opgave 1Door de tijd heen
De volgende beschrijvingen van het spelen van spelletjes staan in
willekeurige volgorde:
1 De jonge monniken van de eerste kloosters in Noordwest-Europa
moesten bij een spel kegels omverwerpen die de duivel voorstelden.
2 De Spanjaard Diego Durán, die naar het recent ontdekte Amerika
verhuisde, schreef dat bij het Azteekse balspel ullamaliztli spelers
soms gewond raakten door de drie kilo wegende bal die ze met
heupen en billen over de middellijn moesten krijgen.
3 In Brussel, dat door de opkomende handel en nijverheid aan het
groeien was, verbood het stadsbestuur het kolven. De houten ballen
die met een stok werden weggeslagen, veroorzaakten te veel schade.
4 In de Griekse stadsstaat Sparta werd het spel episkyros, waarbij twee
teams een bal naar elkaar toe schopten of gooiden, erg gewelddadig
gespeeld.
5 Nederlandse schilders beeldden in de Gouden Eeuw spelers van het
bordspel triktrak af als symbool voor spilzucht en zedeloosheid.
6 Soldaten die de grenzen van het uitgestrekte Romeinse Rijk
verdedigden, speelden graag het ludus latrunculorum, een militair-
strategisch bordspel voor twee spelers.
12pZet deze beschrijvingen van het spelen van spelletjes in de juiste
chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de
nummers.
opgave 2Prehistorie en oudheid
Archeologen vonden een stenen gewicht in de vorm van een kikker uit
Babylonië (in het huidige Irak) van omstreeks 1800 voor Christus. Op het
gewicht stond: "Kikker van tien minas, een wettig gewicht van de god
Sjamasj". De mina (ongeveer 500 gram) werd gebruikt om graankorrels af
te wegen.
De vondst van dit gewicht laat zien dat er in Babylonië in 1800 voor
Christus aan een voorwaarde was voldaan voor het ontstaan van een
vroeg-stedelijke samenleving.
22pLeg uit welke voorwaarde dit is.
Gebruik bron 1.
Een historicus beweert dat de Germaanse invallen een keerpunt vormen
in de geschiedenis van het Romeinse Rijk.
33pNuanceer deze bewering door:
− een argument te noemen dat de historicus kan ontlenen aan de
beschrijving van Lampridius
− uit te leggen, met een passende verwijzing naar de bron, dat
Lampridius zelf de invallen in 234 niet als een keerpunt ervaart.
opgave 3De middeleeuwen
Gebruik bron 2.
Uit de bron kun je afleiden dat na de komst van de moslims sprake is van
continuïteit in de Spaanse samenleving.
43pLicht dit toe door:
− een voorbeeld van continuïteit te noemen en
− daarmee uit te leggen welk economisch doel Abd al-Aziz nastreeft.
Een anekdote:
In 1146 kreeg abt Bernardus van Clairvaux van paus Eugenius III de
opdracht een preek te houden. Hij moest daarin zeggen: "haast u om voor
uw zonden te boeten door de ongelovigen te verslaan. (…) Christelijke
strijders, Jezus die zijn leven voor u gaf, vraagt nu het uwe ervoor terug.
Deze strijd is u waardig, de strijd waarin het glorieus is te veroveren en
voordelig om te sterven."
Een conclusie: de paus wilde met deze preek een doelstelling van de
katholieke kerk in de late middeleeuwen ondersteunen.
52pLeg deze conclusie uit met een passend gegeven uit de preek.
Twee fasen in de bouw van de stadsmuren van Maastricht:
1 In 1229 werd begonnen met de bouw van de eerste stenen ommuring
van de stad.
2 Rond 1375 werden nieuwe stadsmuren gebouwd, waarmee de
oppervlakte van de stad verviervoudigde.
Beide fasen van de bouw waren noodzakelijk door de 'opkomst van
handel en ambacht'.
62pToon dit voor beide fasen aan met een verschillend argument.
opgave 4Vroegmoderne tijd
Gebruik bron 3.
Een interpretatie:
Adrianus VI heeft de hulp van Erasmus nodig.
73pOndersteun deze interpretatie door aan te geven:
− voor welk conflict Adrianus VI de hulp van Erasmus inroept en
− dat het verzoek verband houdt met de uitkomst van de Rijksdag in
Worms van het jaar daarvoor, en ten slotte
− met een kenmerkend aspect dat de expertise van Erasmus waarop
Adrianus VI een beroep doet, past bij de zestiende eeuw.
Tijdens de middeleeuwen werden de meeste wetten en regels van de
stedelijke rechtbanken in de Nederlanden door lokale rechtbanken
uitgevaardigd. Karel V gaf het bevel dat al deze wetten en regels moesten
worden opgeschreven en dat ze pas geldig waren als de Geheime Raad
ze had goedgekeurd.
82pToon aan dat het bevel van Karel V:
− paste bij zijn centralisatiebeleid in de Nederlanden en
− bijdroeg aan het uitbreken van de Opstand.
Gebruik bron 4.
