opgave 1Opgave 1
uit een krant (oktober 2003): Eindelijk akkoord Er is in de Stichting van de Arbeid een centraal akkoord voor volgend jaar gesloten. Regering, werknemersorganisaties en werkgeversorganisaties zijn het daarin eens geworden over een beperking van de loonstijging. Er is onder andere afgesproken dat de cao-lonen volgend jaar met maximaal 2,5% zullen stijgen, wat minder is dan de verwachte inflatie. Deze beperking van de loonstijging kan een bijdrage leveren aan een verbetering van de concurrentiepositie van Nederland. Naast het loonniveau zijn factoren als scholingsgraad van de beroepsbevolking, klimaat en infrastructuur bepalend voor de internationale concurrentiepositie. 0 1999 2000 2001 2002
opgave 2Opgave 2
Koopt China de VS op?
De Verenigde Staten van Amerika (VS) hebben aan het begin van deze eeuw
jaarlijks een tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans. Dit tekort
wordt gecompenseerd door de import van kapitaal, waarbij beleggingen een
belangrijke rol spelen. Een steeds groter deel van deze buitenlandse
beleggingen in de VS is afkomstig uit Azië, met China als koploper.
Onderstaande tabel illustreert deze ontwikkeling.
buitenlandse beleggingen in de VS (bedragen in miljoenen dollars)
Het overschot van China op de goederenrekening met de VS is in 2003
gestegen tot meer dan 100 miljard dollar. Dit stijgende overschot gaat gepaard
met toenemende beleggingen van China in Amerikaanse staatsobligaties. In de
VS maakt men zich zorgen over deze ontwikkeling, omdat de VS daardoor
afhankelijker van China worden. Daarom dringen Amerikaanse
regeringsfunctionarissen er bij de Chinese regering op aan, in te grijpen om het
overschot van China op de goederenrekening met de VS te verkleinen. Volgens
de Amerikaanse regeringsfunctionarissen zou de Chinese centrale bank
maatregelen moeten nemen die leiden tot een aanpassing van de koers van de
yuan, de Chinese munteenheid. Econoom George wijst er op dat een
aanpassing van de koers van de yuan ook tot afname van de beleggingen van
China in de VS kan leiden, waardoor de rente op de kapitaalmarkt in de VS kan
stijgen.
Stel dat China in 2000 een overschot had op de kapitaalrekening van de
betalingsbalans. Stel verder dat dit overschot tussen 2000 en 2003 is gedaald.
42pLeg uit hoe uit de tabel een bijdrage aan deze daling kan worden afgelezen.
52pPleiten de Amerikaanse regeringsfunctionarissen voor een koersdaling of voor
een koersstijging van de yuan? Verklaar het antwoord.
62pLeg uit hoe door afname van de beleggingen van China in de VS de rente op de
kapitaalmarkt in de VS kan stijgen.
opgave 3Opgave 3
Verdeeldheid over inkomens?
Enkele leerlingen van een havo 5−klas houden een presentatie in de klas. Voor
deze presentatie hebben zij gegevens verzameld over de verdeling van de
secundaire inkomens van huishoudens in Nederland. De gegevens betreffen
1994 (figuur) en 1999 (tabel).
de secundaire inkomensverdeling van huishoudens in 10%-groepen in
1999
72pHoeveel procent van het secundaire inkomen wordt in 1994 ontvangen door de
20% huishoudens met de hoogste inkomens?
Tijdens de presentatie in de klas ontstaat er discussie tussen de
havo 5-leerlingen naar aanleiding van de gegevens in de figuur en de tabel.
Els beweert dat uit de gegevens kan worden afgeleid dat de relatieve verschillen
tussen de secundaire inkomens van huishoudens in 1999 kleiner zijn dan in
1994.
82pIs de bewering van Els juist? Verklaar het antwoord aan de hand van de
gegevens van de tweede en de negende 10%-groep.
