Eindexamen kunst vwo 2004, tijdvak 2

→ Leg uit op welke manier de Kerk een zekere eenheid in de middeleeuwse maatschappij tot stand bracht. Doe dit aan de hand van drie aspecten. tekst 1 In de middeleeuwse kerken en kloosters werden dagelijks heilige missen opgedragen. De liturgie van de heilige mis (het geheel van symbolen, gezangen, gebaren en handelingen waarmee de Kerk haar religie uitdrukt) verwijst terug naar gebeurtenissen tijdens het Laatste Avondmaal, de laatste samenkomst die Jezus hield met zijn leerlingen op de dag voor zijn dood aan het kruis. De heilige mis kan beschouwd worden als de vorm (het ritueel) waarin dagelijks de christelijke heilsleer, het geloof, wordt gevierd.

→ Leg dit uit. tekst 2 Vanaf de negende eeuw zien we dat priesters en monniken de vrijheid namen om de teksten tekst 3 uit de liturgie te verfraaien en uit te breiden met tropen en sequenties . In videofragment 1 video 1 zie je een uitvoering van de sequentia Planctus Mariae, de klacht van Maria, de moeder die lijdt bij het zien van haar zoon Jezus aan het kruis (tekst 3). Deze sequentie wordt niet alleen gezongen maar ook verbeeld.

→ Geef aan welk effect de verbeelding van deze sequentie moest oproepen bij de gelovigen. Geef ook aan op welke manier men dat probeerde te bereiken. afbeelding 1 “Wie zoekt ge in het graf, volgelingen van Christus?” “Jezus van Nazareth, die gekruisigd is, o hemelbewoners!” “Hij is niet hier, Hij is opgestaan zoals Hij had voorspeld. Gaat heen, verkondigt dat Hij is opgestaan, en zegt: De Heer is opgestaan uit het graf.” De bovenstaande paastrope Quem queritis? 1) over de vrouwen die op Paaszondag het graf van Christus leeg aantreffen (afbeelding 1) wordt beschouwd als het begin van de ontwikkeling van het liturgisch drama.

→ Noem drie redenen waarom het kerkgebouw een geschikte ‘theaterruimte’ was om deze paas- en passiespelen op te voeren. afbeelding 2 Bij de paas- en passiespelen werden de gebeurtenissen uit het lijdensverhaal als losse scènes naast elkaar vertoond. Het publiek liep langs deze verschillende scènes, zodat het verhaal zich chronologisch voor hen ontvouwde. Deze vorm, simultaan toneel, lag meer voor de hand dan het opvoeren van één groot passiestuk.

→ Leg dit uit aan de hand van drie voordelen van het simultaan toneel. tekst 4 Vanaf het begin van de dertiende eeuw werd het liturgisch drama vanwege zijn toenemend werelds karakter uit de kerk verbannen. Al veel eerder had de dans een dergelijk lot ondergaan. Terwijl het dansen op kerkhoven en bij begrafenissen in het vroege christendom een normaal verschijnsel was, keurde Augustinus al in de vijfde eeuw in een preek de dans af. Hij klaagde dat het kerkgebouw waarin het gebeente van de heilige Cyprianus zich bevond "…verstoord werd door de ziekmakende onbeschaamdheid van dansers". In de loop van de Middeleeuwen poogde de geestelijkheid de dans, ook de kerkhof- en begrafenisdansen, uit de kerk en de omgeving van de kerk te weren.

→ Leg uit hoe het komt dat de Kerk aanvankelijk geen bezwaren had tegen dans, maar deze later rigoureus uit wilde bannen. afbeelding 3 De pest en de oorlogen in het midden van de veertiende eeuw maakten de Dood tot een afbeelding 4 dagelijks schrikbeeld. Het beeld van de Dood als een ‘Verlossing met uitzicht op heil en tekst 5 eeuwig leven’, verschoof naar een genadeloze Dood, die iedereen meesleepte in een video 2 Dodendans. Op afbeelding 3 zie je een detail uit de verbeelding van zo’n dodendans. Afbeelding 4 geeft een indruk van de manier waarop dit soort schilderingen in een kerkgebouw waren aangebracht. Vanaf de pestepidemie in het midden van de veertiende eeuw zien we dodendansen als een beeldend ‘memento mori’, vaak voorzien van stichtelijke bijschriften, verschijnen in kerken en op begraafplaatsen.

