opgave 1Door de tijd heen
Deze besluiten over de stadsplanning van de volgende steden staan in
willekeurige volgorde:
1 Amsterdam werd tijdens de economische bloei van de Republiek vier
keer zo groot door de aanleg van de grachtengordel.
2 De Spaanse veroveraars van het pas door hen ontdekte Amerika
bouwden Mexico-Stad op de ruïnes van de Azteekse hoofdstad
Tenochtitlan.
3 Jakarta groeide als hoofdstad van het onafhankelijk geworden
Indonesië in enkele jaren uit tot een miljoenenstad, waarbij oude
stadsbuurten werden afgebroken om plaats te maken voor flats.
4 George Washington, de eerste president van de Verenigde Staten, liet
Washington ontwerpen als hoofdstad van de onafhankelijke
Verenigde Staten.
5 In Enschede werden grote arbeiderswijken gebouwd om de arbeiders
te huisvesten die naar de stad trokken om te werken in de nieuwe
fabrieken.
6 Rome werd uitgebreid met de nieuwe stadswijk EUR in opdracht van
de Italiaanse fascistische dictator Mussolini.
12pZet deze besluiten over stadsplanning in de juiste chronologische
volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
opgave 2Vroegmoderne tijd
Gebruik bron 1.
De Portugese koning João III besluit in de zestiende eeuw Brazilië te
koloniseren.
22pLeg uit welke rechtvaardiging João III met dit verslag van Vespucci kan
geven voor de kolonisatie van Brazilië, waarbij je je antwoord ondersteunt
met een verwijzing naar de bron.
Twee gegevens:
1 De ontdekkingsreiziger Walter Raleigh organiseerde in 1585 een
expeditie naar Noord-Amerika nadat de Engelse koningin Elizabeth I
opdracht had gegeven om de mogelijkheden voor Engelse kolonisatie
te onderzoeken.
2 Walter Raleigh stuurde de tekenaar John White mee met de expeditie
om 'naar het leven de natuurlijke bronnen en inwoners te tekenen'.
White tekende vissen, planten en dieren en de inheemse Amerikaanse
bevolking die kookte en maïs verbouwde. De tekeningen werden
gekopieerd en verspreid in Engeland.
33pLicht beide gegevens toe door:
− aan te geven waardoor kolonisatie van juist Noord-Amerika paste in
het buitenlandse politieke beleid van Elizabeth I
− uit te leggen dat de verspreiding van de prenten van White de
opdracht van Walter Raleigh moest ondersteunen.
Een anekdote:
De Engelsman John Evelyn schreef in september 1641 in zijn dagboek
over de bouw van de citadel bij de Nederlandse stad Den Bosch. Met
deze citadel werd de verdediging van de stad verbeterd. Evelyn noemde
de Nederlanders de grootste experts van heel Europa op het gebied van
pompen, omdat hij zag dat het land rondom de stad watervrij werd
gemaakt met behulp van watermolens en pompen met een slakkenhuis-
constructie.
42pLicht deze anekdote toe door:
− met een kenmerkend aspect van de zestiende eeuw de noodzaak voor
de bouw van de citadel te verklaren en
− met een kenmerkend aspect van de zeventiende eeuw de beschreven
aanpak in Den Bosch te verklaren.
Gebruik bron 2.
Elisabeth Charlotte geeft een negatieve beschrijving van het hofleven
onder Madame de Maintenon. Historici beweren dat deze negatieve
beschrijving kan worden verklaard vanuit:
1 het absolute karakter van het bewind van Lodewijk XIV en
2 een persoonlijk motief van Elisabeth Charlotte.
54pOndersteun beide verklaringen met een argument en leg daarna uit dat je
door de tweede verklaring twijfelt aan de betrouwbaarheid van deze
beschrijving.
Gebruik bron 3.
Uit deze brief kun je afleiden dat Willem Bosman voorstander is van een
koerswijziging in het beleid van de West-Indische Compagnie.
63pToon dit aan door:
− zonder bron met een kenmerkend aspect van de achttiende eeuw aan
te geven op welke handel op dat moment de nadruk ligt en
− met bron uit te leggen welke koerswijziging Bosman voorstelt.
