opgave 1Kwikvergiftiging in Japan
Veel kwikverbindingen zijn giftig. Een van de bekendste gevallen van
kwikvergiftiging vond plaats in de jaren vijftig van de vorige eeuw in
Minamata (Japan). Veel mensen werden daar vergiftigd door voedsel dat
was besmet met methylkwikchloride (CH3HgCl). Deze stof kwam in het
zeewater terecht als industrieel afval. In water stelt zich het volgende
evenwicht in:
CH
3HgCl
CH
3Hg
+ (aq) + Cl
– (aq)12pGeef de evenwichtsvoorwaarde voor dit evenwicht.
Methylkwikchloride wordt door organismen die in het water leven, zoals
plankton en vissen, in het vetweefsel opgenomen in de vorm van het
ongeïoniseerde CH3HgCl. In zeewater is de [CH3HgCl] ongeveer
1,5·105 keer zo groot is als de [CH3Hg+].
22pLeg uit of in rivierwater de [CH3HgCl] ook 1,5·105 keer zo groot is als de
[CH3Hg+] of dat dit kleiner is of nog groter.
In een voedselketen wordt plankton geconsumeerd door kleine vissen,
kleine vissen door grotere vissen en (grote) vissen door mensen. Omdat
methylkwikchloride nauwelijks uit vetweefsel verdwijnt, wordt bij elk
volgend organisme in de voedselketen de concentratie in het vetweefsel
hoger. Dit verschijnsel heet bio-accumulatie. Zo is het mogelijk dat hoge
concentraties van methylkwikchloride in vissen worden aangetroffen,
terwijl in het water waarin de vissen leven, de concentratie van
methylkwikchloride laag is. In de milieutoxicologie wordt het begrip
bio-concentratie-factor (BCF) gehanteerd:
gehalte CH3HgCl in vis (massa-ppm)
BCF =
gehalte CH3HgCl in zeewater (massa-ppm)
Men heeft destijds in Japan in vissen die door mensen als voedsel werden
gebruikt een gehalte van 1,1·102 massa-ppm methylkwikchloride
aangetroffen. Onder andere met dit gegeven is te berekenen hoeveel
milligram kwik per liter zeewater aanwezig was. Het is gebruikelijk om dit
kwikgehalte uit te drukken in mg Hg per liter.
34pBereken hoeveel mg Hg per liter aanwezig was in het zeewater waarin de
vissen hebben geleefd. Ga ervan uit dat BCF = 8,4·103. Gebruik een
gegeven uit Binas-tabel 11.
Het methylkwikchloride dat mensen binnenkrijgen, wordt direct in het
lichaam opgenomen via het maag-darmstelsel. Methylkwikchloride
reageert met aanwezig vrij cysteïne of een cysteïne-eenheid in een eiwit.
Bij deze reactie wordt een covalente binding (atoombinding) gevormd
tussen een kwikatoom en een zwavelatoom. Tevens splitst van een
molecuul methylkwikchloride een Cl– ion af en van de cysteïne-eenheid
een H+ ion. Wanneer deze reactie heeft plaatsgevonden met een eiwit dat
een enzymfunctie heeft, kan dat enzym zijn werking soms niet meer
uitvoeren.
44pGeef met behulp van structuurformules de vergelijking van de reactie
tussen een molecuul methylkwikchloride en het eiwitfragment
Leu
– Cys
51pLeg uit waarom het enzym na deze reactie zijn werking niet meer kan
uitvoeren.
opgave 2Restauratie van fresco’s
Fresco’s zijn muurschilderingen waarbij op een vochtige ondergrond een
afbeelding is geschilderd. De vochtige laag die men als ondergrond voor
het schilderwerk gebruikt, bestaat uit een suspensie van gebluste kalk
(calciumhydroxide) met een afgepaste hoeveelheid water en zand.
Tijdens het droogproces zuigt de vochtige ondergrond de verfpigmenten
op. Tegelijkertijd reageert koolstofdioxide uit de lucht met de gebluste
62pkalk. Zo wordt een laag van zand, kalksteen
(calciumcarbonaat) en verfpigmenten gevormd. De
componenten zijn in deze laag niet meer van elkaar
te scheiden.
In figuur 1 is de interactie van de frescolaag met de
omgeving tijdens het drogen (uitharden)
weergegeven.
Geef de reactievergelijking voor de vorming van
kalksteen, zoals die tijdens het uitharden van een fresco plaatsvindt.
