opgave 1Opgave 1 Ebola
In 2014 brak in enkele Afrikaanse
landen ebola uit, een ziekte die
wordt veroorzaakt door een virus.
Ongeveer de helft van de mensen
met ebola sterft.
Toen de ziekte in augustus 2014
uitbrak, was er nog geen officieel
medicijn ontwikkeld.
De Volkskrant kopte: ‘Ontbreken
ebolamedicijn is falen van samenleving gebaseerd op winst.’
In het artikel stelt de arts Marie-Paule Kieny van de
Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) dat de farmaceutische industrie te
weinig onderzoek heeft gedaan naar de behandeling van ebola:
De WHO riep de ebola-uitbraak uit tot een ‘medische noodsituatie van
internationale zorg’. Begin 2015 waren er ruim 20.000 ebolapatiënten
bekend, van wie er zo’n 10.000 zijn overleden. Uit tekst 1 blijkt dat Kieny
niet gelooft dat deze gevolgen van de ebola-uitbraak afgedaan kunnen
worden als een ‘natuurlijk ongeluk’. Op de achtergrond speelt volgens
haar een probleem met rechtvaardigheid en gelijke kansen.
12pLeg uit dat volgens tekst 1:
− er geen sprake is van gelijke kansen voor de ebolapatiënten en
− de gevolgen van de ebola-uitbraak om die reden geen ‘natuurlijk
ongeluk’ zijn.
Hoewel er in 2014 officieel nog geen medicijn tegen ebola bestond, was
er al wel het middel ZMapp. Maar dat bevond zich nog in een
experimentele fase. Het middel was nog niet getest op mensen en mocht
dus ook niet worden toegediend aan de tienduizenden zieke Afrikanen.
Toen twee Amerikaanse artsen en een Spaanse priester de ziekte in
Afrika opliepen, werd het middel wel onmiddellijk op hen getest. Dit leidde
in Afrika tot veel woede: het werd gezien als een voorkeursbehandeling
van de westerlingen, wat men onrechtvaardig vond.
De reden dat het middel niet meteen werd toegediend aan de besmette
Afrikanen, heeft te maken met de ethische eis van ‘informed consent’.
Deze eis houdt in dat een patiënt die een experimenteel medicijn neemt,
volledig geïnformeerd moet zijn. Hij moet zich ervan bewust zijn dat hij
meedoet aan een experiment waar onbekende risico’s aan vastzitten en
hij moet begrijpen dat hij niet gedwongen wordt om het medicijn in te
nemen.
In de krant The Washington Post wordt hierover geschreven:
De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM) gaat uit
van menselijke waardigheid.
Martha Nussbaum benadert de menselijke waardigheid met haar
capability-benadering, waarin zij elementaire capabilities van inwendige
capabilities onderscheidt.
23pLeg uit:
− wat het verschil is tussen menselijke waardigheid volgens de UVRM
en volgens Martha Nussbaum en
− of een West-Afrikaan volgens tekst 2 een tekort heeft aan elementaire
capabilities of aan inwendige capabilities.
Beargumenteer vervolgens met een opvatting over menselijke
waardigheid of jij het rechtvaardig vindt dat ZMapp werd getest op
westerlingen en niet op Afrikanen.
Uiteindelijk kregen ebolapatiënten in Afrika het experimentele medicijn
toegediend. Maar omdat het middel nog altijd in ontwikkeling was, was er
lang niet genoeg voor alle zieken. Dit vormde vooral een probleem voor
de Afrikanen; in het Westen komt ebola immers nauweljks voor.
In de UVRM staat dat iedere mens recht heeft op een levensstandaard die
hoog genoeg is om gezond te leven. Dat betekent ook dat iedereen recht
heeft op geneeskundige verzorging en de medicijnen die daarbij horen.
Een tekort aan verzorging en medicijnen wordt gezien als ‘fysieke
armoede’.
32pLeg met het tekort aan ebolamedicijnen uit dat ‘fysieke armoede’:
− een absoluut aspect heeft en
− een relatief aspect heeft.