Als in de figuur de lorenzcurve van de primaire inkomensverdeling van
huishoudens in 1994 zou worden getekend, ligt deze verder van de diagonaal
verwijderd dan de lorenzcurve van de secundaire inkomensverdeling van
huishoudens.
92pLeg uit hoe de wijze waarop in Nederland inkomstenbelasting wordt geheven het
verschil in ligging van deze lorenzcurven kan verklaren.
opgave 4Opgave 4
Nederlandse economie blijft achter
In Nederland bestaat tussen de politieke partijen verschil van mening over de
maatregelen die de overheid moet nemen om de economische ontwikkeling bij
te sturen. Hieronder wordt een economische situatie beschreven die zich op een
gegeven moment in Nederland zou kunnen voordoen.
De stagnerende groei van de wereldhandel heeft een negatief effect op de
export van Nederland. Hierdoor dalen de investeringen en zit de Nederlandse
economie in een periode van laagconjunctuur. Daarnaast zijn, in vergelijking met
de omringende landen, de loonkosten per eenheid product in Nederland hoog.
Dit tast de internationale concurrentiepositie aan. Deskundigen beweren
bovendien dat het Nederlandse bedrijfsleven te weinig innoveert, waardoor het
aantal nieuwe arbeidsplaatsen nauwelijks groeit.
Politieke partij A komt met de volgende voorstellen om de hierboven beschreven
situatie te verbeteren.
− De collectieve uitgaven voor onderwijs en de investeringen in de
infrastructuur moeten worden verhoogd. De samenwerking tussen bedrijven
en universiteiten moet verbeteren. Ook moet extra geld worden uitgegeven
aan wetenschappelijk onderzoek. Op deze wijze wordt de innovatie
bevorderd.
− De koppeling tussen het inkomen van mensen met een uitkering en de
gemiddelde loonontwikkeling moet worden hersteld.
− Het tekort op de begroting van de overheid mag op korte termijn oplopen om
de productie te stimuleren.
− De financiering van de gezondheidszorg wordt omgezet van premieheffing
volgens een vast percentage naar premieheffing volgens een oplopend
percentage van het belastbare inkomen.
Stel je de volgende situatie voor:
In de kranten verschijnen artikelen die veel discussie opleveren over het te
voeren overheidsbeleid in de beschreven situatie. De voorgestelde maatregelen
van partij A spreken je erg aan. Je besluit door middel van een ingezonden brief
jouw standpunt in deze discussie duidelijk te maken en de sterke kanten van de
voorstellen van partij A te beschrijven.
De brief begint als volgt:
“Het is het best voor de economische ontwikkeling in Nederland als de
voorstellen van partij A door de Nederlandse regering worden uitgevoerd. In
deze brief wil ik de sterke kanten uiteenzetten van de voorstellen van partij A
voor de economische ontwikkeling van Nederland.”
106pSchrijf het vervolg van deze brief.
In deze brief moeten de volgende aspecten aan de orde komen.
a Het gevolg van een van de voorstellen voor de conjunctuurwerkloosheid.
b Het gevolg van een van de voorstellen voor de inkomensverdeling.
Daarnaast moet in de brief naar eigen keuze één van de onderstaande aspecten
aan de orde komen. Kies daarbij het aspect dat het best in de brief past.
1 Het gevolg van een van de voorstellen voor de structuurwerkloosheid.
2 Het inverdieneffect van de voorgestelde verhoging van de collectieve
uitgaven.
3 De wijze waarop uit een van de voorstellen blijkt dat partij A anticyclisch
begrotingsbeleid wil toepassen.
Aanwijzingen:
− De onderdelen van de brief moeten logisch op elkaar aansluiten.
− Gebruik voor het vervolg van de brief 120 woorden; een afwijking van
20 woorden is toegestaan.
opgave 5Opgave 5
Koffie verkeerd?
