Eindexamen kunst vwo 2006, tijdvak 1

→ Geef een verklaring voor het gegeven dat de gotische architectuur meer dan de Romaanse tot ontwikkeling kwam in de steden. afbeelding 1 Op afbeelding 1 zie je een deel van het interieur van de kooromgang van de abdijkerk St. afbeelding 2 Denis, afbeelding 2 toont van deze kooromgang de plattegrond. De bouw van deze tekst 1 kooromgang, waarvoor Suger rond 1140 opdracht gaf, wordt gezien als een eerste voorbeeld van gotische architectuur.

→ Leg op grond van het bouwprincipe uit waarom bij deze kooromgang niet langer van Romaans maar van gotiek sprake is. Noem vervolgens aan de hand van de afbeeldingen drie aspecten van de architectuur die kenmerkend zijn voor de gotische bouwstijl. afbeelding 1 afbeelding 2 In tekst 1 wordt gesteld dat Suger en de bouwers zich nauwelijks bewust waren van het tekst 1 belang van hun bouwkundige vernieuwingen. Wel is bekend dat Suger zocht naar een nieuwe esthetiek.

→ Leg uit welke esthetiek Suger voor ogen stond en geef daarbij aan waardoor hij werd gemotiveerd. afbeelding 3 Na Suger werd de gotiek bepalend voor de architectuur van het middeleeuwse kerkgebouw. afbeelding 4 Vele grote kathedralen werden gebouwd. De kathedraal van Reims is een voorbeeld. Afbeelding 3 toont een deel van het aanzicht van de gevel van het schip. Op afbeelding 4 zie je van dit schip de doorsnede met een luchtboog.

→ Leg uit wat de functie was van deze luchtbogen en geef aan waarom deze oplossing werd toegepast. afbeelding 3 De tekeningen op afbeelding 3 en 4 zijn gemaakt door E.E. Viollet-le-Duc, een afbeelding 4 negentiende-eeuwse bouwmeester die zich toelegde op het behoud en de restauratie van gotische gebouwen. Het werk van Viollet-le-Duc is te beschouwen als een voorbeeld van de algemene herwaardering van de middeleeuwse gotiek die in de negentiende eeuw kenmerkend was voor landen als Frankrijk, Engeland, Nederland en Duitsland. Deze herwaardering houdt verband met zowel het culturele als het politieke klimaat in de negentiende eeuw.

→ Geef een verklaring voor de herwaardering van de middeleeuwse gotiek in de negentiende eeuw. Betrek zowel het culturele als het politieke aspect in je antwoord. afbeelding 5 Lees tekst 2. tekst 2 Naast de gotiek werden ook andere stijlen uit het verleden gehanteerd in de negentiende eeuw. Dit is te zien aan het classicistische ontwerp voor het ‘Muzeüm Willem I’ van de Duitse architect Ludwig Lange (zie afbeelding 5). Hoewel Lange met dit ontwerp de eerste prijs won, werd het gebouw uiteindelijk niet gerealiseerd; er was te veel kritiek. De algemene opinie was dat een gebouw uitgevoerd in de door Lange voorgestelde stijl niet voldeed aan het programma van eisen.

afbeelding 6 De tweede wedstrijd werd in 1875 gewonnen door P.J.H. Cuypers, in de negentiende eeuw afbeelding 7 een belangrijk vertegenwoordiger in Nederland van de gotiek. Ook over het na de wedstrijd tekst 2 nog verder aangepaste ontwerp dat te zien is op afbeelding 6 werd heftig gediscussieerd. Illustratief in dit verband is een spotprent met als onderschrift: ‘Wijding van het bisschoppelijk paleis, genaamd het Rijksmuseum te Amsterdam’. De spotprent is te zien op afbeelding 7.

→ Leg uit wat ditmaal de kern was van de gevoerde discussie. afbeelding 8 Het Rijksmuseum werd zowel van binnen als van buiten rijkelijk gedecoreerd. Op afbeelding 9 afbeelding 8 en 9 zie je voorbeelden van aan de buitenkant aangebrachte ornamenten. Deze tekst 2 bestonden vooral uit beeldhouwwerken, reliëfs, sierverbanden in het metselwerk en tegeltableaus.

→ Noem twee redenen waarom het Rijksmuseum aan de buitenkant werd gedecoreerd. afbeelding 10 Bij het decoreren van de binnenkant verwerkte Cuypers verwijzingen naar verschillende afbeelding 11 perioden uit de Nederlandse kunstgeschiedenis. In de decoraties van de zalen op de begane grond is een overzicht te vinden van alle stijlen van het Romaans tot de barok. Op afbeelding 10 en 11 zie je voorbeelden van schetsen van Cuypers.

