opgave 1fragment niet op de siteBlok 1 De Oriënt
tekst 1, video 1
In de middeleeuwen vielen grote delen van Spanje onder het gezag van
islamitische vorsten. Christelijke koningen heersten over de rest van het gebied.
In beide rijken ontstonden naast de bestaande kunststijlen nieuwe stijlen op het
gebied van architectuur en beeldende kunst, waarbij christelijke en islamitische
kunstuitingen met elkaar vermengd werden.
De omstandigheden waren in de middeleeuwen in Spanje blijkbaar gunstig voor
het ontstaan van deze nieuwe kunststijlen.
11pLeg dit uit.
afbeelding 1 en 2, tekst 1
In het middeleeuwse Spanje werd veel gebouwd. Het paleis Alhambra in
Granada geldt als het mooiste voorbeeld van de middeleeuwse islamitische
architectuur in Spanje. Op afbeelding 1 en 2 zie je delen van dit paleis, dat voor
het grootste deel uit de veertiende eeuw dateert.
De middeleeuwse islamitische architectuur heeft andere kenmerken dan de
middeleeuwse westerse bouwkunst.
22pBespreek twee verschillen.
afbeelding 3
Binnen de islamitische cultuur neemt de kalligrafie een belangrijke plaats in. Het
kalligraferen van de heilige teksten uit de koran was al vroeg een voorname
vorm van kunst. Op afbeelding 3 zie je een voorbeeld van gekalligrafeerde tekst
uit het middeleeuwse Spanje.
31pLeg uit waarom de kalligrafie binnen de islamitische cultuur zo belangrijk is.
tekst 2
In 1492 werd de laatste moslimheerser uit Spanje verdreven. Naar aanleiding
van dit gegeven stelt de schrijver Cees Nooteboom zich voor hoe een Spaanse
moslim treurt over de teloorgang van zijn cultuur. Teleurgesteld beseft hij dat
zijn Arabische cultuur zal uitmonden in de renaissance van de westerse wereld,
“van hun wereld, niet van de onze”.
41pGeef aan in welk opzicht de Arabische cultuur een bijdrage leverde aan de
westerse renaissance.
audio 1
Evenals elders in West-Europa werd in de Spaanse christelijke kerken
gregoriaans gezongen. In het gregoriaans zijn joodse invloeden aan te wijzen.
Dat is niet vreemd, omdat het christendom uit het jodendom is ontstaan. Het
gregoriaans beïnvloedde ook weer de joodse liturgische muziek.
Een voorbeeld van joodse liturgische muziek is Keh Mosje in audiofragment 1.
De verwantschap met het gregoriaans is hier duidelijk te horen.
53pNoem drie muzikale kenmerken uit het fragment die overeenkomen met het
gregoriaans.
audio 2
De gregoriaanse muziek van de christenen rond de Middellandse Zee onderging
ook Arabische invloeden. Audiofragment 2 is een Kyrie waarin je dat kunt horen.
63pNoem drie manieren waarop deze muziek afwijkt van het West-Europese
gregoriaans.
afbeelding 4, tekst 3
Het hof van de christelijke koning Alfons de Wijze was in cultureel opzicht van
grote betekenis tijdens de Spaanse middeleeuwen. Op afbeelding 4 zie je een
miniatuur uit de handschriften die de Cantigas de Santa Maria van deze koning
bevatten.
De miniatuur op afbeelding 4 is illustratief voor de regeringsperiode van Alfons
de Wijze.
72pGeef aan in welk opzicht de voorstelling deze periode illustreert en geef aan in
welk opzicht de vormgeving typerend is voor de middeleeuwen.
audio 3
In audiofragment 3 hoor je het cantiga Santa Maria strela do dia. De Cantigas de
Santa Maria waren liederen met een religieuze inhoud, die echter niet tijdens de
liturgie zullen zijn uitgevoerd. Ze werden voornamelijk door pelgrims gezongen.
De liederen zijn dus wel religieus, maar niet liturgisch.
