opgave 1Opgave 1 Intussen in de wereld van de robots
In de herfst van 2013 is de serie Real Humans op TV geweest, een serie
over een denkbeeldige wereld die erg op de onze lijkt. In die wereld zijn
robots volledig ingeburgerd in het bestaan: er zijn naast klusjesbots en
lopendebandbots ook nannybots en seksbots.
In een keurige Zweedse buitenwijk volgt de kijker een gezinnetje dat voor
het eerst een huishoudbot neemt, die
door de mannen in huis, soms wel
heel letterlijk, wordt omarmd. Verder
is er een stel waarvan de man zijn
vrouw verliest aan een attente
als kwaadaardig zou bestempelen als het om een mens zou gaan.
De robots in de wereld van Real Humans lijken wat betreft hun uiterlijk op
echte mensen, maar zijn geavanceerde machines. Een mogelijke definitie
van een robot is: een geheel van werktuigen en machines dat op een
mens lijkt.
Uitgaande van deze definitie zijn de robots in Real Humans
geprogrammeerd om slechts één taak uit te voeren en hebben zij geen
zelflerend vermogen.
De identiteitstheorie, die gaat over de verhouding tussen menselijke
hersenen en menselijke gedachten, is daarom niet van toepassing op
bovengenoemde robots. Maar er zijn ook andere redenen waarom deze
theorie niet van toepassing is.
13pLeg uit wat de identiteitstheorie inhoudt en geef deze twee andere
redenen waarom de identiteitstheorie niet voor dit soort robots uit Real
Humans opgaat.
De robots in Real Humans lijken uiterlijk op mensen, maar zijn machines.
Over de overeenkomsten tussen mensen en machines wordt al langer
nagedacht in de filosofie. Volgens de dualist Descartes was het lichaam
van de mens een machine. In zijn tijd (zeventiende eeuw) kwam het
natuurwetenschappelijk denken op. De techniek zou ingezet moeten
worden om de mens heer en meester over de natuur te maken.
Het menselijk lichaam is volgens Descartes onderdeel van de natuur en
kan bepaalde automatische functies uitvoeren. De menselijke geest of ziel
staat volgens hem daar los van. Mensen kunnen hun lichaamsdelen
bewegen zonder tussenkomst van hun wil, die bij de ziel hoort.
23pGeef aan hoe mensen volgens Descartes hun ledematen automatisch
kunnen bewegen zonder tussenkomst van de ziel.
Leg aan de hand van Descartes’ visie op het verschil tussen mens en
machine uit dat volgens hem de mens wel een vrije wil heeft en een robot
uit Real Humans geen vrije wil zou kunnen hebben.
De robots uit Real Humans zijn machines: gemaakt voor één taak, zonder
zelflerend vermogen en ze hebben geen vrije wil. Deterministen gaan
ervan uit dat mensen ook geen vrije wil hebben.
Peter van lnwagen gebruikt het consequentie-argument om aan te tonen
dat het principe van alternatieve mogelijkheden en het determinisme
onverenigbaar zijn: als mensen noch robots iets anders hadden kunnen
doen dan wat ze gedaan hebben, kunnen ze dan nog verantwoordelijk
gehouden worden voor hun daden?
John Martin Fischer onderscheidt drie vormen van controle om te kunnen
stellen dat mensen verantwoordelijk gehouden kunnen worden, ook als
het determinisme waar zou zijn.
34pLeg aan de hand van een concreet voorbeeld uit dat, als het determinisme
waar is, robots volgens Van lnwagen geen vrije wil hebben.
Leg vervolgens uit of we geprogrammeerde robots zonder zelflerend
vermogen volgens Fischer verantwoordelijk kunnen houden voor hun
gedrag.
Noem en gebruik daarbij elk van de drie verschillende soorten controle die
Fischer onderscheidt.
De bedenker van Real Humans zegt dat de tv-serie over robots allerlei
vragen oproept. Hij stelt dat de manier waarop wij de robots behandelen
ons eigen gedrag reflecteert. De machine, de robot, kan een substituut
zijn voor tal van sociale functies van de mens; niet alleen voor de
huishoudster of de oppas maar ook als gezel, of geliefde.
