijn training”, “Verlaat je
comfortzone en zorg dat het leven gaat zoals jij dat wil”, “Jij bent
gewapend met onbetwistbare macht”. Ook vraagt hij hun een eerder
gekregen en niet van echt te onderscheiden speelgoedpistool mee te
nemen.
In Londen aangekomen stappen de deelnemers uit de auto en lopen door
een bijna verlaten straat met verschillende door Brown geënsceneerde
symbolen. Tijdens de training zijn de kleur groen, over je been wrijven en
het liedje “Can you feel it” geassocieerd met agressie en daadkracht.
Eerst loopt de deelnemer langs een groot groen hek en ziet hij een
reclamebord voor panty’s waarop benen zijn te zien en waarbij de slogan
“Kom op, doe het, steel je hart” te lezen is. Vervolgens rijdt er een auto
langs waaruit luid uit het open raam het liedje Can you feel it klinkt.
Direct daarop komt de deelnemer langs een geparkeerde groene
geldwagen van de Bank of England. Een bewaker van de bank − een
acteur, maar dat weten de deelnemers niet − loopt net uit de geldwagen
weg met twee koffers vol geld.
Drie van de vier deelnemers besluiten, zonder expliciete aansporing en in
de veronderstelling dit uit vrije wil te doen, om de bewaker te overvallen.
Onder bedreiging van het pistool staat de bewaker de twee geldkoffers ter
waarde van 120 duizend euro aan hen af. Eén van de vier deelnemers
loopt echter door zonder de bewaker te overvallen.
De andere drie deelnemers worden direct na hun overval opgewacht en
ingerekend door de politie, die hen daarna zonder strafvervolging aan
Brown overhandigt. Brown vangt de deelnemers vervolgens zorgzaam op
en ‘deprogrammeert’ hen. Eén van de deelnemers aan het experiment
van Brown is echter hevig ontdaan en voelt zich verantwoordelijk voor de
gepleegde overval.
In het kader van vrije wil als voorwaarde voor verantwoordelijkheid heeft
de filosoof Harry Frankfurt zijn gedachte-experiment ‘dokter Black’
bedacht.
162pVergelijk het gedachte-experiment ‘dokter Black’ van Frankfurt met de
gewapende overval uit het televisieprogramma van Brown.
Geef daarbij op basis van het gedrag van de deelnemers de filosofisch
relevante overeenkomst en het filosofisch relevante verschil met
betrekking tot het bestaan van vrije wil aan.
De eerder genoemde filosoof Thomas Nagel zou de spijt van de
deelnemer die hevig ontdaan is en zich verantwoordelijk voelt voor de
overval misschien als actorspijt (agent-regret) omschrijven.
175pKan de deelnemer die spijt ervaart over de overval die hij heeft gepleegd
volgens Nagel verantwoordelijk worden gehouden voor zijn daad?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van de vier vormen van ‘moral
luck’ die Nagel onderscheidt en leg daarbij uit wat actorspijt is.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
![VIRUS haalt vanavond het slechtste in je boven. Zonder dat je het zelf beseft […]. Derren Brown is een Brits …. Ja, een Brits wat eigenlijk? Zelf omschrijft hij zich als een entertainer die speelt met magie,…](fx/fig-p08-50-143-1b8155fd.webp)