Van veel eeuwenoude buitenmuurschilderingen die met de frescotechniek
gemaakt zijn, dreigt de beeltenis langzaam verloren te gaan. Dit gebeurt
met name wanneer de concentratie van zwaveldioxide in de lucht hoog is.
Omdat zwaveldioxide in vochtige lucht kan worden omgezet tot opgelost
zwavelzuur, kan het kalksteen worden omgezet tot het veel zachtere gips
(calciumsulfaatdihydraat):
2 H+ + SO42– + CaCO3 + H2O → CaSO4.2H2O + CO2
Het gevormde zachte gips brokkelt langzaam af en kan vervolgens
wegspoelen bij contact met water. Ook kunnen door dit proces barsten in
het fresco ontstaan, omdat het volume dat door het gevormde gips wordt
ingenomen groter is dan dat van het kalksteen waaruit het is ontstaan.
73pLaat door middel van een berekening zien dat het volume van het gips
groter is dan het volume van het kalksteen waaruit het is ontstaan.
Gebruik Binas-tabel 10. Neem aan dat calciet voor kalksteen staat.
Zwaveldioxide in de lucht kan de fresco’s ook aantasten via een
redoxreactie met sommige verfpigmenten, zoals het rode pigment
hematiet (Fe2O3). Hematiet wordt door een reactie met zwaveldioxide
langzaam omgezet tot het zwarte magnetiet (Fe3O4).
84pGeef van deze redoxreactie de vergelijkingen van de beide halfreacties en
leid daarmee de totale reactievergelijking af. In de vergelijking van de
halfreactie van de omzetting van hematiet tot magnetiet komen ook H2O
en H+ voor.
92pVerklaar aan de hand van deze reactievergelijking dat de vorming van
magnetiet het afbrokkelen van een fresco nog verergert.
In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw heeft men geprobeerd
om fresco’s te beschermen door een doorzichtige beschermende
polymeerlaag op het fresco aan te brengen. Een van de polymeren die
werd gebruikt, is het copolymeer acryloid B72.
Dit polymeer is ontstaan uit de volgende twee monomeren:
− de ester van ethanol en 2-methylpropeenzuur
− de ester van methanol en 2-methylpropeenzuur.
De vorming van dit copolymeer vindt plaats via additiepolymerisatie.
103pTeken de structuurformule van een deel uit het midden van de keten van
het copolymeer acryloid B72. Verwerk in deze structuurformule van beide
monomeren twee eenheden.
Na verloop van tijd bleek dat het aanbrengen van een acryloidlaag toch
niet afdoende was en zelfs schade kon aanrichten omdat de vocht- en
luchtdoorlaatbaarheid sterk beïnvloed werden.
Een nieuwe benadering om beschadigde fresco’s te redden, is het van
binnenuit repareren van ontstane gaten met behulp van nanodeeltjes van
calciumhydroxide en bariumhydroxide. Nanodeeltjes zijn korreltjes met
een diameter van minder dan 300 nm; deze deeltjes zijn kleiner dan de
poriën van het fresco en kunnen daarin binnendringen en nieuw kalksteen
vormen. Het calciumhydroxide zorgt ervoor dat nieuw kalksteen kan
ontstaan, maar kan met nog aanwezige sulfaten ook weer gips vormen.
Het bariumhydroxide is nodig om dat gips om te zetten en het zorgt ook
voor enige toename van de hoeveelheid kalksteen.
Met deze methode wordt niet alleen verder verval van het fresco
voorkomen, maar kunnen vervaagde afbeeldingen ook weer helder
tevoorschijn komen.
113pGeef, aan de hand van een reactievergelijking, een mogelijke verklaring
voor het feit dat bariumhydroxide de hoeveelheid gips kan doen
verminderen en verklaar aan de hand van deze reactievergelijking dat de
hoeveelheid kalksteen kan toenemen. Gebruik in je verklaring ook
gegevens uit Binas.
opgave 3Mest verwerken
Dierlijke mest is vaak vloeibaar en bevat onder andere ammoniak en
ammoniumzouten. Men kan uit deze drijfmest ammoniumsulfaat maken
dat als meststof kan dienen. Omdat de prijs van kunstmest steeds verder
oploopt, is het aantrekkelijk om naar vervangers van kunstmest te zoeken.