Welke keuzes maak je als dit in de nabije toekomst mogelijk wordt, en je
straks als je oud en eenzaam bent een robot als gezelschap krijgt?
Eén van de lastige vragen die het leven met robots oproept, is wie er
verantwoordelijk is als er iets misgaat.
In een column met als titel Intussen in de wereld van de robots in NRC
Handelsblad bespreekt Maxim Februari deze vraag. Hij stelt zich niet
alleen een situatie voor dat er bij de huishoudrobot iets eenvoudigs
misgaat, zoals het laten vallen van een vaas. Maar ook een situatie dat er
een mensleven in gevaar is en een boodschappenrobot wel of niet moet
ingrijpen.
tekst 1
Aansprakelijkheid voor de schade van de vaas valt nog wel te regelen. Maar verantwoordelijkheid? Zodra je in termen van schuld en ondeugd gaat denken, wordt de wereld der robots lastig. En toch moet het. Stel, je bent een boodschappenrobot en je bent op weg naar Albert Heijn. Hoor je dan in te grijpen als een kind onverhoeds de straat oprent? naar: Maxim Februari, NRC Handelsblad, 30 september 2013
De problemen waar Februari in tekst 1 op doelt, hebben te maken met
morele verantwoordelijkheid. Zowel Peter Strawson als Immanuel Kant
zijn filosofen die de morele verantwoordelijkheid van de mens hebben
onderzocht.
Reactieve attitudes zijn volgens Peter Strawson de basis op grond
waarvan mensen elkaar in de alledaagse omgang verantwoordelijk
houden. Volgens Kant wordt bij de mens de praktijk van elkaar
verantwoordelijk houden gereguleerd door de praktische rede.
Stel je voor dat de boodschappenrobot uit de tv-serie niet ingrijpt als hij
op weg naar Albert Heijn een kind een gevaarlijke straat op ziet rennen.
45pZou je volgens de opvatting van Strawson de boodschappenrobot moreel
verantwoordelijk houden voor het niet ingrijpen als hij een kind een
gevaarlijke straat op ziet rennen?
Beargumenteer je antwoord met behulp van Strawsons onderscheid
tussen reactieve attitudes en objectiverende houding.
Geef vervolgens een verschil in kentheoretische vooronderstellingen
tussen de opvatting van Strawson over de vrije wil en die van Kant.
Futuroloog Ray Kurzweil zegt dat de principes van het brein zo simpel zijn
dat je ze makkelijk kunt toepassen in een robot of machine: je stopt de
principes van het brein in een programma, giet je eigen gedachten erin en
blijft zo zelf eeuwig voortleven in de vorm van een machine.
Deze gedachten groeien niet en het brein kan zich niet ontwikkelen.
Volgens Februari neigen wetenschappers ernaar Kurzweil niet te geloven:
tekst 2
Een simpel model bouwen van een brein kan nog wel, zeggen ze, maar een geest erin stoppen lukt niet, omdat je niet alle gedachten, ervaringen en gevoelens kunt overgieten. We kunnen onze morele overwegingen nooit uitputtend in een programma beschrijven, omdat ze belichaamd zijn en geworteld in de ervaring. naar: Maxim Februari, NRC Handelsblad, 30 september 2013
Stel je voor dat je de principes van jouw brein inderdaad in een robot zou
kunnen stoppen, zoals Kurzweil beweert. Dat zou dan een ander soort
robot zijn dan John Stuart Mill in gedachten had toen hij de mens met een
robot vergeleek.
52pLeg met behulp van tekst 2 uit in welk opzicht Februari het eens is met
Mill.
Beargumenteer vervolgens of de redenering van Mill dat een robot geen
karakter heeft, van toepassing is op de door Kurzweil bedoelde robot met
de principes van een mensenbrein.
opgave 2Opgave 2 Breinbewoners
Bijna vijftig jaar geleden werd Charles Whitman, een intelligente
vijfentwintigjarige ex-marinier, door de Amerikaanse politie
doodgeschoten. Vlak daarvoor had hij veertien willekeurige
voorbijgangers op een universiteitsterrein gedood en er ruim dertig
verwond door met een geweer op hen te schieten.