82pLeg aan de hand van audiofragment 3 uit waarom dit lied niet liturgisch kan zijn.
Betrek twee kenmerken in je antwoord.
afbeelding 5
In de negentiende eeuw werd de Oriënt, waaronder men over het algemeen het
Arabisch schiereiland, Klein-Azië, Noord-Afrika en het Midden-Oosten verstond,
een bron van inspiratie voor West-Europese kunstenaars.
Op afbeelding 5 zie je een werk uit 1828 van de Franse schilder Eugène
Delacroix. Onderwerp is de legende van de oosterse sultan Sardanapalus, die
een weelderig leven leidde. Als zijn paleis belegerd wordt door de barbaren wil
hij voorkomen dat zijn bezit in handen van de vijand zal vallen. De sultan neemt
een tragische beslissing: hij geeft zijn dienaren opdracht zijn vrouwen en
paarden te doden en daarna het paleis met alle kostbaarheden in brand te
steken. Uiteindelijk pleegt Sardanapalus zelfmoord.
92pGeef aan waarom de Oriënt juist voor kunstenaars uit de romantiek een
aantrekkelijk onderwerp was. Betrek de voorstelling van Delacroix in je
antwoord.
afbeelding 6, video 2
Ook de Verhalen van 1001 nacht droegen bij aan de belangstelling voor de
Oriënt. Ze vormen een raamvertelling: Sultan Sjahrijaar, bedrogen door een van
zijn vrouwen, besluit uit wraak elke nacht een nieuwe bruid te nemen en die de
volgende ochtend te doden. Als prinses Sjahrazad aan de beurt is, vertelt ze
hem een fascinerend verhaal en houdt hem in spanning over de afloop. De
sultan wil keer op keer het vervolg horen en laat haar dus leven. Na 1001
vertellingen geeft hij zijn wrede plan op.
In 1910 ging bij de Ballets Russes het ballet Shéhérazade in première. Léon
Bakst ontwierp de kostuums en het decor, waarbij hij zich liet inspireren door
oosterse interieurs. Het toneelontwerp van Bakst kan als een volledige breuk
met de tot dan toe gangbare praktijk worden gezien.
102pBespreek aan de hand van twee kenmerken van het ontwerp in welk opzicht
Bakst vernieuwend was. Betrek ook de traditionele manier van ontwerpen in je
antwoorden.
video 2, tekst 4
Shéhérazade was een groot succes. Maar er was kritiek op het feit dat Diaghilev
gebruik had gemaakt van reeds bestaande muziek van Nicolai Rimsky-
Korsakov: het waren delen van zijn symfonische suite Shéhérazade uit 1888.
In die tijd was het de gewoonte dat voor dans speciale balletmuziek werd
gecomponeerd.
Muziekkenners en critici vonden destijds dat bestaande muziek niet voor dans
gebruikt mocht worden. Die muziek had toen namelijk een andere status dan de
gangbare balletmuziek.
111pLeg dit uit.
afbeelding 7, video 2 en 3
In Shéhérazade verleiden de haremdames de slaven die hen bewaken. De
sultan en zijn broer, terug van de jacht, betrappen de vrouwen op heterdaad.
Een bloedbad volgt, maar de sultan spaart zijn favoriete haremvrouw. Zij
doorsteekt dan zichzelf.
Op afbeelding 7 zie je danseressen die Emil Nolde in 1912 schilderde.
In het begin van de twintigste eeuw houden kunstenaars zich bezig met het
uitdrukken van emotie. De dans had op dit gebied een achterstand ten opzichte
van de schilderkunst. Dankzij choreograaf Michael Fokine is die nu ingelopen.