Op een website stond de volgende beschrijving.
tekstfragment
Door toevoeging van loog of kalk wordt de pH-waarde van de mestvloeistof verhoogd tot circa 10. Eventueel wordt de mest opgewarmd tot bijvoorbeeld 70 °C. Beide behandelingen verschuiven het NH +/NH evenwicht meer in de richting van de ammoniak. 4 3 De voorbehandelde vloeistof wordt vervolgens boven in een kolom, voorzien van pakking of schotels, gebracht. In deze kolom vindt 'luchtstrippen' plaats. Daarbij wordt aan de onderzijde van de kolom lucht ingeblazen. Mestvloeistof en lucht stromen derhalve in tegenstroom door de kolom. Tijdens de passage door de kolom vindt overdracht van ammoniak plaats van mestvloeistof naar lucht. Het gas dat uit de kolom stroomt, is daardoor rijk aan ammoniak. De ammoniak wordt hieruit verwijderd door absorptie in zure vloeistof. Daarbij ontstaat een ammoniumzoutoplossing als eindproduct. De lucht waaruit de ammoniak door absorptie is verwijderd wordt opnieuw in de stripkolom gebruikt. Dit voorkomt extra CO inbreng en heeft als gevolg minder scaling 2 (kalkafzetting in de vorm van calciumcarbonaat).
In dit tekstfragment wordt over ‘het NH4+/NH3 evenwicht’ geschreven.
Ook worden twee methoden beschreven om de ligging van het evenwicht
te verschuiven.
122pGeef een reactievergelijking voor dit evenwicht.
133pLeg uit waarom de twee beschreven methoden de ligging van het
evenwicht in de richting van de ammoniak verschuiven.
In de laatste zin van het fragment wordt de zogenoemde scaling
beschreven.
142pLeg uit waarom extra CO2 inbreng tot meer scaling leidt.
In een artikel van de Universiteit van Wageningen wordt een technische
installatie beschreven waarmee op de boerderij de verwijdering van
ammoniak uit drijfmest kan worden uitgevoerd en waarbij als product een
ammoniumsulfaatoplossing met 80 g N per liter wordt verkregen. Hierna
en op de uitwerkbijlage bij dit examen is een (onvolledig) blokschema van
deze installatie weergegeven.
blokschema
− In reactor 1 vindt de voorbehandeling van de drijfmest plaats.
− Daarna wordt in reactor 2 het luchtstrippen uitgevoerd.
− In reactor 3 wordt met behulp van verdund zwavelzuur de ammoniak
uit de ammoniakhoudende lucht omgezet tot ammoniumsulfaat.
Daarbij wordt, net als in reactor 2, gebruik gemaakt van het
tegenstroomprincipe. De ammoniumsulfaat die in reactor 3 ontstaat, is
verkoopbaar als kunstmest.
− In een scheidingsruimte wordt de resterende drijfmest gescheiden in
een dikke fractie en een dunne fractie. Uit de dikke fractie kan
compost worden gemaakt.
Als het proces wordt opgestart, wordt in reactor 3 verdund zwavelzuur
met pH = 2 gebracht. Hierin wordt de met ammoniak verrijkte lucht uit
reactor 2 geleid. Wanneer de pH de waarde a heeft bereikt, die hoort bij
ammoniumsulfaatoplossing met 80 g N per liter, wordt de oplossing uit
reactor 3 gehaald. Daarna wordt nog een meting uitgevoerd (blokje M) om
na te gaan of de oplossing uit reactor 3 inderdaad een
ammoniumsulfaatoplossing is met 80 g N per liter. Wanneer dat nog niet
het geval is, wordt de pH van de oplossing uit reactor 3 met
15 M zwavelzuur weer op 2 gebracht en in reactor 3 geleid. Deze
procedure herhaalt men een aantal malen totdat de oplossing die uit
reactor 3 komt een ammoniumsulfaatoplossing is die 80 g N per liter
bevat. Dan wordt de oplossing afgevoerd.
154pBereken de pH van een ammoniumsulfaatoplossing met 80 g N per liter.
Laat de invloed van de sulfaationen op de pH buiten beschouwing.
Omdat men op de boerderij niet de beschikking heeft over ingewikkelde
apparatuur om chemische bepalingen uit te voeren, moet men een
eenvoudige meting uitvoeren (blokje M) om na te gaan of de oplossing die
uit reactor 3 komt inderdaad een ammoniumsulfaatoplossing is met
80 g N per liter.
162pGeef de naam van een eigenschap van de oplossing die men kan meten
en geef aan hoe men met behulp van die eigenschap nagaat of de
ammoniumsulfaatoplossing die uit reactor 3 komt inderdaad 80 g N per
liter bevat.
