Eindexamen filosofie havo 2003, tijdvak 1

Leg uit waarom mensen volgens Hobbes een rusteloos verlangen naar macht hebben.

Verwerk in je antwoord tevens de rol die anderen spelen bij het versterken van dit

verlangen naar macht.

Volgens Forrester is er wereldwijd een strijd gaande tussen bedrijven:

“De concurrentie dwingt ons…”, “door de concurrentie is het onmogelijk…”, “het wordt

aangevoerd als rechtvaardiging voor talloze even rampzalige als perverse beslissingen:

mensen bij bosjes tegelijk ontslaan, ondernemingen naar elders overbrengen, lonen

bevriezen of verlagen, het personeel inkrimpen, de arbeidsomstandigheden ernstig

aantasten. (…) Maar wat betekent concurrentie dan? Die vraag wordt nooit gesteld. Wie

strijdt er tegen wie? Om wat voor strijd gaat het?”

Wat zijn de drie hoofdoorzaken van de ‘oorlog van allen tegen allen’ zoals Hobbes die

beschrijft?

In hoeverre zijn deze oorzaken te herkennen bij concurrentie tussen de multinationals?

In een interview spreekt politicoloog Benjamin Barber over de huidige wereld als

McWorld.

“Ondemocratisch is ‘McWorld’, de commerciële globalisering geleid door de grote

multinationale ondernemingen, die menen met het streven naar winstmaximalisering het

algemeen belang te dienen. Zij behoeven daartoe alle vrijheid van plaatselijke, nationale of

internationale overheid.”

Naomi Klein onderschrijft deze visie van Barber: “Multinationals zouden zo groot zijn

geworden dat ze het landsbestuur van zijn plaats verdringen. In tegenstelling tot regeringen

zijn ze alleen verantwoording verschuldigd aan hun aandeelhouders; er bestaan geen

regelingen die ervoor zorgen dat ze rekenschap afleggen aan een breder publiek.”

Welke opvatting heeft Hobbes over vrijheid in de natuurtoestand en over vrijheid binnen

een staat?

Laat aan de hand van deze opvatting zien hoe het mogelijk is dat multinationals hun macht

en tevens hun verlangen naar die macht onbeperkt kunnen vergroten.

Naomi Klein schrijft provocerend dat multinationals het landsbestuur, dat bij Hobbes de

soevereine macht is, van zijn plaats verdringen.

Maak duidelijk aan de hand van bovenstaande citaten van Barber en Klein in welk opzicht

de macht van multinationals wel en in welk opzicht deze macht niet lijkt op de soevereine

macht zoals door Hobbes opgevat.

Leg daarbij uit waarom multinationals geen verantwoording schuldig zijn aan een breder

publiek.

Niet iedereen is tegen globalisering. Er zijn ook grote voorstanders die in de globalisering

juist de oorzaak zien van een vermindering van de armoede in de wereld. De globalisering

is volgens hen eerder sociaal te noemen. Door meer internationale handel en minder

regelgeving vanuit overheden zou de welvaart in arme landen gestegen zijn. Zo stelt Johan

Norberg in een interview in reactie op de vraag wat hij tegen de anti-

globaliseringsbeweging heeft: “Die beweging stelt terecht de armoede en

onderontwikkeling in de Derde Wereld aan de orde, maar het probleem is dat de anti-

globalisten om een of andere merkwaardige reden denken dat het medicijn tegen armoede

de oorzaak ervan is. Ze strijden tegen investeringen, vrijhandel en privatisering, zaken die

nu precies nodig zijn om armoede terug te dringen.” Het kapitalisme daarentegen

vertegenwoordigt volgens Norberg naast de waarde keuzevrijheid, ook de “waardigheid, de

mogelijkheid op je eigen benen te staan en voor jezelf te kunnen beslissen wat je kiest uit

de aangeboden alternatieven.”

Leg uit waarom het mensbeeld van Hobbes geen ondersteuning is voor wat Norberg stelt

met betrekking tot de waarden van het kapitalisme.

Geef daarbij beargumenteerd aan of je het mensbeeld van Hobbes onderschrijft en het

zodoende wel of niet eens bent met het idee dat deze waarden inderdaad kunnen leiden tot

een vermindering van de armoede.

De anti-globalisten maken zich in ieder geval zorgen om de jongeren in de wereld. De

aangeboden alternatieven waarover Norberg spreekt, zouden juist bepaald worden door de

commercie. Zo betalen jongeren het meest voor juist die producten waarvan het merk goed

zichtbaar is, zodat ze tegelijkertijd reclame maken. “Meer dan wie of wat dan ook zijn de

met logo’s versierde tieners uit de middenklasse – vastbesloten om zich te vormen naar een

door de media gecreëerd model, – de krachtigste symbolen van de mondialisering

geworden.”