Het ontwikkelen van medicijnen kost geld. Daarom krijgen farmaceutische
bedrijven die een nieuw medicijn hebben ontwikkeld de eerste tien jaar
een patent op het nieuwe medicijn. Dat betekent dat andere bedrijven het
betreffende medicijn niet mogen namaken. Het farmaceutische bedrijf kan
een hoge prijs vragen om de ontwikkelkosten terug te verdienen, om weer
nieuwe medicijnen te maken en om winst te kunnen maken.
Farmaceutische bedrijven kunnen hun patenten verlengen door kleine
verbeteringen aan te brengen in het oorspronkelijke medicijn, zodat er
voor de wet een nieuw medicijn ontstaat waarop opnieuw patent komt.
Veel mensen vinden deze patentwetgeving onrechtvaardig omdat
medicijnen zo jarenlang onbetaalbaar blijven voor de zieken in arme
landen; zolang er een patent op een medicijn zit, zijn er immers geen
goedkopere varianten van op de markt.
Thomas Pogge veroordeelt de huidige mondiale economische orde. Hij
beschrijft en bekritiseert drie veelgebruikte vergelijkingen waarmee
sommigen beargumenteren dat armen beter worden van de huidige
mondiale economische orde.
Een van die vergelijkingen zegt bijvoorbeeld dat schrijnende armoede
mondiaal aan het afnemen is. De farmaceutische industrie zou beide
andere vergelijkingen kunnen gebruiken om het patentbeleid te
verdedigen.
43pGeef:
− met één van deze twee andere vergelijkingen een argumentatie ter
verdediging van de farmaceutische industrie en
− Pogges kritiek op deze vergelijking.
Leg vervolgens uit of Pogge de huidige patentwetgeving rechtvaardig zou
vinden.
Een van de grootste problemen met ebola is dat de ziekte zeer
besmettelijk is. Besmetting door lichaamscontact kan snel gaan,
bijvoorbeeld omdat veel West-Afrikanen afscheid nemen van een
overledene door deze aan te raken. Op een begrafenis van iemand die
aan ebola is overleden, kunnen dus in één keer alle aanwezigen besmet
raken. Westerse hulpverleners in West-Afrika moeten daarom veel tijd
investeren in het geven van voorlichting over de ziekte.
David Miller maakt in het kader van ‘mensen in nood’ een onderscheid
tussen mensen als slachtoffer en mensen als handelende personen.
52pGeef aan wat dit onderscheid inhoudt.
Leg vervolgens met dit onderscheid uit of Miller het geven van voorlichting
over ebolabesmetting aan West-Afrikanen zou ondersteunen.
De besmettelijkheid van ebola maakt het werken voor de hulpverlenende
artsen behoorlijk zwaar. Ondanks de vele voorzorgsmaatregelen, raken
de artsen vaak zelf besmet.
Peter Singer gaat bij het verlenen van hulp uit van een
opofferingsprincipe.
63pLeg uit wat het onderscheid tussen de extreme en de gematigde variant
van Singers opofferingsprincipe inhoudt.
Beargumenteer vervolgens vanuit de extreme variant:
− in welke situatie westerse artsen wel de plicht hebben om naar Afrika
te vertrekken om daar te helpen en
− in welke situatie westerse artsen niet de plicht hebben om naar Afrika
te vertrekken om daar te helpen.
opgave 2Opgave 2 Waarheid en verzoening
In 1991 kwam er officieel een
einde aan de lange periode van
apartheid in Zuid-Afrika. De apartheid hield in dat de bevolkingsgroepen van Zuid- Afrika zoveel mogelijk van elkaar werden gescheiden. Daarbij werd de meerderheid, de zwarte Zuid-Afrikanen, zwaar achtergesteld door een minderheid van blanke Zuid- Afrikanen.
Er bestonden allerlei wetten die het contact tussen blanken en zwarten
beperkten, zoals een verbod op gemengde huwelijken. Ook waren veel
winkels, cafés en stranden verboden gebied voor zwarten. Daarnaast
vonden er onder het apartheidsregime veel mensenrechtenschendingen
plaats: politiegeweld, verdwijningen, martelingen enzovoort.
Sommige filosofen vatten rechtvaardigheid op als het volgen van de wet.
Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen het volgen van de
‘heersende wetten’ en het volgen van een ‘morele wet’.
In Aristoteles’ opvatting van algemene rechtvaardigheid speelt het volgen
van de wet een belangrijke rol en ook in de plichtethiek van Immanuel
Kant staat het volgen van de wet centraal.
74pLeg met het voorbeeld van de apartheidswetten uit dat er een verschil kan
zijn tussen de heersende wetten en de morele wet.
Leg vervolgens met Aristoteles’ opvatting van de mens als
gemeenschapswezen uit waarom een staat wetten nodig heeft.
Beargumenteer met deze opvatting van Aristoteles dat de
apartheidswetten als onrechtvaardig gezien kunnen worden.
Leg tot slot met de plichtethiek uit welke kritiek Kant zou hebben op de
heersende wet in de tijd van de apartheid.
In 1994 werden de eerste algemene verkiezingen in Zuid-Afrika
georganiseerd. Grote winnaar was het ANC van Nelson Mandela, de partij
die jarenlang tegen de apartheid had gestreden en vooral aanhang onder
de zwarte bevolking had.
De regering van Mandela wilde dat er in het nieuwe Zuid-Afrika voor alle
bevolkingsgroepen plaats zou zijn, ook voor het blanke deel van de
bevolking dat de apartheid had gesteund. Daarom werd de Waarheids- en
Verzoeningscommissie (WVC) ingesteld. In ruil voor volledige openheid
over de misdaden uit de tijd van de apartheid, zouden de daders niet
verder vervolgd worden. Voorzitter van de WVC, aartsbisschop Tutu, zei
hierover: “Beter dan gerechtigheid in de vorm van vergelding is
gerechtigheid die tot verzoening leidt.”
De filosofische basis onder de WVC is de Ubuntu-filosofie. Uitgangspunt
in deze (Zuid-)Afrikaanse filosofie is dat een mens in de eerste plaats lid
is van een gemeenschap. Aartsbisschop Tutu definieert Ubuntu als volgt:
De ideeën uit de Ubuntu-filosofie lijken aan te sluiten bij de manier
waarop Cicero over medemenselijkheid of weldadigheid spreekt. Cicero
stelt echter wel voorwaarden aan medemenselijkheid.
De WVC vraagt veel weldadigheid van de slachtoffers van het
apartheidsregime tegenover de daders van dat regime.
83pGeef met tekst 3 en tekst 4:
− een overeenkomst tussen Ubuntu en Cicero’s opvatting van
weldadigheid en
− een verschil tussen tussen Ubuntu en Cicero’s opvatting van
weldadigheid.
Beargumenteer met één van Cicero’s drie basisprincipes van
rechtvaardigheid dat de weldadigheid die de WVC van slachtoffers vraagt
niet rechtvaardig is.
Naast veel lof voor de WVC was er ook kritiek op de nadruk op
verzoening. Sommige critici vonden verzoening te vrijblijvend.
In de filosofische discussie over verantwoordelijkheid wordt een
onderscheid gemaakt tussen resultaatsverantwoordelijkheid en
herstelverantwoordelijkheid.
92pBeargumenteer of het volgens jou terecht is dat de blanken moeten
betalen om de ongelijkheid die ontstaan is onder de apartheid te
herstellen met:
− het onderscheid tussen herstellende verantwoordelijkheid en
resultaatsverantwoordelijkheid en
− tekst 5.
Hoewel regeringspartij ANC zelf de WVC had ingesteld, probeerde de
partij de publicatie van het eindrapport van de WVC tegen te houden. Het
ANC had namelijk tijdens de apartheid als verzetsgroep geweld gebruikt
tegen onder andere blanke boeren, regeringsfunctionarissen en zwarten
die met het apartheidsregime samenwerkten.
Winnie Mandela, de toenmalige echtgenote van Nelson Mandela, was een
voorstander van de halsbandmoord. Op een bijeenkomst in 1986 zei ze:
“Wij hebben geen geweren. Wij hebben alleen stenen, doosjes met
lucifers en benzine. Samen, hand in hand, met onze lucifers en onze
halsbanden zullen we ons land bevrijden.”