174puitwerkbijlageCompleteer het blokschema op de uitwerkbijlage door de ontbrekende
stofstromen zo in het blokschema te tekenen dat het schema het proces
na de opstartfase weergeeft. Vermeld bij die zelfgetekende stofstromen
de naam (namen) van de stof(fen) die daarbij hoort (horen) of een
omschrijving van de stofstroom.
Laat in het schema ook zien of de stof(fen) onderin of bovenin de reactor
wordt (worden) ingevoerd.
Om een idee te krijgen hoeveel zwavelzuur moet worden aangeschaft,
kan in een laboratorium een stikstofbepaling aan de vloeibare mest
worden gedaan.
Bij zo’n bepaling wordt eerst alle stikstof in de vloeibare mest omgezet tot
ammoniak. Daarna leidt men de ammoniak in een kleine overmaat zuur.
Vervolgens wordt een basische oplossing van een reagens toegevoegd.
Daarbij treedt een reactie op waarvan de vergelijking hieronder onvolledig
is weergegeven; alleen de coëfficiënten ontbreken.
HgI42– + OH– + NH4+ → Hg2ONH2I + H2O + I–
183pGeef de volledige reactievergelijking.
Het ontstane Hg2ONH2I geeft aan de oplossing een oranje-rode kleur.
Van de ontstane oplossing wordt de extinctie bepaald. De extinctie van de
oplossing is evenredig met het gehalte aan N in de behandelde oplossing.
Voorafgaand aan zo’n bepaling maakt men een reeks van
standaardoplossingen met een bekend gehalte aan N. Aan 10,0 mL van
die standaardoplossingen voegt men 2,0 mL van een oplossing van het
reagens toe. Van de dan ontstane oplossingen meet men de extinctie. Het
verband tussen de extinctie en het stikstofgehalte, in massa-ppm, van de
10,0 mL standaardoplossingen is hierna weergegeven in een ijklijn.
Op een boerderij moet 120 m3 vloeibare mest worden behandeld op de
wijze zoals hiervoor is beschreven. Om te bepalen hoeveel zwavelzuur
men nodig heeft, wordt alle stikstof uit 1,0 mL vloeibare mest omgezet tot
ammoniak. Deze ammoniak wordt geleid in 1,0 L verdund zoutzuur, zodat
alle NH3 wordt omgezet tot NH4+. Aan 10,0 mL van deze oplossing
(oplossing P) wordt 2,0 mL reagens toegevoegd. De extinctie van de
ontstane oplossing blijkt gelijk te zijn aan 0,65.
195pBereken hoeveel m3 15 M zwavelzuur minstens nodig is om alle
ammoniak, die kan ontstaan uit de 120 m3 te behandelen mest, om te
zetten tot opgelost ammoniumsulfaat. Ga ervan uit dat van de
standaardoplossingen en van oplossing P de dichtheid 1,0 g mL–1 is.
opgave 4HIV-teststrips
Wanneer je door een virus bent besmet, maakt het lichaam zogenoemde
antilichamen aan. Deze antilichamen zijn eiwitten die zich specifiek
binden aan de eiwitten die door het virus worden gevormd. Hiervan maakt
men onder andere gebruik bij de test of iemand besmet is met het
HIV-virus. Bij deze test worden teststrips gebruikt waarop de HIV-eiwitten,
gesorteerd op grootte, zijn aangebracht.
Voordat de HIV-eiwitten op de strips kunnen worden aangebracht, moeten
ze eerst worden gedenatureerd. Daarvoor gebruikt men een oplossing van
SDS. SDS is een zout dat bestaat uit Na+ ionen en C12H25SO4– ionen.
Men neemt aan dat de C12H25SO4– ionen zich gelijkmatig langs de
aminozuurketen aan het eiwit binden, zodat de keten zich strekt.
Schematisch wordt dat vaak weergegeven als in figuur 1.
figuur 1
De C12H25SO4– ionen zijn onder andere via ionbindingen aan de
aminozuurketen gebonden.
202pGeef de naam van een aminozuur waarmee een C12H25SO4– ion een
ionbinding kan vormen. Licht je antwoord toe.
Men heeft vastgesteld dat de verhouding tussen het aantal
aminozuureenheden in de keten en het aantal C12H25SO4– ionen langs de
keten in een gedenatureerd eiwit 9,0: 5,0 is. Deze verhouding is voor alle
eiwitten hetzelfde.