→ Breng dit memento mori in verband met de christelijke levenshouding in de Middeleeuwen. Geef ook aan hoe dit memento mori verbeeld is in afbeelding 3. tekst 6 Ook in latere eeuwen bleef het thema van de Dodendans zijn aantrekkingskracht behouden, video 3 niet alleen in de beeldende kunst maar ook in muziek, drama en dans. In de eerste helft van de twintigste eeuw liet de Duitse choreograaf Kurt Jooss zich inspireren door de middeleeuwse Dodendans voor zijn ballet De Groene Tafel. Videofragment 3 laat de Dodendans uit dit ballet zien, in een uitvoering uit 1996 door Het Nationale Ballet. Jooss liet zich inspireren door de middeleeuwse afbeeldingen van dodendansen. In het fragment zie je de middeleeuwse symboliek van de dodendans dan ook terug.

→ Geef een verklaring voor dit gegeven. afbeelding 5 Architect Jacob van Campen ontwierp het stadhuis in classicistische stijl. In het afbeelding 7 decoratieprogramma zijn verwijzingen naar de klassieke Oudheid te vinden. Zowel de afbeelding 8 vormgeving als de voorstellingen van de beeldhouwkunst en schilderkunst in het gebouw tekst 7 getuigen daarvan. In tekst 7 lees je hoe Vondel in een lofdicht bij de inwijding in 1655 eveneens verwijst naar de klassieken. De burgers van Amsterdam waren trots op hun nieuwe stadhuis. De vele verwijzingen naar de klassieke Oudheid zorgden ervoor dat het publiek het gebouw associeerde met allerlei kwaliteiten, bijvoorbeeld met macht. Architectuur en decoratie riepen herinneringen op aan het machtige Romeinse rijk.

→ Geef aan hoe dit idee al uit de gevel kan worden afgeleid. afbeelding 9 Voordat Jacob van Campen het stadhuis ontwierp, had hij in 1637 voor Amsterdam een afbeelding 10 schouwburg gebouwd, eveneens in classicistische stijl. In 1665 werd deze echter al volledig verbouwd. Op afbeelding 9 zie je het toneel van Van Campens schouwburg zoals dat er in 1637 uitzag. Afbeelding 10 is de bijbehorende plattegrond.

→ Verklaar waarom deze ruimten op deze manier werden verbouwd. tekst 8 Van de architraaf van de poort van de Amsterdamse Schouwburg tot aan de balken van de zoldering werd het publiek door opschriften en verzen herinnerd aan de functie van het nieuwe theater. In tekst 8 lees je wat er op een lijst op het toneel stond. Het vers in tekst 8 refereert aan de drie functies die het toneel in de zeventiende eeuw vervulde.

tekst 9 In de Gouden Eeuw kende het muziekleven in de Republiek der Verenigde Nederlanden geen hoogtepunten en vernieuwingen zoals die in de schilderkunst en de (toneel)literatuur plaatsvonden. Maar het beeld dat na Sweelinck (1562-1621) van enig interessant muziekleven geen sprake zou zijn geweest, is onjuist. Zeker in een stad als Amsterdam bloeide in het midden van de zeventiende eeuw een muziekleven zoals dat in geen andere Europese stad voorkwam.

→ Wat was er karakteristiek aan het muziekleven in de Republiek in die tijd? Bespreek twee verschijnselen. tekst 9 In het midden van de zeventiende eeuw verschenen in Amsterdam veel uitgaven van muziek 1 speelmuziek, zoals Der Fluyten Lusthof en 't Uitnement Kabinet. Voor een deel kan deze muziek 2 speelmuziek getypeerd worden als ‘voor twee violen en een bas’ en voor een deel is de muziek gebaseerd op het principe van ’thema met variaties’. De muziek van fragment 1 is dansmuziek. Ook fragment 2 is gebaseerd op een dansmelodie, maar deze muziek is eerder speel- en luistermuziek voor de huiselijke kring dan dansmuziek.

→ Leg uit in welk opzicht hier sprake is van een nieuwe esthetische norm en geef tevens aan hoe deze in vorm en kleur van de schilderijen tot uitdrukking komt. tekst 11 tekst 12 De opkomst van het expressionisme van Die Brücke in Duitsland is niet los te zien van ingrijpende veranderingen die eind negentiende eeuw plaatsvonden in de kunst en in de samenleving.

