opgave 1Door de tijd heen
In de loop van de geschiedenis werden boeken om verschillende redenen
verboden. De volgende omschrijvingen van verboden boeken staan in
willekeurige volgorde:
1 In Aan de christelijke adel van de Duitse natie riep Maarten Luther de
Duitse edelen op om de reformatie in hun gebieden door te voeren.
Keizer Karel V liet het boek op de brandstapel gooien.
2 In Dat het licht worde! veroordeelde de Duitser Leopold Jacoby de
uitbuiting van de arbeiders. Na de invoering van een aantal
antisocialistische wetten in het Duitse Keizerrijk werd de dichtbundel
verboden.
3 In De bruiloft van Figaro maakte de Fransman
Pierre-Augustin de Beaumarchais de adellijke voorrechten tijdens het
ancien régime belachelijk. De Franse koning Lodewijk XVI liet het
toneelstuk verbieden.
4 In De grap beschreef de Tsjech Milan Kundera hoe de hoofdpersoon
een briefkaart met een politieke grap verstuurde en daarvoor door de
communistische regering werd opgepakt. Direct na het onderdrukken
van de Praagse Lente werd het boek verboden.
5 In De sterrenboodschapper beschreef de Italiaan Galileo Galilei de
sterren en planeten die hij met de methodes van de wetenschappelijke
revolutie had waargenomen. De visie in het boek dat de zon het
middelpunt van het heelal is, werd door de kerk tot ketterij verklaard.
6 In Van het westelijk front geen nieuws gaf de Duitser
Erich Maria Remarque kritiek op de Eerste Wereldoorlog door de
gruwelen van de strijd aan het westfront te beschrijven. Nadat de
nazi’s aan de macht waren gekomen, verboden zij de roman.
12pZet deze zes boeken in de juiste chronologische volgorde, van vroeger
naar later. Noteer alleen de nummers.
Gebruik de bij vraag 1 staande omschrijvingen van boek 1 en 6 opnieuw.
22pNoem zowel bij boek 1 als bij boek 6 een politieke reden die de overheid
had om het boek te verbieden.
opgave 2Vroegmoderne tijd
Gebruik bron 1.
Een interpretatie: de kunstenaar ondersteunt de kritiek van Luther.
33pToon dit aan door aan te geven:
− met een verwijzing naar de bron welke kritiek van Luther de
kunstenaar ondersteunt en
− dat juist het verwijzen naar een citaat uit de Bijbel past bij de kritiek
van Luther.
Twee belangrijke economische ontwikkelingen in de Noordelijke
Nederlanden in de tijd van de Opstand waren de commercialisering van
de landbouw en de bloei van de scheepsbouw. Beide ontwikkelingen
werden veroorzaakt door de moedernegotie.
44pLeg dit voor beide ontwikkelingen uit.
Gebruik bron 2.
Stel, je doet onderzoek naar het uitbreken van de Opstand in de
Nederlanden, waarbij je aanneemt dat de kettervervolging een motief was
voor de massale steun voor de Opstand. Je aarzelt of je deze bron wilt
gebruiken.
53pLicht je aarzeling toe door:
− vanuit de aard van de bron een argument te geven dat je de bron
betrouwbaar vindt en
− uit te leggen dat deze bron je aanname niet onderbouwt dat de
kettervervolging leidde tot massale steun voor de Opstand.
Gebruik bron 3.
Sir Fulke Greville verbaast zich.
63pToon dit aan door:
− met een verwijzing naar de bron uit te leggen waarover Greville zich
verbaast en
− de verbazing van Greville te verklaren vanuit zijn achtergrond.
Gebruik bron 4.
Met deze bron kun je aantonen dat tegenstanders van de slavernij zowel
economische als morele argumenten gebruiken.
74pToon dit aan, telkens met een andere verwijzing naar de bron.
De volgende gebeurtenissen vonden plaats in het leven van de olifanten
Hans en Parkie:
1 In de zomer van 1786 werden de olifanten Hans en Parkie door een
VOC-schip meegenomen uit Ceylon (in Azië) als cadeau voor de
Nederlandse stadhouder Willem V.
2 Hans en Parkie werden onderzocht door de Groningse hoogleraar
Petrus Camper, die vele nauwkeurige tekeningen maakte van de
3 Hans en Parkie werden overgebracht naar paleis Het Loo in
Apeldoorn, omdat Willem V Den Haag moest verlaten vanwege de
groeiende onvrede over zijn bestuur.
Bij deze gebeurtenissen uit het leven van Hans en Parkie passen
verschillende kenmerkende aspecten.
83pGeef bij elke gebeurtenis uit het leven van Hans en Parkie een ander
passend kenmerkend aspect van de zeventiende of achttiende eeuw.
opgave 3Moderne tijd
De volgende zes gebeurtenissen gaan over Friezen en staan in
willekeurige volgorde.