Whitman beleefde een ellendige jeugd en kreeg veel geweld te verduren,
maar voor de extreme agressie die in hem zelf woedde, vermoedde hij
een andere oorzaak. In zijn afscheidsbrief schreef hij dat hij sinds enige
tijd veel ongewone en irrationele gedachten had en ook erg veel
hoofdpijn. Hij vroeg daarom of er na zijn dood een autopsie kon
plaatsvinden om er achter te komen of er een biologische oorzaak was
voor zijn gewelddadige gedrag. Hij schreef ook dat hij zijn erfenis wilde
schenken aan een stichting voor geestelijke gezondheidszorg zodat
tragedies zoals hij die zelf had veroorzaakt in de toekomst misschien
vermeden zouden kunnen worden.
Bij de autopsie bleek dat Whitman inderdaad een snel groeiende tumor in
zijn hersenen had die tegen zijn amygdala drukte - een hersendeel dat
emoties als angst en agressie op een automatische, reflexmatige wijze
reguleert - waardoor Whitman zijn ongewone irrationele gedachten kreeg.
Het drama met Whitman dateert uit 1966.
Tegenwoordig stellen steeds meer verdachten in rechtszaken dat ze niet
zelf verantwoordelijk zijn voor hun handelingen omdat hun brein hen heeft
aangezet tot de misdaden. Eerst werd de verantwoordelijkheid nog
toebedeeld aan het hebben van een letsel, inmiddels is het al dan niet
functioneren van de hersenen een excuus.
Een aantal neurologen en filosofen heeft echter beargumenteerd dat
verdachten wel degelijk verantwoordelijk zijn voor hun daden en dat zij
deze verantwoordelijkheid niet kunnen afschuiven op hun brein.
62pGeef een argumentatie waarmee deze neurologen en filosofen hun
standpunt kunnen onderbouwen dat verdachten verantwoordelijk zijn voor
hun daden.
Ga daarbij uit van de casus van Whitman en pas de definitie van ‘vrije wil
als voorwaarde voor verantwoordelijkheid’ toe.
Pim Haselager, onderzoeker aan Het Donders Instituut voor Brein,
Cognitie en Gedrag, verzet zich ook tegen de opvatting dat de vrije wil
een illusie is. De conclusies uit neurowetenschappelijke experimenten,
zoals dat van Libet, staan volgens hem allerminst vast.
74pLeg uit waarom sommige wetenschappers het idee van vrije wil verwerpen
op grond van de experimenten van Libet.
Geef vervolgens aan welk punt van kritiek Dennett heeft op conclusies uit
Libets experiment.
Geef tot slot ook twee redenen waarmee Haselager kan stellen dat de
conclusies uit het experiment van Libet allerminst vast staan.
Haselager noemt zichzelf een materialist die weinig vertrouwen heeft in
de betrouwbaarheid van onze introspectie.
Wat hem betreft toont onderzoek aan dat we vaak zomaar wat verzinnen
om onze keuzes te verklaren of te rechtvaardigen. Dat de manier waarop
wij onszelf in het dagelijks leven ervaren niet strookt met de
wetenschappelijke benadering, wil volgens hem nog niet zeggen dat we
dus helemaal geen vrije wil meer hebben.
We zijn volgens Haselager weliswaar niet vrij ten opzichte van onze
hersenen, maar wel ten opzichte van onze omgeving. Hij schrijft hierover:
Volgens Haselager maken hersenen de vrije wil als zelfverwerkelijking of
zelfvorming mogelijk.
84pWat is volgens Haselager een vrije handeling?
Leg je antwoord uit voor elk van de vier aspecten van zelfverwerkelijking.
In het artikel Vrijheid als zelfvorming. Een anti-individualistische visie op
vrije wil, idealen en techniek stelt hoogleraar filosofie Ciano Aydin dat
voor- en tegenstanders van de vrije wil het vaak op één punt met elkaar
eens zijn. Zij beschouwen het ‘zelf’ als een bewuste, vooraf bestaande en
zelfstandige entiteit. Dit uitgangspunt geeft volgens hem blijk van een
sterke beïnvloeding door het dualisme van Descartes. Dat maakt de
positie van hersenwetenschappers als Dick Swaab volgens hem lastig:
92pBeargumenteer met het epifenomenalisme dat Swaab zijn boek volgens
Aydin beter Wij zijn ons onmachtige bewustzijn had kunnen noemen.