Het ANC was bang dat het noemen van de halsbandmoorden de
aandacht zou afleiden van de misdaden van het apartheidsregime.
Om te bepalen of geweld binnen een oorlog rechtvaardig is, wordt een
onderscheid gemaakt tussen ‘jus ad bellum’ en ‘jus in bello’.
103pLeg uit:
− wat het verschil is tussen jus ad bellum en jus in bello en
− aan welk criterium van het jus in bello de halsbandmoorden volgens
de WVC niet voldoen.
Beargumenteer vervolgens of jij het terecht vindt dat de halsbandmoorden
als misdaad werden opgenomen in het WVC-rapport. Betrek daarbij het
standpunt van Winnie Mandela.
Hoewel er sinds de afschaffing van de apartheid veel veranderd is in
Zuid-Afrika, is de ongelijkheid tussen blank en zwart nog steeds groot.
Dat blijkt uit het verhaal van de zwarte Sanaomadi, die tijdens het
apartheidsregime als politieagent werkte. Inmiddels is hij een succesvol
ondernemer in Johannesburg, de grootste stad van het land. Sanaomadi
wil echter ook in zijn geboortedorp Soekmekaar een winkel beginnen.
Michael Walzer stelt dat een rechtvaardige verdeling van sociale
goederen niet los te zien is van zelfbeschikking door lokale
gemeenschappen. Bovendien is het volgens Walzer een vergissing te
denken dat lokale rechtvaardigheid van bovenaf opgelegd kan worden.
114pLeg uit:
− waarom we volgens Walzer lokale distributieve rechtvaardigheid net
zo moeten beschouwen als zelfbeschikking en
− dat de vergissing die Walzer noemt te herkennen is in tekst 7.
Beargumenteer vervolgens met tekst 7 of volgens jou de lokale
distributieve rechtvaardigheid in het huidige Zuid-Afrika is gerealiseerd.
opgave 3Opgave 3 Geld en waarde
In 2007 ontstond er een financiële crisis. Banken hadden zeer complexe
financiële producten ontwikkeld die plotseling sterk in waarde daalden.
Banken durfden elkaar geen geld meer te lenen. Deze ontwikkeling
bedreigde al snel het functioneren van het internationale financiële
systeem. De crisis leidde zo tot een domino-effect: in steeds meer landen
dreigden banken om te vallen. Om dat te voorkomen moesten overheden
de banken ondersteunen met belastinggeld.
De financiële crisis was de aanzet tot een wereldwijde economische
crisis. Volgens de VN had deze crisis tot gevolg dat het aantal mensen
dat wereldwijd in extreme armoede moest leven in rap tempo steeg tot
anderhalf miljard. VN-topman Ban Ki-moon deed daarom een oproep aan
rijke landen om niet te snijden in de ontwikkelingshulp voor arme landen.
Pogges oplossing voor extreme armoede sluit aan bij zijn eigen opvatting
over het ontstaan van armoede.
Volgens de analyse van Garett Hardin geeft Pogges benadering geen
oplossing voor het probleem van de armoede.
123pLeg uit dat Pogges opvatting:
− wordt ondersteund door het verloop van de financiële crisis en
− past bij het beeld van een global village.
Geef vervolgens het argument waarmee Hardin het beeld van een global
village en daarmee de oproep van Ban Ki-moon afwijst.
Vlak na het ontstaan van de crisis was er veel boosheid over het gedrag
van bankiers en beurshandelaren. Zij hadden zulke ingewikkelde
financiële producten ontwikkeld dat klanten de risico’s niet meer goed
konden inschatten. Bovendien ontvingen veel bankiers ook na het
uitbreken van de crisis nog hoge bonussen.
Het is niet voor het eerst dat er vraagtekens worden gezet bij de moraal
van de financiële sector, waarin grote risico’s worden genomen om zelf
veel geld te verdienen. De moraal van de beurshandel werd bijvoorbeeld
kritisch verbeeld in de film Wall Street, waarin beurshandelaar Gordon
Gekko op meedogenloze wijze de strijd aangaat met zijn concurrenten:
In de Millenniumverklaring staat dat solidariteit een kernwaarde voor de
eenentwintigste eeuw is en dat “zij die lijden, of de minste baten
ondervinden, de hulp verdienen van hen die het meeste profijt
ondervinden”. Ook worden doelen over het verminderen van armoede
genoemd. Armoede wordt vaak in verband gebracht met gebrek of tekort.