→ Leg uit welke visie op het museum spreekt uit dit decoratieprogramma van Cuypers. Het Rijksmuseum wordt momenteel gerestaureerd. Voor een belangrijk deel zal de oorspronkelijke indeling van het gebouw met de daarin aangebrachte decoraties van Cuypers in ere worden hersteld. Bij het herinrichten is het de bedoeling de collectie kunstwerken samen te exposeren met producten van kunstnijverheid en andere historische artefacten, zodat meer dan voorheen een compleet beeld van een periode wordt opgeroepen.

→ Leg uit wat die voorbeeldfunctie inhield. Bij bedevaarten bezoeken gelovigen kerken waar het graf van een heilige zich bevindt of waar belangrijke relieken worden bewaard. In de Middeleeuwen was de bedevaart een wijdverbreid verschijnsel, ondanks de risico’s en gevaren die er aan het reizen waren verbonden. Een veel voorkomende reden om op bedevaart te gaan was het zoeken van genezing. Op heilige plaatsen, zoals het graf van een heilige, zouden vaak wonderbaarlijke genezingen plaatsvinden.

tekst 4 Lees tekst 4. video 1 Op videofragment 1 zie je een opname uit 1989 van de springprocessie in Echternach. ‘Springen’ was het middeleeuwse Nederlandse en Duitse woord voor ‘dansen’. De Kerk wees de dans af als gebruik in en rond het kerkgebouw. Al in de vijfde eeuw van onze jaartelling schreef de kerkvader Augustinus: “De dans is een cirkel waarvan de duivel het centrum is”. Gezien de afwijzende houding van de Kerk in de Middeleeuwen tegenover dansuitingen wekt het verbazing dat de processie in Echternach toch de vorm van een dans aannam.

→ Geef twee redenen waarom de Kerk deze processie wel kon accepteren. tekst 5 In middeleeuwse kronieken 1) uit de elfde tot en met veertiende eeuw wordt melding gemaakt van zogenoemde danswoedes of dansepidemieën. Tekst 5 stamt uit 1833 en is gebaseerd op historische verslagen, waarin verhalen over danswoedes en dansvloeken zijn opgetekend. Dergelijke gebeurtenissen zijn niet alleen opgetekend in kronieken, maar bleven ook bewaard in sprookjes en volksverhalen.

→ Geef een verklaring voor het feit dat dergelijke gebeurtenissen ook bewaard zijn gebleven in sprookjes/volksverhalen. Diverse sprookjes en volksverhalen herinneren aan de middeleeuwse danswoedes. Zo lokt in het sprookje De Rattenvanger van Hamelen een fluitspeler met zijn muziek alle kinderen van de stad Hamelen mee in een fatale dans. Een Slavische volkslegende verhaalt van Wili’s, geesten van bedrogen jonge meisjes, die teveel gedanst hebben: ’s nachts rijzen zij uit hun graven om, als wraakgodinnen, mannen meedogenloos uit te putten in een dodelijke dans. In de negentiende eeuw werden veel sprookjes en volksverhalen opgetekend, onder andere door de gebroeders Grimm. De dichter Heinrich Heine vermeldde volksverhalen, zoals over de Wili’s, in zijn boek De l'Allemagne (Over Duitsland), dat in 1835 in Parijs verscheen.

→ Geef drie redenen voor de belangstelling in de negentiende eeuw voor sprookjes/volksverhalen. tekst 6 Giselle ou les Wilis geldt als het hoogtepunt van het romantische ballet. Het idee voor het libretto had danscriticus Théophile Gautier opgedaan bij het lezen van De l’Allemagne van zijn vriend Heinrich Heine. In tekst 6 staat een synopsis van Giselle . In beide akten van dit ballet komen aspecten van de romantische thematiek duidelijk naar voren, maar in akte 1 anders dan in akte 2.

→ Geef op basis van de synopsis aan wat het kenmerkend onderscheid is tussen beide akten. Noem tevens per akte drie thema’s die daarin voorkomen. tekst 6 In een brief aan Heine beschreef Gautier de première van Giselle in Parijs. Onder andere video 2 beschreef hij een pantomimescène in de eerste akte, waarin Giselles moeder haar dochter wijst op de gevaren van haar tomeloze danslust. “Arm kind! Als je maar steeds danst, zal dat je dood zijn, en na je dood zul je een Wili worden!” In videofragment 2 zie je deze scène waarin Giselles moeder eerst het gebaar voor ‘dansen’ maakt en vervolgens het gebaar voor ‘dood’. Pantomimescènes waren noodzakelijk in balletten uit die tijd.

video 3 In videofragment 3 zie je twee gedeeltes uit de tweede akte. In het eerste gedeelte wordt Hilarion de dood ingedanst. In het tweede gedeelte maken de Wili’s aanstalten Albrecht hetzelfde lot te laten ondergaan. In dit videofragment komen dezelfde pantomimische gebaren voor dans en dood terug. De componist Adolphe Adam componeerde bij Giselle muziek die een sterke dramatische ondersteuning biedt aan de handeling en hij gebruikte als een van de eersten daarbij ook leidmotieven 2) Zo is in de scènes waarin de Wili’s respectievelijk met Hilarion en Albrecht dansen op een vergelijkbaar moment in de handeling hetzelfde motief te horen.