De wereldmarkt voor koffiebonen wordt gekenmerkt door extreme
prijsschommelingen. Deze prijsschommelingen leiden voor telers van
koffiebonen tot grote onzekerheid over hun inkomen. Een model van de
wereldmarkt voor koffiebonen kan deze situatie illustreren (zie onderstaande
figuur). In jaar 1 bedraagt het aanbod op de wereldmarkt 5 miljoen kilogram
koffiebonen. Door slechte weersomstandigheden gaat in jaar 2 wereldwijd 20%
van de oogst verloren.
Uit bovenstaande figuur kan worden afgeleid dat de daling van het aanbod van
koffiebonen op de wereldmarkt tot een stijging van de omzet op de wereldmarkt
leidt.
112pIs er sprake van een prijselastische of van een prijsinelastische vraag als op een
markt een prijsstijging tot een omzetstijging leidt? Verklaar het antwoord.
De in de figuur geschetste ontwikkeling kan nadelige gevolgen hebben. Zo
kunnen sommige koffieboeren te maken hebben met een naar verhouding grote
misoogst. Stel dat koffieboer Ramiro in jaar 2 de helft van zijn oogst ziet
mislukken.
122pToon met behulp van een berekening aan dat de omzet van Ramiro in jaar 2 ten
opzichte van jaar 1 is gedaald.
Een ander nadelig gevolg van de in de figuur geschetste ontwikkeling betreft de
prijsontwikkeling op lange termijn. Tussen het aanplanten van koffiestruiken en
het oogsten van koffiebonen zit drie jaar. Een prijsstijging van koffiebonen in
jaar 2 kan in jaar 5 tot een prijsdaling van koffiebonen op de wereldmarkt leiden.
132pGeef voor deze prijsdaling de verklaring.
Volgens de Columbiaanse econoom Valdez kunnen de extreme
prijsschommelingen op de wereldmarkt worden beperkt door het instellen van
een grondstoffenfonds. Dit fonds moet een buffervoorraad koffiebonen
aanhouden en, afhankelijk van de wereldmarktprijs, koffiebonen kopen of
verkopen. Het voor dit fonds benodigde geld moet volgens Valdez makkelijk
bijeengebracht kunnen worden. Valdez beweert hierover: “Als na enkele jaren
van overvloedige oogsten er in een jaar een misoogst is, kan het
grondstoffenfonds zelfs winstgevend zijn.”
142pGeef voor de bewering van Valdez de verklaring.
opgave 6Opgave 6
In economische publicaties wordt veel gebruikgemaakt van tabellen en
grafieken. In het informatieboekje staan zes statistieken over Nederland. Naar
aanleiding van deze statistieken worden in deze opgave vijf vragen gesteld.
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) publiceert cijfers over de omvang
van de werkloosheid in personen. Ook berekent het CBS hoe groot de
werkloosheid zou zijn geweest als er geen seizoeninvloeden op de arbeidsmarkt
zouden zijn geweest. Deze gegevens staan in statistiek 1.
152pBereken de gemiddelde werkloosheid in personen in 2002.
162pToon met behulp van een berekening aan dat de arbeidsproductiviteit in euro’s
per arbeidsjaar in 2002 is gestegen ten opzichte van 2001.
172pBereken, in 2 decimalen nauwkeurig, met hoeveel procent het prijspeil in 2002
ten opzichte van 2001 is gestegen.
Piet beweert aan de hand van statistiek 1 dat de seizoenwerkloosheid in het
eerste kwartaal van elk van de gegeven jaren het grootst is.
182pIs de bewering van Piet juist? Verklaar het antwoord.
Piet constateert dat door combinatie van de gegevens in statistiek 1 en 2 het
aantal werkloze jongeren kan worden bepaald.
192pIs het aantal werkloze jongeren onder de 25 jaar in 2003 ten opzichte van 2001
afgenomen of toegenomen? Verklaar het antwoord door een schatting.
opgave 7Opgave 7
Betalen kost geld
In 2002 zijn in ons land 8,3 miljard betalingen verricht bij winkels, cafés,
restaurants, benzinestations en dergelijke. Met deze betalingen was een bedrag
van € 120 miljard gemoeid.