Gebruik bron 4.
Stel: Je schrijft een werkstuk over de textielproductie in Groot-Brittannië,
een van de nijverheidstakken die als eerste industrialiseert. Je vindt deze
prent en besluit om hem te gebruiken als illustratie van de beginperiode
van de industriële revolutie.
74pLeg uit:
− met een verwijzing naar de prent waardoor deze geschikt is als
illustratie van de beginperiode van de industriële revolutie en
− zonder bron dat de industrialisatie van juist de textielnijverheid mede
noodzakelijk wordt door verbeteringen in de Britse landbouw.
opgave 3Moderne tijd
Gebruik bron 5.
De Britse regering wil de arbeidsomstandigheden in Groot-Brittannië
verbeteren en laat de commissie hiervoor aanbevelingen doen.
82pLicht dit toe door:
− te verklaren dat de commissie juist mensen als Coulson wil verhoren
en
− aan te geven welke wet mede dankzij de aanbevelingen van deze
commissie wordt aangenomen.
Gebruik bron 5.
De commissie moet het voornemen van de Britse regering ondersteunen
om de arbeidsomstandigheden te verbeteren. Je twijfelt hierdoor aan de
betrouwbaarheid van het interview voor een onderzoek naar kinderarbeid
in Groot-Brittannië in de negentiende eeuw.
92pVerklaar je twijfel en ondersteun deze met een voorbeeld uit de bron.
Gebruik bron 6.
Je concludeert dat Cole het benodigde geld voor de tentoonstelling bij
elkaar wil krijgen door gebruik te maken van:
1 het Britse superioriteitsgevoel
2 een liberaal standpunt.
104pLeg beide conclusies uit, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met
een andere verwijzing naar de bron.
Gebruik bron 7.
Als abolitionisten in de negentiende eeuw deze brief hadden gelezen,
hadden zij de inhoud sterk afgekeurd.
113pOndersteun dit door:
− uit te leggen welk eenzijdig beeld Liernur geeft van slavernij, waarbij je
je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron en
− een ideologisch argument van abolitionisten tegen zijn standpunt te
geven.
Twee gegevens over de bouw van 'tuindorpen' in Nederland:
1 De Hengelose wijk Tuindorp 't Lansink werd gebouwd nadat in 1867
fabriekseigenaar Charles Stork de opdracht gaf om een wijk te
bouwen met moderne arbeiderswoningen in een groene omgeving.
2 De Utrechtse wijk Tuindorp werd gebouwd in de jaren 1930, nadat
bleek dat particulieren liever geen aandelen meer kochten en andere
mogelijkheden zochten om hun vermogen te beleggen.
122pVerklaar het besluit voor de bouw van beide wijken, ieder vanuit een
passend kenmerkend aspect uit moderne tijd.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
Volgens sommige historici was 1885 een keerpunt in de geschiedenis van
de Britse koloniale overheersing van India.
132pOndersteun deze bewering door met een gebeurtenis uit 1885 uit te
leggen wat er veranderde voor de Britse koloniale machthebbers in India.
Poppe de Rook was in 1889 een van de eerste socialisten die in
Nederland werd verkozen als gemeenteraadslid. In de gemeenteraad van
Lemsterland (Friesland) stelde hij voor om het schoolgeld te halveren voor
leerlingen die naar de mulo (meer uitgebreid lager onderwijs) wilden. Uit
de verkiezing van Poppe de Rook blijkt dat de politiek in Nederland
veranderde.
144pLicht deze verandering toe door:
− een hierbij passend kenmerkend aspect uit de negentiende eeuw te
noemen en daarmee de verkiezing van Poppe de Rook als
gemeenteraadslid te verklaren en
− uit te leggen wat het verband is tussen de politieke opvatting van
Poppe de Rook en zijn voorstel om het schoolgeld voor de mulo te
halveren.