213pBereken hoeveel gram SDS nodig is om 1,0 gram eiwit te denatureren. Ga
ervan uit dat de gemiddelde massa van een aminozuureenheid in een
eiwitmolecuul 112 u is.
Bij het denatureren wordt ook de stof DTT gebruikt. De systematische
naam van DTT is 1,4–dimercapto–2,3–butaandiol. Het voorvoegsel
mercapto geeft een SH groep weer (zie ook Binas-tabel 66D). DTT zorgt
ervoor dat S–S bindingen tussen cysteïne-eenheden in een eiwitmolecuul
worden verbroken. De reactievergelijking waarbij een S–S binding door
DTT wordt verbroken, is hieronder schematisch weergegeven:
DTT
In deze reactie worden weer nieuwe S–S bindingen gevormd.
223pGeef de structuurformule van stof A.
Bij de behandeling met SDS en DTT wordt zowel de tertiaire structuur als de
secundaire structuur van de eiwitten verbroken. Het SDS heeft invloed op
zowel de secundaire als de tertiaire structuur.
232pLeg uit of DTT de secundaire of de tertiaire structuur van het eiwit
verbreekt.
Wanneer de HIV-eiwitten zijn gedenatureerd, worden ze op grootte
gescheiden. Daartoe wordt een oplossing met gedenatureerde HIV-eiwitten
aan de rand van een rechthoekige gel aangebracht. In de gel worden
elektroden gestoken die worden aangesloten op een gelijkstroombron.
Omdat de gedenatureerde eiwitmoleculen met de C12H25SO4– ionen negatief
geladen zijn, bewegen ze naar de positieve elektrode. Hoe groter de
eiwitmoleculen, hoe langzamer ze door de gel gaan. Na afloop van de
scheiding bevinden de eiwitten zich elk op een eigen positie in de gel. In
figuur 2 is een gel weergegeven waarin de HIV-eiwitten op grootte zijn
gescheiden.
figuur 2
061pg 021pg 14pg
66p 55p 15p
De namen van de eiwitten die in figuur 2 voorkomen, zijn afgeleid van hun
molecuulmassa’s. Zo heeft het eiwit gp160 een molecuulmassa van 160·103
u.
Het RNA van een HIV-virusdeeltje bevat de code voor de HIV-eiwitten.
Deze streng bestaat uit 9749 nucleotiden. Vaak zijn stukjes van virus-RNA
onderdeel van de code voor verschillende eiwitten. De code voor het ene
eiwit loopt dan bijvoorbeeld van nucleotide 1 tot en met nucleotide 900 en
van een ander eiwit van nucleotide 801 tot en met 1400 op het virus-RNA.
Met behulp van figuur 2 is af te leiden of een dergelijke overlap van codes
ook voorkomt bij het HIV-virus.
243pLaat met behulp van een berekening zien of zo’n overlap ook voorkomt bij
het HIV-virus. Ga ervan uit dat de gemiddelde massa van een
aminozuureenheid in een eiwitmolecuul 112 u is.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Wanneer de eiwitten in de gel op grootte zijn gescheiden, worden ze op
de strip overgebracht. Daarbij behouden de eiwitten hun onderlinge
positie. Nu is de strip klaar voor gebruik. Op de strip zijn geen C12H25SO4–
ionen meer aan de eiwitketens gebonden.
Tijdens het testen wordt een bloedmonster op de strip aangebracht.
Wanneer in het bloed antilichamen aanwezig zijn, binden die zich aan de
eiwitten op de teststrip. Dit wordt zichtbaar gemaakt via een serie reacties
waarbij uiteindelijk de stof TMB in een redoxreactie door
waterstofperoxide wordt omgezet tot een reactieproduct met een
donkerblauwe kleur. Hieronder staan de structuurformules van TMB en
het gekleurde reactieproduct.
254pGeef de vergelijkingen van de beide halfreacties en de totale
reactievergelijking voor de omzetting van TMB tot het blauwe
reactieproduct. Gebruik molecuulformules. In de vergelijking van de
halfreactie van TMB komt onder andere ook H+ voor.
Bij een HIV-test worden, behalve het te testen bloedmonster, nog twee
controlemonsters getest: een monster waarvan men zeker weet dat het
HIV-antilichamen bevat en een monster waarvan men zeker weet dat het
geen HIV-antilichamen bevat.
261pGeef een reden waarom deze twee controlemonsters worden getest.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