Kort voor de aanslag op Willem van Oranje wordt een broer van de
Franse koning, de katholieke hertog van Anjou, in het gewest Brabant
ingehuldigd als soeverein vorst. Er is in de Nederlanden kritiek op de
keuze voor Anjou, maar Willem van Oranje steunt de inhuldiging.
93pLicht de uitgave van het pamflet toe door:
− zonder bron aan te geven welke gebeurtenis uit 1581 de inhuldiging
van Anjou mogelijk maakt en
− uit te leggen dat dit pamflet de keuze voor Anjou als soeverein vorst
moet ondersteunen.
Gebruik bron 5.
In de zeventiende eeuw wordt in twaalf steden in de Republiek een
anatomisch theater gebouwd.
104pLeg uit:
− met een verwijzing naar de bron dat de wetenschappelijke revolutie de
bouw van anatomische theaters wenselijk maakt en
− zonder bron dat de bouw van veel anatomische theaters in juist de
Republiek kan worden verklaard met behulp van een kenmerkend
aspect van de zeventiende eeuw.
Gebruik bron 6.
Een interpretatie:
In deze prent wordt een verklaring weergegeven voor de Spaanse
godsdienstige en politieke onderdrukking.
112pOndersteun deze interpretatie door met een verwijzing naar de bron uit te
leggen welke verklaring voor de Spaanse onderdrukking hier wordt
gegeven.
In 1615 besloten de Staten van Holland aan Bor (zie bron 6) jaarlijks
600 pond en vrije toegang tot de archieven te geven om het onderzoek
voor zijn historische werk over de Nederlandse Opstand voort te zetten.
Je kunt beweren dat dit besluit de betrouwbaarheid van het boek van Bor
als bron tegelijkertijd vergrootte en verkleinde.
122pOndersteun beide delen van de bewering met een argument.
Gebruik bron 7.
Een bewering: Kant sluit aan bij een traditie uit de oudheid, maar voegt
daar een verlicht uitgangspunt aan toe.
133pLicht beide delen van de bewering toe door:
− aan te geven bij welke traditie uit de oudheid Kant aansluit en
− uit te leggen welk verlicht standpunt hij hieraan toevoegt.
Gebruik bron 8.
Met deze prent wordt een maatregel ondersteund die kort daarvoor in
Frankrijk is genomen.
143pLicht de prent toe door:
− de maatregel naar aanleiding waarvan deze prent is gemaakt te
noemen en
− uit te leggen welk argument vóór de aanname van de maatregel de
tekenaar weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een
passend gegeven uit de bron.
opgave 5Moderne tijd
Gebruik bron 9.
Je beweert dat Siebenpfeiffer:
1 kritiek geeft op maatregelen van het Congres van Wenen en
2 vooruit loopt op ideeën van het Frankfurter Parlement.
154pLeg beide beweringen uit.
De volgende studentenprotesten uit de negentiende en twintigste eeuw
staan in willekeurige volgorde:
1 Berlijnse studenten gooiden rotte eieren naar leden van de regering uit
onvrede over de strenge bepalingen in het Verdrag van Versailles.
2 Chinese studenten die beïnvloed waren door de hervormingen van
Gorbatsjov in de Sovjet-Unie eisten op het Plein van de Hemelse
Vrede in Peking meer vrijheid en democratie.
3 Leidse studenten gingen in staking toen de hoogleraar Cleveringa
werd gearresteerd vanwege zijn protest tegen het ontslag van alle
Joodse hoogleraren van de universiteit.
4 Studenten uit heel Duitsland kwamen bij elkaar op het kasteel
Wartburg om te protesteren tegen het opheffen van de burgerrechten
tijdens de Restauratie.
5 Studenten werden tijdens een demonstratie in Boedapest beschoten
door de geheime politie, waarna in Hongarije een grote anti-Russische
opstand uitbrak.
6 Vier studenten van Kent State University in Ohio werden
doodgeschoten tijdens een demonstratie tegen de Amerikaanse
deelname aan de oorlog in Vietnam.
162pZet deze studentenprotesten in de juiste volgorde, van vroeger naar later.
Noteer alleen de nummers.
In 1878 werden in Nederland twee volkspetities gehouden, die in totaal
door bijna 500.000 burgers werden ondertekend. In de petities werd
koning Willem III opgeroepen om een nieuwe onderwijswet niet te
ondertekenen.
Twee passages uit een van deze petities:
1 Sire, zal dat goed voor Uw land en volk zijn, als men in Nederland
geen 'School met den Bijbel' [school met christelijk uitgangspunt] meer
voor zijn kinderen zal kunnen hebben? Wij vragen dit uit liefde voor
het volk Gods.
2 Met het oog op die goddeloze figuren die oproepen tot opstand, die
onophoudelijk tegen de rijken schreeuwen om de armen nog
ontevredener te maken, vragen wij U, Majesteit, teken deze wet nooit.
Nooit Sire, nooit!
174pLeg uit, telkens met een verwijzing naar een passage:
− door welke politiek-maatschappelijke stroming het initiatief voor deze
petitie werd genomen en
− tegen de opkomst van welke politieke stroming de petitie zich in deze
passages vooral richtte.
