opgave 2Opgave 2 Het kosmopolitisme van Amartya Sen
Amartya Sen is een Indiase schrijver,
econoom en filosoof die in 1998 de
Nobelprijs voor de economie ontving voor
zijn strijd tegen armoede.
Enkele jaren voor de onafhankelijkheid
van India in 1947, braken er op grote
schaal rellen uit tussen hindoes en
moslims. Voor het huis van Sen werd een
moslimarbeider neergestoken. De
zwaargewonde man vluchtte het huis in
en vroeg de elfjarige Sen om hulp. De
jongen gaf hem een glas water en riep zijn vader om hulp.
Voordat hij naar het ziekenhuis gebracht werd, vertelde de man aan Sen
dat zijn gezin al weken honger leed. Hij had het geriskeerd naar de
vijandige hindoe-wijk te komen, waar Sen woonde, zodat hij wat geld kon
verdienen. In het ziekenhuis stierf de man.
De elfjarige Sen realiseerde zich vanaf dat moment dat economische
vrijheid en politieke vrijheid met elkaar te maken hebben: wie arm is en
honger lijdt, heeft geen keuze.
62pLeg uit dat de hulp van de jonge Sen aan de zwaargewonde man volgens
Cicero zowel medemenselijk als rechtvaardig is.
De ervaring met de neergestoken man staat aan de basis van Sens
motivatie om onrecht te onderzoeken en hij benadert dit onrecht zowel
vanuit de filosofie als vanuit de economie. Sen merkt op dat hongersnood
nooit plaatsvindt in een democratie en dat een rechtvaardige verdeling
van welvaart net zo noodzakelijk is voor een rechtvaardige samenleving
als gelijke grondrechten dat zijn. Sen verwijst in zijn werk naar Martin
Luther King die zei: “Wat heb je aan het recht om samen met blanken in
een restaurant aan tafel te zitten als je geen geld hebt om een maaltijd te
bestellen?”
Kings burgerrechtenstrijd is een goed voorbeeld voor Sens capability-
benadering. Sen onderscheidt aan de ene kant de mogelijkheden die
mensen hebben om keuzes te maken en aan de andere kant de mate
waarin mensen die mogelijkheden ook praktisch verwerkelijken. Martha
Nussbaum neemt deze gedachte van Sen over.
Voor wat betreft het analyseren van rechtvaardigheid verschilt de
capability-benadering van Sen wezenlijk van een benadering die uitgaat
van een afgebakende lijst met universele grondrechten. Een voorbeeld
van zo’n andere benadering is de Universele verklaring van de rechten
van de mens uit 1948.
73pWat is het voordeel van Sens capability-benadering ten opzichte van een
benadering die uitgaat van een lijst van universele grondrechten?
Leg dit voordeel uit met Sens verwijzing naar Martin Luther King.
Leg vervolgens uit wat het verschil is tussen de capability-benadering van
Sen en die van Nussbaum.
In Sens moedertaal bestaan er twee woorden voor rechtvaardigheid. De
term ‘niti’ verwijst naar procedurele rechtvaardigheid als eigenschap van
organisaties en juridisch correct gedrag, terwijl ‘nyaya’ gaat over de
rechtvaardigheid van de concrete, praktische uitkomsten van een
handeling.
Sen herkent beide noties van rechtvaardigheid ook in de westerse traditie;
sommige filosofen hebben een idee van rechtvaardigheid dat sterk lijkt op
‘niti’, anderen filosoferen duidelijk over rechtvaardigheid als ‘nyaya’. Sen
is van mening dat het belangrijk is deze verschillen te onderscheiden om
spraakverwarring te voorkomen.
Dit onderscheid tussen rechtvaardigheid als ‘niti’ en als ‘nyaya’ is te
herkennen in de filosofie van Kant en in de analyse van armoede van
Smith.
82pBeargumenteer met de betreffende filosofie:
− of Kant rechtvaardigheid vooral opvat als ‘niti’ of als ‘nyaya’ en
− of Smith rechtvaardigheid vooral opvat als ‘niti’ of als ‘nyaya’.
Sen illustreert zijn analyse van het begrip rechtvaardigheid aan de hand
van een voorbeeld van drie kinderen die vechten om een fluit.