Toch is er ook optimisme: er zijn andere jongeren, door Klein ‘mondiale tieners’ genoemd,

oftewel surfende activisten, die - in onderscheid tot de met logo’s versierde tieners -

tegenbewegingen kunnen vormen “die op een complexe wijze met elkaar verbonden zijn,

ongeveer zoals de hyperlinks hun websites op het internet aan elkaar koppelen. Dankzij het

internet kunnen de mensen vrijwel zonder bureaucratie en met minimale hiërarchie

gemobiliseerd worden. (…) Sommigen vinden dit soort op het internet surfend activisme

iets vreselijks. Maar of je nu met het model instemt of niet, het valt niet te betwijfelen dat

een van de sterkste punten ervan is dat het vrijwel niet te controleren valt, vooral omdat het

zo verschilt van de organisatieprincipes en doelstellingen van de bedrijven en instanties

waartegen het zich richt.”

In het artikel ‘Globalisering en concurrentie: Leviathan revisited’ schrijft Bruno Coppieters

met betrekking tot internet: “Grote veranderingen worden niet langer van bovenuit

opgelegd, maar groeien van onderuit en bewerkstelligen geruisloos heuse revoluties.”

Eerder in het artikel haalt de schrijver het denken van de Stoa aan, een denken dat volgens

hem de nadruk op het innerlijk van de mens legt, juist in reactie op een buitenwereld waarin

de machtsverhoudingen onoverzichtelijk en onzeker zijn.

Op wat voor een manier zouden surfende activisten een bijdrage kunnen leveren aan de

vorming van de wereld indien ze zouden leven volgens het ideaal van het

wereldburgerschap zoals opgevat door Marcus Aurelius, een aanhanger van de Stoa?

Geef daarbij aan of er volgens jou een verschil is tussen dit wereldburgerschap en de ‘met

logo’s versierde tiener’.

Ook de al eerder geciteerde Forrester neemt het op voor de jongeren wanneer ze stelt dat

ontwikkeling van innerlijkheid belangrijk is. Volgens haar hebben jongeren de behoefte

“zich een brede, gestructureerde geestelijke ruimte eigen te maken en toegang te krijgen tot

de fascinerende gedachtewereld die emoties opwekt, het leiden van een onafhankelijk

bestaan mogelijk maakt, de kritische geest scherpt en hen beter in staat stelt te weigeren en

voor zichzelf een wereld te scheppen die niet geheel en al onderworpen is aan krachten die

het eigen ik vreemd zijn.”

Beargumenteer dat Marcus Aurelius’ visie op het innerlijk kompas overeenkomst vertoont

met de ‘geestelijke ruimte’ die Forrester als alternatief schetst in onze huidige wereld.

Neem vervolgens een standpunt in over de vraag of de filosofie volgens jou een bijdrage

kan leveren aan de vorming van een dergelijke ‘geestelijke ruimte’.

De al dan niet terechte verontwaardiging van de verschillende auteurs is voor een deel ook

moreel van aard. Dat wil zeggen dat het proces van globalisering zoals zij dat beschrijven

een aantal belangrijke waarden aantast, zoals het recht van mensen in de Derde Wereld op

fatsoenlijke arbeidsomstandigheden en het recht op een leefomgeving en een milieu dat niet

wordt aangetast door de bedrijven die hele oerwouden weghalen voor het fokken van

rundvlees voor fast-food-consumptie. De multinationals spelen ook in op eventuele morele

verontwaardiging van consumenten: een geslaagde reclamecampagne kan laten zien dat het

bedrijf juist heel bezorgd is om het milieu en wantoestanden in de wereld.

Immanuel Kant wil met zijn ethiek tot een morele afweging kunnen komen door vast te

stellen wat je plicht als mens is.

Maak aan de hand van de plichtsethiek van Kant duidelijk op welke manier we de

medemens in ieder geval moeten benaderen.

Laat daarbij zien hoe Kant zou beargumenteren dat de multinationals hun plicht wereldwijd

zouden moeten naleven.

Leg uit hoe Canetti het zwijgen in verband brengt met macht.

Geef daarbij aan wat het verschil is tussen Canetti’s opvatting over het zwijgen en het

zwijgen bij de ‘omertà’.

Een belangrijk thema in het werk van Foucault is het ontstaan van ‘disciplinerende macht’

in de moderne tijd. Volgens hem is men in de 17^e eeuw begonnen met ‘de Grote

Opsluiting’. Ouden van dagen, weeskinderen, bedelaars, zieken, prostituees en werklozen

werden in landen als Frankrijk en Nederland opgesloten in instellingen waar zij zowel

geholpen als getuchtigd werden.

Ondanks het feit dat Foucault spreekt van ‘de Grote Opsluiting’ ziet hij de disciplinering

die hiermee wordt bereikt als een ‘positieve en producerende macht’. Dit in tegenstelling tot

de macht die moest worden uitgeoefend in steden die met de pest te maken kregen.

Geef aan de hand van het verschil tussen de ‘peststad’ en de panoptische instelling aan

wat het onderscheid is tussen negatieve (vernietigende) macht en positieve (producerende)

macht.

Inmiddels zijn de machtstechnieken van de panoptische strafinrichting – gebaseerd op

vrijheidsstraf – geconfronteerd met een alternatief, namelijk de taakstraf of straf waarbij

veroordeelden diensten moeten verlenen.