Abraham Maslow heeft verschillende soorten behoeften gerangschikt.
132pLeg uit dat de doelen van de Millenniumverklaring opgesteld kunnen
worden met Maslows definitie van armoede.
Beargumenteer vervolgens of het gedrag van hebzuchtige bankiers past
bij de Millenniumverklaring.
In de sociale filosofie is Thomas Hobbes een van de filosofen die de rol
van de staat verdedigt vanuit de natuur van de mens. Lijfsbehoud is
volgens Hobbes het belangrijkste kenmerk van de mens en daarom
veroordeelt hij hebzucht ook niet. Volgens de Nederlandse filosoof Jeroen
Linssen zou Hobbes het wel veroordelen als mensen onrechtvaardige
middelen gebruiken om zich te verrijken. Er kan zo namelijk een strijd van
allen tegen allen ontstaan en in zo’n toestand is het leven volgens Hobbes
“ellendig, eenzaam, beestachtig en kort”.
Volgens Hobbes kan alleen een staat die de absolute macht heeft over
haar onderdanen mensen tegen zichzelf in bescherming nemen.
De libertarist Ayn Rand onderzoekt in haar filosofie welke
verantwoordelijkheid mensen ten opzichte van elkaar hebben en welke
niet.
Net als Hobbes redeneert Rand vanuit de natuur van de mens. Ze trekt
net als Hobbes van daaruit haar conclusies over de rol van de staat.
144pLeg voor Hobbes’ en Rands opvattingen over hebzucht uit:
− in welk opzicht hun mensbeeld overeenkomt en
− in welk opzicht hun opvatting over de rol van de staat verschilt.
Beargumenteer vervolgens:
− of tekst 8 aansluit bij de sociale filosofie van Hobbes en
− of tekst 8 aansluit bij de sociale filosofie van Rand.
Er bestaan ook banken die zeggen geen grote risico’s te nemen om geld
te verdienen. Deze banken willen niet beleggen in wapens of in bedrijven
die hun medewerkers uitbuiten of het milieu vervuilen.
In het reclamespotje van één van deze banken wordt gezegd:
Het optimisme in het reclamespotje staat tegenover de sombere analyse
van Hardin: de wereld als tragedie van de meent.
153pLeg uit dat de tragedie van de meent:
− volgens Hardin een verklaring voor armoede geeft, maar
− volgens tekst 9 een te simpel beeld is.
Beargumenteer vervolgens met een afweging van deze twee standpunten
of jij invloed kunt uitoefenen op de wereldeconomie.
Sinds het begin van de financiële crisis is er wel het een en ander
veranderd in het bankwezen, maar volgens velen nog te weinig. Er is nu
meer toezicht, maar de banken verkopen nog steeds riskante financiële
producten en keren nog steeds hoge bonussen uit aan hun eigen
topmensen. Ook consumenten gaan op dezelfde voet verder met het
afsluiten van ingewikkelde leningen.
Vanuit Rawls’ theorie over sociale rechtvaardigheid kun je
beargumenteren dat het nooit uitsluitend de verantwoordelijkheid van
consumenten, spaarders of beleggers mag zijn om het bankwezen
rechtvaardig te maken. Je kunt namelijk stellen dat het bankwezen tot de
basisstructuur van de samenleving behoort. Zelfs wanneer onze vorm van
bankieren het grootste geluk oplevert voor het grootste aantal mensen
moeten we op grond van Rawls’ theorie het bankwezen toch hervormen.
162pGeef aan waarom sociale rechtvaardigheid volgens Rawls de
basisstructuur van de samenleving als voornaamste object heeft.
Leg vervolgens uit dat een onrechtvaardig bankwezen dat weliswaar het
grootste geluk voor het grootste aantal mensen oplevert, volgens de
theorie van Rawls toch hervormd zou moeten worden.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