Als je de drie kinderen Anne, Bob en Carla hebt aangehoord met hun
verschillende argumenten sta je voor een moeilijke beslissing.
Theoretici van verschillende denkrichtingen, zoals egalitaristen,
libertaristen of utilitaristen, menen dat het niet moeilijk is een
rechtvaardige oplossing te vinden. Maar ze zouden verschillende
oplossingen kiezen. Vanuit elk van de drie denkrichtingen moet telkens
een ander kind de fluit krijgen.
93pBeargumenteer welk van de drie kinderen de fluit moet krijgen volgens:
− de egalitaristen,
− de libertaristen en
− de utilitaristen.
Sens boek Het idee van rechtvaardigheid is opgedragen ter
nagedachtenis aan John Rawls. Sen meent dat Rawls een zeer grote
indruk op het denken over rechtvaardigheid heeft gehad.
Rawls beschrijft rechtvaardigheid als billijkheid, oftewel als ‘justice as
fairness’.
Aan de hand van het concrete verdelingsvraagstuk van kinderen die om
een fluit ruziën, formuleert Sen kritiek op het rechtvaardigheidsbegrip van
Rawls.
103pLeg uit:
− waardoor volgens Rawls het gedachte-experiment van de sluier van
onwetendheid leidt tot een theorie van rechtvaardigheid,
− welke kritiek Rawls daarmee op het utilitarisme heeft en
− welke kritiek Amartya Sen met het voorbeeld van de fluit op Rawls’
theorie van rechtvaardigheid heeft.
Sen is een voorstander van het kosmopolitisme. Volgens hem is veel
ellende in de wereld het resultaat van verwarring over de eigen identiteit;
als mensen zich alleen maar identificeren met hun nationale of religieuze
identiteit leidt dat snel tot haat en geweld, zoals hij als elfjarige zelf had
meegemaakt.
De gemeenschap waarmee iemand zich identificeert hoeft volgens Sen
niet altijd dezelfde te zijn. Tijdens een voetbalwedstrijd bestaat er een
vanzelfsprekende nationale of lokale identificatie, maar het is volgens Sen
belangrijk om die identiteit weer los te laten zodra de wedstrijd afgelopen
is. In het kosmopolitisme is het belangrijk om vertrouwen te houden in het
vermogen van mensen over de hele wereld om elkaar te begrijpen en
vooral nooit op te geven om dat te proberen. Amartya Sen verzet zich
daarmee tegen nationalisme.
De Amerikaanse filosoof Michael Walzer verzet zich juist tegen het
kosmopolitisme.
De tegenstelling tussen kosmopolitisme en nationalisme wordt
bijvoorbeeld zichtbaar in de eurocrisis. Tijdens deze crisis kwam de
gemeenschappelijke munt van de Europese Unie onder druk te staan.
Griekenland was een van de lidstaten met de grootste problemen. In 2010
was de Griekse staat bijna failliet en deed de Griekse regering een beroep
op de andere eurolanden om mee te betalen aan de Griekse schulden.
De andere eurolanden kwamen echter pas in actie toen de problemen van
Griekenland ook hun eigen economieën in gevaar brachten. Door het
uitstel is de uiteindelijke last voor de Europese belastingbetaler wel veel
hoger uitgevallen. In ruil voor steun door de andere lidstaten moest de
Griekse regering zware bezuinigingen doorvoeren. Staatsbedrijven
werden verkocht en sommige ambtenaren kregen nog maar de helft van
hun salaris.
113pLeg uit:
− dat Walzer bezwaar zou maken tegen de oplossing voor de Griekse
schuldencrisis en
− dat het kosmopolitisme volgens Walzer geen basis voor Europese
politiek kan zijn.
Beargumenteer vervolgens met zowel de opvatting van Walzer als de
opvatting van Sen of nationalisme leidt tot minder mondiale
rechtvaardigheid.
opgave 3Opgave 3 De kledingindustrie van Bangladesh
In april 2013 stortte in Bangladesh een groot naaiatelier in. Daarbij
kwamen meer dan duizend mensen om het leven en vielen er vele
duizenden gewonden.
Journalist Casper Thomas schreef in juni 2013 een artikel over deze ramp
in weekblad De Groene Amsterdammer.