122pBen je van mening dat in Shéhérazade deze achterstand inderdaad is
ingelopen? Beargumenteer je antwoord aan de hand van een kenmerk van de
dans en geef daarvan een voorbeeld uit fragment 2 en/of 3.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2 China en Japan
Dit blok gaat over Aziatische invloeden op de westerse cultuur. Het begint in de zeventiende eeuw met de contacten tussen de Noordelijke Nederlanden en China. Daarna wordt het Japanse Nô-theater behandeld en tenslotte de oosterse theaterelementen bij Bertolt Brecht.
tekst 5
Politieke en militaire gebeurtenissen in de zestiende eeuw hebben ertoe
bijgedragen dat de Noordelijke Nederlanden in de zeventiende eeuw een grote
bloeiperiode kenden. In tekst 5 wordt onder meer gewezen op de val van
Antwerpen. Deze stad kwam in 1585 weer in Spaanse handen.
131pGeef aan op welke manier de herovering van Antwerpen bijdroeg aan de bloei
van Amsterdam.
afbeelding 8, 9, 10
In de zeventiende eeuw ontwikkelden de Noordelijke Nederlanden zich tot een
belangrijke zeevarende natie. Er werden ontdekkingsreizen naar nog onbekende
streken ondernomen. Het was gebruikelijk bij dit soort reizen een tekenaar aan
boord te hebben, die een bijdrage moest leveren aan het reisverslag. De
tekeningen op afbeelding 8, 9 en 10 zijn afkomstig uit het Journaal van Abel
Tasman, die in 1642 op zoek ging naar het onbekende Zuidland (Australië).
De specifieke functie van de tekeningen blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat er tekst
aan de voorstelling is toegevoegd.
142pBespreek ook twee aspecten van de vormgeving die in verband gebracht
kunnen worden met de functie van visueel reisverslag.
afbeelding 11, 12, tekst 5
De Nederlanders organiseerden niet alleen een eigen aanvoer van specerijen,
maar ook hun eigen import van Chinees porselein.
Op afbeelding 11 en 12 zie je twee zeventiende-eeuwse schilderijen die tot
verschillende genres behoren. Uit beide werken kun je afleiden dat Chinees
porselein in die tijd zeer waardevol was.
152pBenoem beide genres en leg bij elk werk uit waarom het afgebeelde porselein
kostbaar moet zijn geweest.
afbeelding 13
Als gevolg van interne problemen in China stagneerde omstreeks 1635 de
aanvoer van Chinees porselein in Nederland. Dit had consequenties voor de
productie van Delfts blauw aardewerk, waarvan je een voorbeeld ziet op
afbeelding 13.
162pBespreek twee consequenties voor de productie van Delfts blauw aardewerk.
afbeelding 14, 15 en 16
Op afbeelding 14 zie je een tegeltableau dat aan het einde van de zeventiende
eeuw in Nederland is gemaakt. Afbeelding 15 en 16 zijn details. Het tableau is
uitgevoerd in Chinese stijl. Deze stijl werd eind zeventiende eeuw ook vaak
gebruikt om textiel, behang en kasten te decoreren.
173pLeg uit waarom de Chinese manier van afbeelden zich leende voor decoratieve
doeleinden. Betrek drie aspecten van de vormgeving van het tegeltableau in je
antwoord.
afbeelding 14 en 16
Op afbeelding 14 zie je ook een aantal zwarte figuren. Ze zijn waarschijnlijk
ontleend aan zeventiende-eeuwse schilderijen waarop Braziliaanse indianen
staan afgebeeld. Op de website van het Rijksmuseum waar het tegeltableau
zich bevindt, is te lezen: “En hoewel Brazilië aan de andere kant van de aardbol
ligt, vond de kunstenaar blijkbaar dat deze figuren goed pasten in het Chinese
tafereel.”
Dit vanzelfsprekende samengaan zegt iets over de manier waarop in de
zeventiende eeuw tegen vreemde culturen werd aangekeken.
181pGeef aan hoe vreemde culturen destijds werden gezien. Leid je antwoord af uit
het tegeltableau.
In het begin van de twintigste eeuw werd Japan in cultureel opzicht belangrijk
voor Europa. Toen Japan zich na 300 jaar isolationisme vanaf 1858 openstelde
voor het Westen ontstond er met dit land een bijzondere culturele wisselwerking.