Een anekdote:
In 1904 promoveerde de historica Florence Baudet op het proefschrift
De maaltijd en de keuken in de Middeleeuwen. Een recensent in het
tijdschrift De Amsterdammer schreef hierover: "Waarlijk een aardig idee
voor een meisje om een wetenschappelijke opleiding te besluiten met een
proefschrift over de 'keuken' en zo in haar geleerdheid zich aangetrokken
te voelen tot het huismoederlijke terrein".
152pBeredeneer welke kritiek feministen zouden hebben op de redenering van
deze recensent.
De volgende gegevens over een kantoorgebouw in Berlijn in de twintigste
eeuw staan in willekeurige volgorde:
1 De Deutsche Volksrat riep zichzelf in het gebouw uit tot 'voorlopig
parlement' van de op te richten DDR.
2 De Treuhandanstalt, de organisatie die Oost-Duitse staatsbedrijven
moest gaan privatiseren, werd gevestigd in het gebouw.
3 Direct naast het gebouw werd begonnen met de bouw van de
Berlijnse Muur.
4 Drie jaar na de machtsovername van de nazi's werd het ministerie van
Rijksluchtvaart gevestigd in het gebouw.
5 Het gebouw bleef tijdens de geallieerde bombardementen op Berlijn
grotendeels gespaard.
6 Tijdens de mislukte arbeidersopstand die leidde tot strengere controle
door de Staatssicherheitsdienst was het gebouw, waarin verschillende
Oost-Duitse ministeries gevestigd waren, doelwit van demonstranten.
162pZet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
Gebruik bron 8.
De Franse premier Clemenceau eist dat er strenge voorwaarden voor
Duitsland worden vastgelegd in het Verdrag van Versailles.
174pLeg uit, telkens met een verschillende verwijzing naar de bron, welke
mening Jan Sluijters weergeeft:
− over het doel van Clemenceau en
− over het gevolg hiervan voor Duitsland.
Gebruik bron 9.
Met deze beschrijving van Friedrich Kroner kun je de moeizame start van
de Republiek van Weimar illustreren.
183pLicht dit toe door:
− aan te geven welk aspect van de moeizame start uit de bron naar
voren komt en
− zonder bron aan te geven op welke wijze dit bijdroeg aan de politieke
instabiliteit in de Republiek en
− zonder bron aan te geven waardoor er een einde kwam aan deze
moeilijkheden.
Gebruik bron 10.
De Duitse bezetter betaalt fotograaf Herman Heukels om foto's te maken.
Twee gegevens:
1 Een deel van de foto's wordt gepubliceerd in de Storm SS, het
weekblad van de Nederlandse Schutzstaffel (een
nationaalsocialistische paramilitaire organisatie).
2 De foto's worden niet gepubliceerd in de Nederlandse landelijke
dagbladen, die vanaf 1940 geen foto's van Joden mogen publiceren.
193pVerklaar het verschil in publicatie door:
− met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke boodschap de
foto's in de Storm SS moeten uitdragen en
− zonder bron aan te geven wat de Duitse bezetter wil bereiken met het
publicatieverbod van foto's van Joden in de landelijke dagbladen.
Het tijdschrift Beatrijs was een weekblad voor vrouwen dat werd
uitgegeven van 1939 tot 1967. Enkele gegevens over artikelen in het
tijdschrift:
1 In de naoorlogse jaren verscheen er in het tijdschrift wekelijks een
column van een katholieke priester en was er controle op de inhoud
door een katholieke geestelijke.
2 Vanaf de jaren 1950 plaatste het tijdschrift artikelen over wintersport
en vliegvakanties.
3 In 1963 werd in het artikel 'Vrouw moet vrouw blijven' benadrukt dat de
vrouw niet buitenshuis zou moeten werken.
4 In 1965 verscheen in het tijdschrift een artikel over de 'ideale
schoonzoon', met daarbij twee foto's: een van een jongeman in leren
jack op een brommer en een van een jongeman in pak.
Deze gegevens passen bij ontwikkelingen uit de tweede helft van de
twintigste eeuw in Nederland. Hieronder staan vijf ontwikkelingen, in
willekeurige volgorde:
a de opkomst van een consumptiemaatschappij
b de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog
c het behoud van de traditionele rolverdeling tussen man en vrouw
d het ontstaan van jongerenculturen
e het voortbestaan van verzuilde verhoudingen
202pGeef per gegeven aan welke ontwikkeling daarbij hoort.
