bronnen

Eindexamen nederlands havo 2017, tijdvak 1

bij dit examen

Hieronder volgen vragen bij vier teksten. Na de vragen bij tekst 1 en 2
volgen twee vragen die op beide teksten betrekking hebben.

opgave 1Tekst 1 Tegen het dierensentiment

Tekst 1 begint in de eerste alinea met het ontkrachten van een mogelijk
bezwaar tegen de schrijver als persoon.
11p
Welk mogelijk bezwaar wordt er ontkracht?
Na de inleiding is tekst 1 onder te verdelen in drie delen.
Deze achtereenvolgende delen kunnen van de volgende kopjes worden
voorzien:
deel 1: De media en het dierensentiment
deel 2: Verklaring media-aandacht voor het dierensentiment
deel 3: Eenzijdige benadering van het dierennieuws
21p
Bij welke alinea begint deel 2?
31p
Bij welke alinea begint deel 3?
41p
Formuleer in eigen woorden het centrale standpunt van de tekst dat al in
alinea 1 wordt verwoord.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 20 woorden.
In de alinea’s 2 tot en met 6 is sprake van een standpunt en argumentatie.
52p
Vat dit standpunt en de bijbehorende argumentatie samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 30 woorden.
In alinea 5 wordt kritiek gegeven op de argumenten waarmee
dierenbeschermers bijvoorbeeld het korenwolfproject verantwoorden.
61p
Welk verwijt wordt deze dierenbeschermers gemaakt?
De dierenbeschermers
A geven geen echt bewijs voor hun standpunt.
B klagen over zaken die niet de moeite waard zijn.
C maken gebruik van verkeerde vergelijkingen.
D overdrijven het belang van hun standpunt.
‘Volgens dit nieuwe dogma is de grens tussen de soorten vaag en hooguit
gradueel, dus mogen wij ons vooral niks verbeelden.’ (regels 99-103)
71p
Leg in eigen woorden uit wat met dit nieuwe dogma bedoeld wordt.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 20 woorden.
‘Gezonken cultuurgoed is bijvoorbeeld de opvatting dat de mens niet meer
is dan een rechtoplopend dier, een aangeklede aap, een toevallig stapje
in de evolutie.’ (regels 95-99)
Bovenstaande uitspraak wordt verder uitgewerkt in de alinea’s 8 tot en
met 11.
81p
Citeer het woord uit de alinea’s 8 tot en met 11 waarin het oordeel over
deze opvatting het best naar voren komt.
‘Tegelijkertijd blijft hun ijver in het brengen van dierennieuws een tikje
merkwaardig.’ (regels 138-140)
92p
Leg op grond van de informatie in alinea 11 uit waarom dit merkwaardig
is.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 25 woorden.
Om de functies van alinea’s aan te duiden worden onder andere de
volgende functiewoorden gebruikt: constatering, definitie, gevolg,
oorzaak, verklaring, voorwaarde en weerlegging.
101p
Welke functie hebben de alinea’s 9, 10 en 11 samen ten opzichte van
alinea 8?
Kies één van bovenstaande functiewoorden.
In alinea 12 wordt het voorbeeld van het nieuwsbericht over de bultrug
gebruikt als een argument bij een standpunt.
111p
Welk standpunt is dat?
Citeer het tekstfragment dat dit standpunt verwoordt.
In alinea 13 wordt een ontwikkeling verondersteld in het denken over de
natuur.
122p
Formuleer deze ontwikkeling in je eigen woorden.
Beschrijf daarbij de situatie vroeger en nu.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 25 woorden.
‘Tekenend was hoe de minister van Economische Zaken daarop
reageerde.’ (regels 196-198)
131p
Leg in eigen woorden uit waarom de reactie van de minister ‘tekenend’
genoemd wordt.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 20 woorden.
‘Intussen concurreerde de berichtgeving rond de bultrug wekenlang met
echte nieuwsfeiten uit Nederland en de rest van de wereld.’
(regels 215-219)
142p
Leg in eigen woorden uit waarom de berichtgeving rond de bultrug geen
echt nieuwsfeit is, volgens de tekst.
Baseer je antwoord op alinea 11.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 25 woorden.
‘Wie daarentegen in dit eensgezinde koor een dissident geluid laat horen,
wacht een heel ander onthaal.’ (regels 235-238)
152p
Welke twee voorbeelden worden opgevoerd als argumenten bij dit
standpunt?
In alinea 19 wordt het voorbeeld van het Amerikaanse onderzoek naar de
mate van empathie voor dieren en mensen aangehaald.
161p
Wat is de belangrijkste functie van dit voorbeeld, gelet op de strekking
van de tekst?
Dit onderzoek wordt vooral aangehaald om
A aan te tonen dat empathie een te grote rol speelt bij de sentimenten
over mens en dier.
B een antwoord te geven op de vraag of dierenliefde in de media anders
vorm kan krijgen.
C het beeld te bevestigen dat dierenliefhebbers te weinig empatisch
vermogen voor mensen hebben.
D te demonstreren dat het huidige dierensentiment vervelende gevolgen
kan hebben.
‘Het sentiment dat dit land de laatste jaren echter tentoonspreidt voor
alles wat vleugels, pels, poten of staart bezit, bevalt me heel matig. Nog
minder bevalt me dat “wij van de media” daar zo klakkeloos in meegaan.’
(regels 12-17)
171p
Wat is het belangrijkste argument uit de tekst voor deze uitspraken?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 15 woorden.
181p
Wat zou het best gezien kunnen worden als de onderliggende hoofdvraag
van tekst 1?
A Hoe kan het huidige dierensentiment uiteindelijk uit de Nederlandse
media worden verbannen?
B Hoe komt het dat het huidige dierensentiment niet meer weg te
denken is uit de Nederlandse media?
C Waarom is het erg dat het huidige dierensentiment in de Nederlandse
media zo alomtegenwoordig is?
D Wat kunnen de Nederlandse media doen om het huidige
dierensentiment aan te pakken?
In een tekst kunnen verschillende argumentatieschema’s voorkomen.
191p
Van welk argumentatieschema is in tekst 1 vooral gebruikgemaakt?
Er is vooral gebruik gemaakt van argumentatie op basis van
A een oorzaak-gevolgrelatie.
B kenmerk of eigenschap.
C vergelijking.
D voorbeelden.
202p
Welke zin drukt het best de hoofdgedachte uit van tekst 1?
A Het huidige dierensentiment, vooral ook in de Nederlandse media,
verdient achterdocht omdat het mensen minder belangrijk maakt dan
dieren.
B Het huidige schuldgevoel van veel Nederlanders over dierenleed dat
normaal is in de natuur, verdient afkeur in plaats van aandacht van de
media.
C Het is jammer dat de Nederlandse media meegaan met een tijdgeest
waarin de mensen evenveel waard zijn als de dieren.
D Het is vreemd dat de Nederlandse media consensus tonen over het
belang van dieren in het nieuws en dat kritiek hierop geen gehoor
vindt.