De aandacht voor Japan sloot aan bij de algemeen bestaande fascinatie die
westerse kunstenaars destijds hadden voor niet-westerse culturen. Een
fascinatie die in de tijd paste en die dan ook verschilde van de belangstelling
voor deze culturen van kunstenaars uit de romantiek.
191pVerklaar de fascinatie voor niet-westerse culturen in het begin van de twintigste
eeuw.
tekst 6, video 4
Het Japanse Nô-theater is één van de theatervormen die westerse
theatermakers aan het begin van de twintigste eeuw heeft geinspireerd. In
videofragment 4 zie je een scène uit het Nô-stuk Dai Han Nya.
Het Nô-theater wijkt in veel opzichten af van de westerse theatertraditie. Het
heeft bijvoorbeeld een heel andere speelstijl.
203pBespreek het karakter van de speelstijl die je ziet in het videofragment. Doe dat
aan de hand van drie theatrale middelen die deze speelstijl ondersteunen.
Tegenwoordig zijn er in Japan vijf gezelschappen die Nô-stukken mogen
opvoeren. Nô-spelers behoren tot enkele traditionele families, waar de kunst van
vader op zoon wordt doorgegeven. Sinds de veertiende eeuw zijn de wijze van
opvoeren en de opvoeringen zelf niet of nauwelijks veranderd.
In het hedendaagse westerse theater worden eveneens veel toneelstukken uit
een ver verleden opgevoerd, maar hier is de uitvoering zelden authentiek.
213pGeef drie verklaringen voor het feit dat deze stukken zelden in een authentieke
versie worden uitgevoerd.
Aan het einde van de negentiende eeuw werd Nô-theater, dat lange tijd alleen
voor de leidende klasse bestemd was geweest, weer toegankelijk voor een
breder publiek.
Ook in West-Europa ontstaat in de negentiende eeuw een steeds breder publiek
voor het theater.
221pLeg uit welke maatschappelijke verandering aan deze ontwikkeling ten
grondslag ligt.
afbeelding 17 en 18
Bertolt Brecht was een van de westerse theatermakers die zich liet inspireren
door theatervormen uit het verre oosten. Hij baseerde zijn (leer)stuk Der
Jasager und der Neinsager bijvoorbeeld op het Nô-stuk Kitano en hij liet Der
gute Mensch von Sezuan zich afspelen in China.
Brecht was een vernieuwer, die de houding van zijn publiek wilde veranderen.
Hij ontwikkelde het niet-aristotelisch theater, ook wel ‘episch theater’ genoemd.
232pLeg uit waarom Brecht zijn doel niet met aristotelisch theater kon bereiken.
Leg ook uit op welke manier het gebruik van oosterse theaterelementen bij kon
dragen aan zijn episch theater.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3 Amerika
tekst 7
In mei 1997 bracht NRC Handelsblad een extra bijlage uit ter gelegenheid van
de vijftigste verjaardag van het Marshallplan. Een van de auteurs schrijft dat al
vóór de Tweede Wereldoorlog sprake was van culturele beïnvloeding van
Europa door Amerika.
243pGeef kort aan in welk opzicht de Amerikaanse cultuur de Europese beïnvloedde
in de eerste helft van de twintigste eeuw. Doe dat aan de hand van drie
verschillende kunstdisciplines.
Na de Tweede Wereldoorlog werd duidelijk dat de Verenigde Staten een
leidende positie in de wereld zouden gaan innemen. Dat gebeurde ook op het
terrein van de kunsten. Voor de oorlog was Parijs de culturele hoofdstad van de
westerse wereld, na de oorlog kreeg New York die positie.
252pNoem twee redenen waarom Amerika op cultureel gebied de leiding kon
overnemen van Europa.
In West-Europa en in de Verenigde Staten ontstond na de Tweede Wereldoorlog
een nieuw fenomeen: de jeugdcultuur.
263pGeef aan wat onder het begrip jeugdcultuur moet worden verstaan.