1 Balthasar Bekker bestreed in zijn boek De betoverde wereld het geloof
in heksen en leverde daarmee een bijdrage aan de wetenschappelijke
revolutie in de Republiek.
2 Eise Eisinga bouwde, geïnspireerd door de Verlichting, een
planetarium in zijn woonkamer. Hij wilde daarmee aantonen dat de
aarde niet uit zijn baan geslingerd zou worden.
3 Margaretha Zelle (Mata Hari) spioneerde voor Duitsland en werd
daarvoor tijdens de Eerste Wereldoorlog geëxecuteerd in Frankrijk.
4 Menno Simons verkondigde tijdens de reformatie dat mensen als
volwassene nog een keer gedoopt moesten worden.
5 Pieter Jelles Troelstra publiceerde het gedicht In nije tiid (Een nieuwe
tijd), waarin hij zijn overgang tot het zojuist opgekomen socialisme
beleed.
6 Titus Brandsma adviseerde katholieke dagbladen om bepaalde
mededelingen van de Duitse bezetter niet te plaatsen.
92pZet deze zes gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
De Frans-Duitse Oorlog zorgde in de jaren 1870 voor een verandering
van de internationale positie van deze twee landen.
102pLeg dit uit.
Gebruik bron 5.
De vier fragmenten in de bron (a tot en met d) zijn afkomstig van politieke
figuren uit de moderne Duitse geschiedenis:
1 Bismarck
2 Goebbels
3 Hitler
4 Wilhelm I
5 Wilhelm II
112pGeef voor elk fragment aan welke politieke figuur daarbij hoort.
Doe het zo: fragment … (letter invullen) hoort bij … (cijfer invullen).
Let op: er blijft één politieke figuur over.
Gebruik bron 6.
Na bestudering van deze bron concludeer je dat het
Aardrijkskundig Genootschap een economische en een politieke
doelstelling van de moderne vorm van imperialisme onderschrijft.
124pLeg je conclusie voor beide doelstellingen uit, telkens met een verwijzing
naar de bron.
In 1880 werd de politieke vereniging De Unie opgericht in Amsterdam.
Twee gegevens uit het bestaan van deze vereniging:
1 De Unie organiseerde vergaderingen met programmapunten als
'arbeidspensioenen' en 'de normale werkdag'.
2 Veel leden van De Unie werden ook actief binnen de Bond voor
Algemeen Kies- en Stemrecht.
132pGeef aan:
− bij welke politiek-maatschappelijke stroming uit die tijd het programma
van De Unie het beste aansloot en
− waarom veel leden van De Unie dachten dat het lidmaatschap van de
Bond voor Algemeen Kies- en Stemrecht hen zou helpen hun doelen
te bereiken.
In 1898 werd in Duitsland de Vlootwet aangenomen.
Twee beweringen:
1 De aanname van de Vlootwet past bij de buitenlandse politiek van
Wilhelm II.
2 De Vlootwet leidde ertoe dat Groot-Brittannië zich niet meer afzijdig
hield van Europa, maar bondgenootschappen ging sluiten met andere
landen.
142pGeef voor beide beweringen een argument.
Gebruik bron 7.
Stel, je schrijft een werkstuk over de Republiek van Weimar en je vindt
deze bron. Je wilt met deze bron een factor illustreren die leidde tot de
ondergang van de Republiek van Weimar.
152pLeg uit welke factor dit is.
Twee gebeurtenissen in het jaar 1923:
1 Frankrijk bezette het Duitse Ruhrgebied nadat Duitsland de
herstelbetalingen aan Frankrijk had gestaakt.
2 Er ontstond een enorme inflatie in Duitsland nadat de Duitse regering
noodgeld had gedrukt.
De NSDAP gebruikte beide gebeurtenissen in haar partijpropaganda om
verschillende standpunten uit haar programma te ondersteunen.
164pLeg voor beide gebeurtenissen uit welk standpunt de NSDAP hiermee kon
ondersteunen.
Gebruik bron 8.
Met dit affiche neemt de Communistische Partij Holland een standpunt in
over het optreden van Nederland tegen de Indonesiërs dat past bij een
uitgangspunt van het communisme.
174pLicht dit toe door:
− (zonder bron) het kenmerkend aspect te noemen waar het
Nederlandse optreden een reactie op was en
− met een verwijzing naar de bron aan te geven welk standpunt de CPH
met dit affiche inneemt ten opzichte van het Nederlandse optreden en
− aan te geven dat dit standpunt past bij een uitgangspunt van het
communisme.
Gebruik bron 9.