→ Leg uit welke artistieke idealen Marinetti voorstond en geef aan waartegen hij zich afzette. afbeelding 12 De architect Louis Sullivan (1856-1924) gaf eind negentiende, begin twintigste eeuw de aanzet tot modern ogende hoogbouw in steden als New York en Chicago. Op afbeelding 12 zie je zijn Guarantee Building in Buffalo uit 1894-1895.

→ Noem aan de hand van afbeelding 12 drie kenmerken van de destijds moderne hoogbouw. afbeelding 13 De Duitse filmmaker Fritz Lang was tijdens een bezoek aan de Verenigde Staten erg onder de indruk van de nieuwe bouwkunst. De film Metropolis is geïnspireerd op de stad van de toekomst. Op afbeelding 13 zie je een affiche voor Metropolis . Dit affiche sloot aan bij de tijdgeest van dat moment, zowel wat betreft de inhoud als de vormgeving.

→ Geef aan de hand van drie aspecten aan hoe de inhoud van het affiche verwijst naar de moderne tijd. tekst 8 Lees tekst 8 en 9. tekst 9 Op videofragment 4 zie je de openingsscène van Metropolis , waarin de wisseling van de video 4 ploegendienst in de Benedenstad van Metropolis plaatsvindt. Om Metropolis , als zwijgende film, te voorzien van een krachtige beeldtaal heeft Fritz Lang theatrale en filmische middelen ingezet en veel symboliek gebruikt.

video 5 Bekijk videofragment 5, waarop een bijeenkomst van arbeiders is te zien in de catacomben onder de Benedenstad, waar Maria hen toespreekt. De meest in beeld komende persoon is Freder die net een dag als arbeider heeft gewerkt en met de anderen is meegegaan naar deze bijeenkomst. In deze scène zijn duidelijk verwijzingen te zien naar religieuze symbolen en handelingen.

→ Noem drie overeenkomsten tussen Lagaan en de doorsnee Hollywoodfilm gelet op de opbouw van het verhaal en/of de soort personages. afbeelding 14 Afbeelding 14 is een gedeelte van de dvd-omslag van Lagaan . tekst 10 Naast overeenkomsten op het gebied van verhaal en personages zijn er nog andere overeenkomsten tussen Bollywood- en Hollywoodfilms.

→ Noem vier van dergelijke overeenkomsten. video 6 In Lagaan speelt muziek een belangrijke rol. Afhankelijk van de scène heeft de muziek video 7 verschillende functies, uiteenlopend van een spaarzame sfeeraanduiding tot het op de voet video 8 volgen van de handeling. De videofragmenten 6 t/m 8 zijn afkomstig uit Lagaan . Muziek heeft in deze fragmenten steeds een andere functie.

tekst 10 Veel filmmuziek is gecomponeerd in de (laat-)romantische symfonische stijl van de tweede video 9 helft van de negentiende eeuw. Zowel in veel van deze negentiende-eeuwse muziek, als in de daarvan afgeleide filmmuziek spelen leidmotieven een belangrijke rol. Ook in Lagaan worden verschillende leidmotieven gebruikt. Videofragment 9 is een montage van verschillende fragmenten uit de film. Hierin zijn drie verschillende leidmotieven te horen.

→ Noem uit videofragment 10 drie kenmerken die bij de filmische vormgeving van een videoclip veel worden toegepast. video 10 “Rahman (de componist van de filmmuziek van Lagaan ) weet muziek te maken die aldoor westers klinkt en aldoor oosters” zegt Anil Ramdas 3) . De muziek gaat bijna onopvallend over van meer westers naar meer oosters en andersom.

→ Waaraan is het ‘westerse’ in de muziek te herkennen en waaraan het ‘oosterse’? Noem voor elk twee kenmerken. video 7 Videofragment 7 bestaat uit het gedeelte dat vooraf gaat aan een song (met dans) en het begin van de song zelf. “Het was een betere film geworden als hij niet zo Indiaas was geweest. Want er moesten liedjes in, en dansjes, anders gaan Indiërs er niet naar toe” (Anil Ramdas).

→ Geef een algemeen filmisch bezwaar tegen het inpassen van liedjes en dansjes in een film. Je kunt je afvragen of het bij de vorige vraag bedoelde filmisch bezwaar meer geldigheid heeft dan de redenen die Indiase filmmakers hebben om liedjes en dansjes in te lassen. Een dergelijke controverse is een voorbeeld van een wijder probleem, namelijk in hoeverre oordelen over kunst geldigheid bezitten.