→ Noem er twee. afbeelding 15 In 1896 vestigde de Russische kunstenaar Kandinsky zich in München. Vlak voor zijn vertrek naar Duitsland schilderde hij Odessaer Hafen (afbeelding 15). Dit werk laat zien dat Kandinsky nog voor zijn komst naar Duitsland aansluiting zocht bij de West-Europese schildertraditie van de tweede helft van de negentiende eeuw. De Rus Kandinsky kon destijds ook daadwerkelijk aansluiting vinden bij de West-Europese schildertraditie. Dat kan verklaard worden vanuit de toen geldende politiek-culturele situatie in Europa.

→ Leg dit uit. Geef tevens aan bij welke schildertraditie Odessaer Hafen aansluit. afbeelding 13 De artistieke ontwikkeling die Kandinsky in München doormaakte, bracht hem rond 1910 afbeelding 14 tot het expressionisme. Op afbeelding 18 zie je Improvisation 7, een werk uit 1910. afbeelding 16 Afbeelding 16 en 17 zijn voorstudies voor dit werk. Vergelijk afbeelding 13 en 14 met afbeelding afbeelding 17/18 afbeelding 16, 17 en 18. Uit de werken op afbeelding 16, 17 en 18 wordt duidelijk dat Kandinsky in München met zijn expressionistische stijl een andere weg insloeg dan de leden van Die Brücke.

→ Leg uit op welke wijze Kandinsky hier een eigen invulling geeft aan het expressionisme. Doe dit aan de hand van de vormgeving en de totstandkoming van het werk op afbeelding 18. tekst 13 In 1910 verscheen Über das Geistige in der Kunst. Uit deze publicatie blijkt dat Kandinsky ook inhoudelijk tot een eigen invulling van het expressionisme wilde komen.

→ Leg uit naar welke inhoudelijke vernieuwing van het expressionisme hij streefde. afbeelding 19 Kandinsky's opvattingen brachten hem tot abstractie, zoals te zien is op afbeelding 19, tekst 13 Entwurf zu Komposition V uit 1911. Daarnaast werd hij zich steeds meer bewust van een analogie tussen muziek en abstracte schilderkunst.

→ Leg uit waaruit deze analogie volgens Kandinsky bestond. afbeelding 19 In het jaar dat Kandinsky zijn Entwurf zu Komposition V schilderde, zocht hij contact met muziek 3 de componist Schönberg. Dit leidde tot een uitgebreide briefwisseling tussen beide kunstenaars. De Fünf Orchesterstücke opus 16 (1909) zijn kenmerkend voor de atonale muziek van Schönberg uit die periode. Muziekfragment 3 laat het begin van het eerste stuk horen. In zijn eerste brief schreef Kandinsky: "… het eigen leven van de afzonderlijke stemmen in uw composities, dat is precies wat ik ook in schilderkunstige vorm tracht te vinden."

→ Geef voor beide kunstenaars aan hoe zij in hun werk vorm hebben gegeven aan 'het eigen leven van de afzonderlijke stemmen'. muziek 4 Het derde deel van de Fünf Orchesterstücke opus 16 met als titel Farben 2) is gebaseerd op tekst 14 een voortdurend veranderende samenklank. In dit deel komt ‘Klangfarbenmelodik’ of klankkleurmelodie voor.

→ Noem twee manieren waarop deze verdichting plaatsvindt. Er bestaan versies van de Fünf Orchesterstücke opus 16 waarin het eerste stuk enkel het opschrift Sehr rasch 3) draagt. Maar meestal wordt dit deel aangeduid met de titel Vorgefühle 4 ) . Het derde stuk is beroemd geworden onder de naam Farben, maar oorspronkelijk noteerde Schönberg alleen Mässige Viertel 5) . Schönberg gaf in eerste instantie liever geen buitenmuzikale titels aan zijn werken, maar heeft Vorgefühle en Farben op verzoek van de uitgever toegevoegd.

→ Geef een reden waarom Schönberg geen buitenmuzikale titels aan zijn werken wilde geven. Geef ook aan waarom een uitgever dat juist wel belangrijk vindt. muziek tekst 15 5 Muziekfragment 5 komt van de cd The Spirits of Our Ancestors 6 ) (1991) van de jazzpianist Randy Weston. Het stuk heet Blue Moses en gaat over de Gnawa-geest van de kleur blauw.

→ Karakteriseer ‘de muziek van de kleur blauw’ aan de hand van de instrumentatie, het ritme en de melodie. muziek 6 Op muziekfragment 6 hoor je een religieus gezang van de Gnawa, eveneens van de cd The Spirits of Our Ancestors . Randy Weston laat zich al jaren inspireren door Afrikaanse muziek en verwerkt dit tot jazz en soms tot wereldmuziek.