Een bewering:
In zijn toespraak verwijst Göring naar de continuïteit tussen Duitsland na
de machtsovername van de nazi’s en Duitsland tijdens het keizerrijk.
183pToon deze continuïteit aan met een verwijzing naar de bron en noem een
politieke groep waarvan de nazi’s de steun willen krijgen door naar deze
continuïteit te verwijzen.
Gebruik bron 10.
Het kampreglement streeft de nazificatie van Duitsland na.
192pLeg dit uit met een verwijzing naar de bron.
In de zomer van 1941 streefde de Britse premier Winston Churchill naar
een bondgenootschap met de Sovjet-Unie, hoewel daarover werd gezegd
dat hij 'ging dineren met de duivel'.
202pLicht deze uitspraak toe door:
− een verklaring te geven voor het streven van Churchill in 1941 een
bondgenootschap met de Sovjet-Unie te sluiten en
− met een historische gebeurtenis dit wantrouwen tegenover een
bondgenootschap met de Sovjet-Unie te verklaren.
Gebruik bron 11.
Deze foto kan zowel door de nazi's als door de geallieerden gebruikt
worden om een propagandaboodschap over te brengen.
214pToon dit aan door:
− met een verwijzing naar de bron aan te geven welke boodschap de
nazi's met deze foto kunnen overbrengen en
− met een verwijzing naar de bron aan te geven welke boodschap de
geallieerden met deze foto kunnen overbrengen.
Na de Eerste Wereldoorlog kreeg Duitsland zulke hoge herstelbetalingen
opgelegd door de overwinnaars dat de Duitse economie daar veel last van
had. Na de Tweede Wereldoorlog zorgden de Westerse geallieerden
ervoor dat de nieuwe herstelbetalingen de economische ontwikkeling van
Duitsland niet in de weg stonden. Volgens historici kan dit verschil
verklaard worden door:
1 de politieke gevolgen in Duitsland van de herstelbetalingen na de
Eerste Wereldoorlog en
2 het ontstaan van de Koude Oorlog na de Tweede Wereldoorlog.
222pGeef voor beide verklaringen een argument.
Twee gegevens over het economische beleid van de Sovjet-Unie in het
door hen bezette oostelijk deel van Duitsland:
1 Tussen 1945 en 1947 liet de Sovjetregering een groot deel van de
industrie uit het oostelijk deel van Duitsland verplaatsen naar de
Sovjet-Unie.
2 In 1948 begon de Sovjetregering de industrie in het oostelijk deel van
Duitsland opnieuw op te bouwen.
232pGeef voor elk van beide beleidsmaatregelen een politieke reden.
Gebruik bron 12.
De prent van het tekenaarscollectief Kukryniksy sluit aan bij het
Russische vijandbeeld van de Verenigde Staten tijdens de Koude Oorlog.
244pLicht dit toe door, telkens met een verwijzing naar de bron, aan te geven
− wat in de prent wordt weergegeven over de beloftes van de
Amerikaanse regering en
− dat de mening in de prent aansluit bij het Russische vijandbeeld van
de Verenigde Staten.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Twee daden van de Nederlandse kunstenaar Jan Montijn (1924-2015):
− In 1944 meldde hij zich aan bij de Duitse marine en werd vervolgens
ingezet aan het Oostfront. Na de bevrijding werd hij hiervoor tot een
gevangenisstraf veroordeeld.
− In 1950 vocht hij als vrijwilliger mee met het Nederlandse leger in de
Korea-oorlog. Bij terugkeer in Nederland werd hij als held onthaald.
Jan Montijn streed zowel in 1944 als in 1950 tegen de communisten, maar
werd daarvoor in Nederland telkens op een andere manier beoordeeld.
252pToon aan dat de beoordeling van de daden van Jan Montijn in Nederland
telkens is beïnvloed door de internationale situatie op dat moment.
In 1955 trad de Bondsrepubliek Duitsland toe tot de NAVO. In reactie
hierop richtte de Sovjet-Unie het Warschaupact op.
262pLeg uit waarom juist de toetreding van de Bondsrepubliek Duitsland voor
de Sovjet-Unie een aanleiding vormde om het Warschaupact op te
richten.
Een anekdote:
In 1988 spoorden afgevaardigden van verschillende regio's uit de
Sovjet-Unie Gorbatsjov aan om alle tegenstanders van de Perestrojka in
de bureaucratie te ontslaan. Gorbatsjov antwoordde dat hij alles al had
geprobeerd, maar dat het niets uithaalde en dat de media de
bureaucraten maar moesten aanvallen. "Dan wordt het ze te heet onder
de voeten."
272pLeg uit, met een verwijzing naar de anekdote, met welk beleid Gorbatsjov
de Perestrojka wilde ondersteunen.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