Om betalingen tot stand te brengen, moeten kosten worden gemaakt.
Voorbeelden van kosten van het betalingsverkeer zijn de arbeidstijd van het
winkelpersoneel achter de kassa, de kosten van wisselgeld, pinpassen,
chipknippen en het in stand houden van computernetwerken en geldautomaten.
In 2002 bedroegen de totale kosten van het betalingsverkeer € 3 miljard.
Op de variabele kosten van het betalingsverkeer zou aanzienlijk kunnen worden
bespaard als chartale betalingen zouden worden vervangen door betalingen met
pinpas of chipknip. Hieronder staan de kostengegevens van de meest
gebruikelijke betaalwijzen.
chartaal: per betaling € 0,11 + 0,7% van het aankoopbedrag
pinpas: per betaling € 0,19
chipknip: per betaling € 0,03
202pBereken vanaf welk aankoopbedrag een betaling per pinpas voor een bedrijf
goedkoper is dan een chartale betaling.
Uit de combinatie van bovenstaande gegevens en de gegevens in onderstaande
tabel blijkt dat een besparing op de kosten van het betalingsverkeer van ruim
€ 100 miljoen mogelijk is. Deze kostenbesparing is haalbaar als 1,5 miljard van
de chartale betalingen worden vervangen door elektronische betalingen (pinpas
en chipknip).
Uit de gegevens in de tabel blijkt dat de kostenbesparing kan worden
gerealiseerd door de chartale betalingen van grotere bedragen te vervangen
door elektronische betalingen. Na de kostenbesparing is het gemiddelde bedrag
van een chartale betaling kleiner geworden.
212pToon dit aan met behulp van een berekening.
Door de toename van het aantal elektronische betalingen wordt een stijging van
de kosten van het betalingsverkeer door middel van pinpas en chipknip
verwacht. Deze stijging wordt ruimschoots gecompenseerd door de
kostenbesparing als gevolg van het vervangen van 1,5 miljard chartale
betalingen.
222pToon met behulp van een berekening aan dat deze kostenbesparing
€ 315,5 miljoen bedraagt.
opgave 8Opgave 8
Europese Centrale Bank tussen twee vuren
Het rentebeleid van de Europese Centrale Bank (ECB) is gericht op het
beperken van de inflatie in het eurogebied. De rentestand heeft onder andere
invloed op de wisselkoers van de euro en de economische groei. Omdat de
conjuncturele situatie in de landen van het eurogebied verschilt, pleiten
sommige landen voor een renteverhoging van de ECB, terwijl andere landen op
hetzelfde moment liever een rentedaling zien.
Stel dat een land in het eurogebied in een situatie van onderbesteding terecht is
gekomen. Daardoor zijn de overheidsuitgaven en de staatsschuldquote van dit
land gestegen. In deze situatie heeft dit land belang bij een renteverlaging,
omdat daardoor de economische groei wordt gestimuleerd.
232pLeg uit hoe de overdrachtsuitgaven van de overheid kunnen toenemen als een
land in een situatie van onderbesteding terechtkomt.
242pLeg uit hoe een renteverlaging de economische groei kan stimuleren.
252pLeg uit hoe hogere economische groei kan bijdragen aan een daling van de
staatsschuldquote.
Een land in het eurogebied dat in een situatie van overbesteding zit, heeft
belang bij een renteverhoging. Een renteverhoging kan leiden tot een stijging
van de wisselkoers van de euro. Deze wisselkoersstijging kan de inflatie
afremmen en dat kan gewenst zijn in een situatie van overbesteding.
262pLeg uit hoe een renteverhoging door de ECB tot een stijging van de wisselkoers
van de euro kan leiden.
272pLeg uit hoe een stijging van de wisselkoers van de euro de inflatie in het
eurogebied kan afremmen.