Deze straf kreeg eind jaren ‘70 bekendheid toen in de publiciteit kwam dat Rolling Stones-

gitarist Keith Richard in Toronto wegens bezit van heroïne was veroordeeld. De rechter

legde als onderdeel van de straf het geven van een liefdadigheidsconcert ten bate van de

blinden in Canada op.

Sinds 1980 wordt deze vorm van straf ook in ons land toegepast, namelijk als taakstraf. Niet

al te lang geleden nog hebben bekende Nederlanders als Menno Büch, Patrick Kluivert en

Ron Brandsteder deze straf moeten ondergaan. Zij moesten daartoe enkele weken werken in

een ziekenhuis, bejaardentehuis of dierentuin.

Volgens Foucault zijn er verschillende disciplinerende elementen werkzaam bij opsluiting

in een panoptische gevangenis.

Noem drie van deze disciplinerende elementen die volgens Foucault werkzaam zijn binnen

een panoptische gevangenis.

Beargumenteer vervolgens aan de hand van deze elementen of de taakstraf of

dienstverlening afwijkt van de straf binnen een panoptische gevangenis.

Uit diverse onderzoeken is gebleken dat gevangenisstraffen contraproductief zijn. Dit

betekent dat de gevangenisstraf zelden leidt tot gedragsverbetering van veroordeelden. Zelfs

meer dan 80% van de gevangenen heeft eerder in de gevangenis gezeten.

In de taal van Foucault zou je kunnen stellen dat de normaliserende en disciplinerende

functies van de gevangenis niet het gewenste maatschappelijke effect hebben.

Verschillende rechtsgeleerden hebben daarom gepleit voor afschaffing van het

rechtssysteem waarin de vrijheidsstraf een vanzelfsprekendheid is. Het probleem is echter

wat er voor in de plaats zou moeten komen.

Het is bijvoorbeeld de vraag hoe een pleger van een gewapende roofoverval anders gestraft

kan worden dan via een vrijheidsstraf.

Neem een beargumenteerd standpunt in over de vraag of het mogelijk is om macht in de

huidige samenleving uit te oefenen zonder een rechtssysteem dat is gebaseerd op

vrijheidsstraffen.

Geef daarbij aan van welke opvatting over macht en recht je uitgaat.

Hoewel er tussen de opvattingen over macht bij Foucault en Hobbes grote verschillen

bestaan, zijn er ook overeenkomsten. Hobbes spreekt immers over macht als een begrip met

relationele kenmerken, terwijl Foucault beweert dat disciplinerende macht in een bepaalde

zin een relatieverschijnsel is.

Volgens Hobbes is macht altijd relationeel voor zover het gaat om een verhouding tussen

eigen middelen en uitwendige belemmeringen en voor zover de kracht en effectiviteit van

mijn macht direct gerelateerd is aan de wijze waarop anderen hem waarderen. Hobbes gaat

hierbij met name in op het verschijnsel eer en eretekens.

Geef het verschil aan tussen het relationele karakter van disciplinerende macht bij Foucault

en de relationele kenmerken van het machtsbegrip van Hobbes.

In Amsterdam werd tot ongeveer 1860 het onderwijs aan de armen gegeven in gebouwen

die daarvoor dienst deden als pakhuis, kroeg, kazerne of gevangenis.

Vanaf die tijd worden er speciale armenscholen gebouwd die bestaan uit twee grote lokalen,

één voor het morele en één voor het lichamelijke onderwijs. De scholen kenden geen

verdiepingen, maar wel een onderwijzerswoning.

Tussen 1870 en 1880 verandert dit ook weer en worden de scholen verbouwd en uitgebreid

met een verdieping. Zo worden er aparte lokalen gecreëerd voor leerlingen van een

bepaalde leeftijd. Vanaf de gangen kan er in de lokalen gekeken worden. De basis voor het

klassikale onderwijs, het lesrooster en een bepaalde verhouding tussen onderwijspersoneel

en leerlingen wordt hiermee gelegd. Boven de ingang van een van de scholen zijn er

tegeltjes aangebracht waarop kinderen worden afgebeeld die aan het (school)werk zijn gezet

en waarop teksten staan vermeld als ‘ploeg vroeg’ en ‘arbeid adelt’.

Hieronder tref je de plattegrond aan van de eerste verdieping van een van de scholen ná de

verbouwing tussen 1870 en 1880.

Beschrijf in het kort de indeling en opzet van deze plattegrond en die van het Panopticum

zoals door Foucault is weergegeven.

Geef vervolgens twee overeenkomsten en een verschil aan.

Over de vraag in hoeverre de mens vrij is in zijn gedrag of omgevingsfactoren zijn gedrag

bepalen, wordt in de menswetenschappen sinds jaar en dag een levendige discussie gevoerd.

In onderstaand stripverhaal wordt in het gesprek tussen de vader en psychiater Sigmund een

bepaalde opvatting over de invloed van omgevingsfactoren weergegeven.

Leg uit welke opvatting dat is en leg tevens uit in hoeverre je in deze opvatting het

standpunt van Foucault herkent over disciplinerende macht.