Beargumenteer vervolgens waarom Swaab volgens Aydin nog denkt
vanuit het dualisme van Descartes.
Meer dan honderd jaar geleden, in 1905, schreef de Amerikaanse filosoof
Charles Peirce over de rol van de hersenen bij ons denken en onze
identiteit:
Aydin gebruikt dit citaat om uit te leggen dat onze identiteit volgens hem
niet samenvalt met het bewustzijn, noch met de hersenen, noch met het
lichaam.
Bovendien heb je niet van meet af aan een identiteit, maar ontwikkel je
die door het uitoefenen van zelfcontrole. Daarom is het volgens Aydin niet
de vraag of er een vrije wil bestaat, maar welke technieken en idealen een
gemeenschap haar leden kan aanreiken om een coherent en vrij zelf te
ontwikkelen.
Aydins opvattingen doen denken aan die van Taylor. Vrijheid en onvrijheid
zijn volgens Aydin uitdrukkingen van de mate van lukken dan wel
mislukken van zelfverwerkelijking, of zelfvorming.
103pLeg de rol van zwakke evaluatie en de rol van sterke evaluatie bij vrije wil
als zelfverwerkelijking uit.
Beargumenteer aan de hand van een afweging van deze twee vormen
van evaluatie of jij het eens bent met Aydin dat vrijheid een uitdrukking is
van de mate waarin zelfvorming lukt.
opgave 3Opgave 3 Anna Karenina
In de beroemde Russische roman Anna Karenina van Leo Tolstoj uit 1877
spelen de thema’s liefde, plicht en schuld een belangrijke rol.
Anna, de hoofdpersoon, is getrouwd met Aleksej. Anna is tevreden met
haar rustige leven en denkt dat ze gelukkig is met haar man, totdat ze op
een dag de soldaat Wronski ontmoet.
Wronski is op slag verliefd op Anna als hij haar ziet en probeert haar voor
zich te winnen. Dit lukt maanden niet, omdat Anna zich verzet tegen zijn
avances en haar eigen verliefdheid op hem. Op een avond heeft Wronski
een gesprek met zijn nicht Betsy over zijn gevoelens voor Anna:
Over vrijheid en gevangenschap schrijft de Schotse filosoof David Hume
het volgende:
Wronski in tekst 6 en Hume in tekst 7 geven beiden een omschrijving van
vrijheid en gevangenschap.
112pZou Hume soldaat Wronski vrij noemen?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van:
− de voorwaarde die Hume aan een handeling uit vrije wil stelt en
tekst 6;
− Humes opvatting over het verband tussen vrijheid, noodzakelijkheid en
oorzakelijkheid en tekst 7.
Anna is ook verliefd op Wronski, maar omdat zij getrouwd is en ook een
zoon met haar man Aleksej heeft, vecht ze tegen haar gevoel voor
Wronski. Het is voor haar moeilijk om te scheiden van haar man.
Volgens het recht in negentiende eeuws Rusland werden kinderen aan
hun vader toegewezen. Voor Anna zou dit betekenen dat ze vanwege de
schande van de scheiding in een sociaal isolement zou komen, en dat ze
haar zoon, die haar erg dierbaar is, niet meer zou mogen zien.
In één passage zegt ze daarom tegen Wronski, dat ze zijn pogingen om
haar voor zich te winnen schandelijk vindt:
In de gelijknamige film uit 2012 komt dezelfde dialoog tussen Anna en
Wronski voor. Maar de scriptschrijver heeft voor een ander woord
gekozen dan voor het woord ‘oorzaak’:
Door ‘oorzaak’ met ‘verantwoordelijkheid’ te vertalen en ze daarmee op te
vatten als inwisselbare begrippen, kiest de scriptschrijver positie in het
debat over de vrije wil.
123pBeargumenteer voor welke positie de scriptschrijver daarmee kiest: het
libertarisme, het conditioneel compatibilisme of het harde determinisme.