Dat artikel begint als volgt:
Casper Thomas laat met dit voorbeeld zien dat er in de Bengalese
kledingindustrie sprake is van een onrechtvaardige situatie.
121pLeg met het gedrag van Nazami Begums baas in tekst 5 uit wat volgens
Cicero de rol van hebzucht bij onrechtvaardigheid is.
De ramp in kledingfabriek Rana Plaza staat niet op zichzelf. In
Bangladesh gebeuren zelfs regelmatig dergelijke ongelukken omdat
kledingfabrieken vaak illegaal zijn gebouwd en niet voldoen aan
internationale en nationale veiligheidsvoorschriften.
De overheid van Bangladesh voert nauwelijks controles uit op de
veiligheid van kledingfabrieken. Dat heeft te maken met
belangenverstrengeling: veel kledingbaronnen in Bangladesh hebben
vanwege hun rijkdom óók een zetel in het parlement en de helft van alle
Bengalese politici heeft directe banden met de kledingindustrie.
Door hun politieke invloed kunnen de rijke fabriekseigenaren hun eigen
winst verhogen.Bovendien hebben de fabriekseigenaren een speciale
politiemacht aangesteld die de kritiek van de kledingarbeiders op de
onveiligheid onderdrukt, zo nodig met geweld.
Volgens Michael Walzer functioneert het tot stand komen van lokale
distributieve rechtvaardigheid op dezelfde manier als het tot stand komen
van collectieve zelfbeschikking. Volken kunnen zich daarbij volgens hem
echter op twee manieren vergissen.
134pWelke twee vergissingen kunnen volgens Walzer gemaakt worden bij het
tot stand komen van lokale distributieve rechtvaardigheid?
Leg uit dat beide vergissingen van toepassing zijn op de situatie in de
kledingindustrie van Bangladesh.
Na de ramp in Rana Plaza demonstreerden kledingarbeiders en
nabestaanden van slachtoffers op de plek van de ingestorte fabriek. De
kledingarbeiders wilden dat achterstallig loon werd betaald en de
nabestaanden eisten een schadevergoeding. Omdat dit alles uitbleef,
spraken demonstranten de vele westerse toeristen aan.
Als geen enkele van die westerse toeristen geld geeft, zou de filosoof
Peter Singer dat uitleggen met de ‘volg-de-massa-ethiek’.
142pLeg Singers opvatting over een ‘volg-de-massa-ethiek’ uit en gebruik
daarbij zijn utilitaristische argument.
De Nederlandse minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking Liliane Ploumen ondertekende in 2013 een
veiligheidsakkoord waarin verschillende overheden samenwerken met
grote kledingmerken, kledingfabrieken en Bengalese vakbonden om de
veiligheid en arbeidsomstandigheden voor Bengalese kledingarbeiders te
vergroten. Ploumen maakte voor dit akkoord 9 miljoen euro vrij. Daarover
zei zij het volgende:
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Niet iedereen is even enthousiast over de effectiviteit van
ontwikkelingshulp. Ontwikkelingseconoom Angus Deaton zegt in een
interview in de Volkskrant:
Het idee van hulp aan ontwikkelingslanden is vaak in metaforen gevat,
zoals die van de ‘global village’ of ‘de reddingsboot’.
153pLeg uit of in tekst 6 blijkt dat Ploumen handelt vanuit het beeld van de
‘global village’ of vanuit het beeld van ‘de reddingsboot’.
Beargumenteer vervolgens dat Deaton in tekst 7 beide beelden bestrijdt.
Bangladesh was tot en met 1947 als onderdeel van Brits-Indië een Britse
kolonie. Immanuel Kant bekritiseert het Europese kolonialisme en pleit
voor wereldburgerschap. Zijn kritiek op het kolonialisme kan worden
opgevat als een kritiekpunt op de ‘tragedie van de meent’ van Garret
Hardin. Met ‘de tragedie van de meent’ legt Hardin zijn visie op de
mondiale verdeling van welvaart uit.
162pLeg uit dat Kants kritiek op het kolonialisme kan worden opgevat als
kritiek op Hardins ‘tragedie van de meent’.
Beargumenteer vervolgens op welke manier de ‘tragedie van de meent’
zou worden opgelost vanuit Kants plichtethiek.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