Gebruik bron 10.
Wilhelm II krijgt in Duitsland veel kritiek op zijn beslissing Bismarck te
ontslaan.
183pLicht dit toe door:
− zonder bron met een politiek argument de kritiek op het ontslag te
verklaren en
− uit te leggen welk kritiekpunt de tegenstanders van het ontslag aan
deze bron kunnen ontlenen, ondersteund door een passende
verwijzing naar de bron.
Gebruik bron 10.
Stel: je doet een onderzoek naar de motieven van Wilhelm II voor het
ontslaan van Bismarck.
192pLeg uit dat je door de aard van deze bron de informatie hieruit als
betrouwbaar kunt beschouwen voor je onderzoek.
Gebruik bron 11.
In deze toespraak spreekt Hitler zijn goedkeuring uit over de annexatie
van Oostenrijk.
202pVerklaar deze goedkeuring door:
− het buitenlandse politieke beleid van Hitler te noemen waar de
annexatie van juist Oostenrijk bij past en
− een nationaalsocialistisch standpunt te noemen waarmee Hitler de
annexatie in deze toespraak onderbouwt.
Drie gebeurtenissen uit het leven van Eberhard Taubert (1907-1976), een
hoge Duitse beleidsambtenaar:
1 In 1940 schreef Taubert in opdracht van Goebbels het script voor
De eeuwige Jood, een documentaire over de rol van de Joden in de
wereld.
2 In 1943 zette Taubert in Hilversum de Deutsche Europa Sender op,
een Duitse zender die Engelstalige programma's uitzond naar
Groot-Brittannië.
3 In 1958 schreef Taubert anticommunistische berichten, waarvoor de
Amerikaanse regering hem betaalde.
Deze gebeurtenissen uit het leven van Eberhard Taubert kunnen worden
gebruikt om verschillende kenmerkende aspecten van de twintigste eeuw
te illustreren.
215pLicht dit toe door:
− het kenmerkend aspect te noemen dat past bij alle drie de
gebeurtenissen en vervolgens
− voor twee van de gebeurtenissen afzonderlijk een verklaring te geven,
waarbij je elke verklaring ondersteunt met een ander kenmerkend
aspect.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
Gebruik bron 12.
Een bewering:
Hans S. wil met zijn beschrijving van de Sovjet-Unie het binnenlandse en
het buitenlandse beleid van Duitsland rechtvaardigen.
222pOndersteun de bewering door afzonderlijk aan te geven welk binnenlands
en welk buitenlands beleid van Duitsland hij wil rechtvaardigen met deze
beschrijving.
Na de Slag bij Stalingrad stuurde Stalin een bericht aan Churchill en
Roosevelt waarin hij deze leiders opriep om te zorgen voor een tweede
front tegen Duitsland.
233pGeef aan welk belang Stalin had bij het tweede front en leg uit waardoor
het uitblijven hiervan tot juni 1944 bijdroeg aan het ontstaan van de
Koude Oorlog.
Gebruik bron 13.
244pLeg uit, telkens met een passende verwijzing naar de bron, dat de
Amerikaanse regering de bouw van de Berlijnse Muur:
− niet strijdig acht met de containmentpolitiek en
− verklaart vanuit een westers standpunt over het communisme.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Twee gebeurtenissen:
1 In februari 1972 bracht de Amerikaanse president Nixon een bezoek
aan China.
2 In april 1972 begon het Noord-Vietnamese leger aan een grote aanval
op Zuid-Vietnam, waarbij meer dan 300.000 infanteristen en 322 tanks
en pantservoertuigen werden ingezet.
Volgens historici is de aanval van het Noord-Vietnamese leger een reactie
op het bezoek van Nixon aan China.
253pLeg de redenering van deze historici uit door:
− te noemen wat Nixon tijdens dit bezoek met betrekking tot de oorlog in
Vietnam wilde bereiken en
− uit te leggen wat de Noord-Vietnamezen met hun aanval wilden
bereiken.
Gebruik bron 14.
In 1987 wordt het schilderij De rij tentoongesteld in Moskou. Het
onderwerp van het schilderij vormt een breuk met kunst van vóór het
aantreden van Gorbatsjov.
263pToon dit aan door:
− uit te leggen dat dit schilderij een beeld weergeeft van het leven in de
Sovjet-Unie dat niet past bij wat Russische regeringen vóór
Gorbatsjov wilden uitdragen en
− aan te geven door welk beleid van Gorbatsjov de tentoonstelling van
dit schilderij mogelijk is.
In de troonrede van 1990 stond: "In Europa beleven wij historische tijden.
(…) De deling van Europa loopt ten einde. Het beleid is erop gericht de
democratische en economische ontwikkelingen in Oost
Europa te steunen
en aan te moedigen."
Een interpretatie:
Uit de troonrede is op te maken dat het einde van de Koude Oorlog een
andere politieke ontwikkeling uit de tweede helft van de twintigste eeuw
bevorderde.
272pLeg deze interpretatie uit.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