Leg ook uit hoe die jeugdcultuur kon ontstaan. Betrek twee verschillende
aspecten in je uitleg.
tekst 8, audio 4
In de jeugdcultuur van de jaren vijftig was de rock and roll het belangrijkste
muzikale uitingsmiddel van de jongeren. In de jaren zestig werd zanger Bob
Dylan populair. In audiofragment 4 hoor je The times they are a-changing uit
1964.
273pGeef drie redenen waarom Dylan de jonge generatie aansprak.
tekst 9, video 5
In 1969 verscheen de film Easy Rider, die al meteen een icoon van de
jeugdcultuur werd. De popgroep Steppenwolf kreeg met de soundtrack Born to
be wild een grote hit. Deze muziek sloot op een andere manier aan bij de
Amerikaanse jeugdcultuur van dat moment. Song en filmbeelden versterken
elkaar in de verbeelding van een ideaal uit die cultuur.
284pGeef aan in welk opzicht Born to be wild aansluit bij de jeugdcultuur.
Noem vervolgens drie manieren waarop de muziek de filmbeelden versterkt.
tekst 10, video 5
Easy Rider is een ‘roadmovie’: hoofdpersonen Wyatt en Billy reizen op hun
motorfiets door de Verenigde Staten.
Niet alleen de inhoud, maar ook de manier waarop het verhaal in beeld gebracht
is, maakt Easy Rider tot een roadmovie.
293pGeef aan hoe camerapositie, camerabeweging en kadrering hieraan bijdragen.
tekst 10, video 6
In videofragment 6 zie je een confrontatie van de motorrijders met de
plaatselijke bevolking. Het illustreert de ‘clash’ tussen de hippiecultuur en de
burgerlijke cultuur uit die tijd.
302pLeg uit wat deze ‘cultuurclash’ inhoudt.
tekst 11, video 6
Lees tekst 11.
The Method was aanvankelijk ontwikkeld voor het theater, maar werkt ook goed
in films. In videofragment 6 is te zien dat de drie hoofdrolspelers in Easy Rider
er gebruik van maken.
313pLeg uit waarom ‘the Method’ zich zo goed leent voor film.
Geef vervolgens twee voorbeelden uit dit fragment waaruit dit blijkt.
tekst 7
Aan het einde van tekst 7 wordt gesproken over ‘globalisering’. De Canadese
socioloog Herbert M. McLuhan introduceerde het begrip ‘Global Village’ al in
1959. Hij wilde ermee aangeven dat de wereld veranderd is in één groot dorp.
Tegenwoordig is het idee dat we in een Global Village leven actueler dan ooit.
McLuhan formuleerde zijn term destijds als gevolg van nieuwe ontwikkelingen
op het gebied van de massacultuur.
322pLeg uit welke ontwikkelingen destijds aanleiding gaven tot het begrip ‘Global
Village’.
Geef vervolgens aan waarom dit begrip tegenwoordig zo actueel is.
afbeelding 19, tekst 12
Lees tekst 12.
Het fenomeen globalisering kent ook negatieve aspecten. Waar in de jaren
zestig protestbewegingen zich in veel westerse landen verzetten tegen lokale
machtsstructuren, is het tegenwoordig de antiglobalismebeweging die zich keert
tegen mondiale machtsstructuren.
Een voorbeeld daarvan is de organisatie Adbusters. Deze publiceerde een ‘free
card’ die je ziet op afbeelding 19: work, buy, consume, die.
332pLeg uit welke boodschap Adbusters hiermee uitdraagt.
Betrek ook de vormgeving in je antwoord.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
In dit examen werd ingegaan op de wijze waarop kunst op verschillende
momenten in het verleden invloeden heeft ondergaan van kunst uit een andere
cultuur. Door de globalisering is deze culturele beïnvloeding tegenwoordig
alleen nog maar toegenomen.
Dit proces van toenemende culturele beïnvloeding kun je zowel positief als
negatief beoordelen.
342pGeef op basis van een argument aan dat beide standpunten mogelijk zijn.