Beargumenteer vervolgens waarom de twee andere posities uitgesloten
zijn aan de hand van de definities van die beide posities.
Anna probeert Wronski er vervolgens van te overtuigen dat het beter is
haar niet meer te benaderen:
De filosoof Harry Frankfurt sluit in zijn theorie over de vrije wil aan bij
Hume. Hoewel Frankfurt het voor een groot deel met Hume eens is, laten
Anna’s gevoelens zich beter analyseren door Frankfurts theorie, dan door
die van Hume. Het is echter de vraag of het dilemma waarin Anna zich
bevindt - door haar liefde die zij voor haar zoon voelt en de liefde die ze
voor Wronski voelt - niet weer een probleem vormt voor de theorie van
Frankfurt.
133pZijn Anna en Wronski vrij volgens Frankfurt?
Beargumenteer je antwoord voor Anna met behulp van tekst 10
Beargumenteer je antwoord voor Wronski met behulp van tekst 6.
Leg vervolgens uit waarom Frankfurt het dilemma waarin Anna zich
bevindt geen probleem zou vinden voor zijn theorie.
Anna en Wronski krijgen uiteindelijk toch een verhouding. De filosoof
Thomas Nagel schrijft in zijn artikel ‘Moral Luck’ over vier vormen van
morele mazzel of pech. Nagel noemt in dit artikel Anna en Wronski als
illustratie van moral luck ten aanzien van de gevolgen:
Wanneer Wronski aan Anna voorlegt om het huwelijk met haar man te
verbreken en met hem verder te gaan, reageert Anna als volgt:
Eén van de gevolgen is dat Anna haar zoon niet meer zal mogen zien als
ze met Wronski verder gaat en dat ze uit de haar vertrouwde sociale
kringen geweerd zal worden. Als ze er uiteindelijk toch met Wronski
vandoor gaat, ziet ze haar zoon inderdaad niet meer, zoals zij voorvoelde.
Nagel geeft in ‘Moral Luck’ allerlei voorbeelden van morele mazzel of
pech. Maar bij het noemen van Anna en Wronski als voorbeeld van moral
luck ten aanzien van de gevolgen, kun je je afvragen of dit voorbeeld wel
echt een onderbouwing is van Nagels eigen theorie.
142pBeargumenteer aan de hand van tekst 11 en tekst 12 of jij het voorbeeld
van Anna en Wronski een goed voorbeeld vindt van morele pech ten
aanzien van de gevolgen.
Zo nee, geef dan aan wanneer het wel een goed voorbeeld zou kunnen
zijn.
Zo ja, geef dan aan wanneer het geen goed voorbeeld meer zou zijn.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
In tegenstelling tot Anna en Wronski speelt Aleksej, de oudere echtgenoot
van Anna, een zeer traditionele rol in de liefdesgeschiedenis.
Aleksej ziet het doen van zijn plicht als de belangrijkste taak in zijn
huwelijk met Anna. Of Anna van hem houdt of niet, of zij in gewetensnood
is of niet gaat hem niet aan, vindt hij. Maar Aleksej vraagt ook van Anna
haar plicht te doen.
Omgekeerd ziet Anna de liefde als de enige juiste reden van handelen.
Als Wronski ook maar de indruk wekt voor haar iets uit plicht te doen,
raakt zij in paniek over hun relatie.
Uiteindelijk wordt Anna zo ongelukkig door het missen van haar kind en
het sociale isolement waarin ze terecht is gekomen door haar relatie met
Wronski, dat ze geen uitweg meer ziet en een einde aan haar leven
maakt.
Met haar dood lijkt de schrijver Tolstoj eerder te kiezen voor het
gedachtegoed van Kant, dan voor dat van Hume. We kunnen namelijk in
de totaal tegenovergestelde opvattingen van Anna en Aleksej over liefde
en plicht het meningsverschil tussen Hume en Kant over vrijheid
herkennen.
153pMaakt volgens jou liefde vrij?
Geef hierop een beargumenteerd antwoord en betrek daarbij zowel Kants
opvatting over de vrije wil als de uitspraak van Hume dat de rede de slaaf
van de passies is.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