Noteer alleen het cijfer en de daarbij passende letter.
Let op: er blijft één ontwikkeling over.
Ondanks sterke anti-Duitse gevoelens in de Nederlandse samenleving,
steunde de Nederlandse overheid de wederopbouw van West-Duitsland
en pleitte zij begin jaren 1950 voor de West-Duitse herbewapening.
Historici concluderen dat de Nederlandse overheid beide ontwikkelingen
steunde omdat Nederland hiervan zou profiteren.
212pOndersteun deze conclusie door voor beide ontwikkelingen aan te geven
op welke manier Nederland hiervan kon profiteren.
Gebruik bron 11.
Een bewering:
Dit artikel van De Gelderlander geeft een eenzijdig beeld van de
gebeurtenissen rondom het verbod op de vertoning van de film
Rock around the clock.
223pLicht deze bewering toe door aan te geven:
− waaruit de eenzijdigheid blijkt, waarbij je je antwoord ondersteunt met
een verwijzing naar de bron en
− met welke verandering in de Nederlandse samenleving de redactie
van de krant moeite heeft.
In 1962 organiseerde een supermarktketen een wedstrijd voor caissières,
waarbij de deelneemsters werden beoordeeld op nauwkeurigheid en
snelheid.
Deze wedstrijd paste bij de opkomst van de consumptiemaatschappij.
232pLeg dit verband uit.
De Ostpolitik van Willy Brandt paste bij de fase waarin de Koude Oorlog
zich op dat moment bevond.
242pLeg dit uit.
In de jaren 1970 werden in Nederland zogenoemde 'moedermavo's'
opgericht. Op deze scholen konden volwassenen op latere leeftijd alsnog
een middelbareschooldiploma halen. Het kabinet-Den Uyl (1973-1977)
besloot deze scholen financieel te ondersteunen.
Twee beweringen:
De financiering van deze moedermavo's:
1 ondersteunde de veranderende positie van vrouwen in de
samenleving.
2 paste bij het ideaal van een maakbare samenleving in die tijd.
252pOndersteun beide beweringen met een argument.
Gebruik bron 12.
Deze prent gaat over de situatie in de DDR in 1989.
264pLeg uit, telkens met een verwijzing naar de bron:
− welke mening over de politieke koers van de DDR-leiding de tekenaar
weergeeft en
− welke voorspelling over de toekomst van de DDR de tekenaar
weergeeft.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
Jan Pieterszoon Coen (1587-1629) was gouverneur-generaal van de
handelscompagnie VOC, waarvoor hij delen van Indië (het huidige
Indonesië) gewelddadig onderwierp. Er werd in latere eeuwen naar hem
verwezen:
1 In 1893 onthulde de politicus Herman Schaepman een standbeeld van
Coen, waarbij hij Coen "een groot man en een Nederlandse held"
noemde.
2 Op 14 mei 1940, vier dagen na de Duitse inval in Nederland, sprak
koningin Wilhelmina tot de Nederlandse bevolking, waarbij zij haar
rede eindigde met de woorden "Dispereert niet" (wanhoop niet), de
lijfspreuk van Coen.
3 In 1943 vernietigden Indonesische nationalisten in opdracht van de
Japanse bezetter van Nederlands-Indië een standbeeld van Coen in
de stad Batavia.
4 In 1987 protesteerden Molukse Nederlanders, afkomstig uit de
voormalige kolonie Nederlands-Indië, tegen de opening van de
tentoonstelling Coen, de daden en dagen in dienst van de VOC.
Door de tijd heen werd Coen gebruikt om een boodschap over te brengen
over de eigen tijd.
274pToon dit aan door voor twee van de verwijzingen naar Coen uit te leggen
welke boodschap over de eigen tijd wordt weergegeven, waarbij je het
antwoord telkens ondersteunt met een kenmerkend aspect dat bij de
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