opgave 2Tekst 2 Ga op schoolreis naar het dierproevenlab

211p
Welke uitspraak is het meest van toepassing op alinea 1?
Alinea 1
A bevat een anekdote die dient ter introductie van het onderwerp van de
tekst.
B formuleert de probleemstelling die de kern van de tekst vormt.
C noemt de aanleiding die aan het schrijven van de tekst ten grondslag
ligt.
D schetst een situatie die vergelijkbaar is met het onderwerp van de
tekst.
‘Maar niemand had daarom gevraagd.’ (regels 26-27)
221p
Wat geeft deze uitspraak aan?
Deze uitspraak geeft aan dat de Nederlandse bevolking
A de omgang met dieren heeft uitbesteed aan een kleine groep.
B geen idee heeft hoeveel proefdieren er zijn in Nederland.
C helemaal niets wil weten over procedures als het castreren van
biggen.
D waarschijnlijk niet geïnteresseerd is in het gebruik van proefdieren.
231p
Met welk begrip kan de functie van de alinea’s 5 en 6 ten opzichte van de
voorgaande alinea’s het best benoemd worden?
A gevolg
B oplossing
C samenvatting
D verklaring
‘Voor proefdiermensen is dat gebrek aan belangstelling geruststellend.’
(regels 28-30)
Deze bewering lijkt in tegenspraak met een andere uitspraak uit de tekst
over proefdiermensen.
241p
Citeer de zin uit de tekst waar deze uitspraak mee in tegenspraak lijkt.
‘Nog belangrijker is openheid binnen de muren.’ (regels 52-53)
251p
Leg uit wat met die openheid binnen de muren bedoeld wordt.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 20 woorden.
261p
Waar zou die openheid binnen de muren uiteindelijk toe moeten leiden,
volgens de tekst?
Aan het einde van alinea 6 staan drie vragen.
271p
Waarvan zijn deze vragen een voorbeeld?
Deze vragen zijn een voorbeeld van
A dilemma’s waarmee proefdiermensen dagelijks geconfronteerd
worden.
B kwesties waarover proefdiermensen met elkaar zonder belemmering
moeten kunnen discussiëren.
C manieren waarop proefdiermensen om moeten gaan met dierenleed in
proefdierlaboratoria.
D vragen waarop proefdiermensen duidelijk antwoord moeten kunnen
geven.
Hieronder staan zes beweringen die gebaseerd zijn op tekst 2.
1 Er moeten schoolreizen komen naar proefdierverblijven.
2 Geheimzinnigheid over proefdieren kweekt misverstanden.
3 Het castreren van biggen wordt niet getoond tijdens open
boerderijdag.
4 Het ministerie heeft onvoldoende gerapporteerd over vergunningen
voor proefdieren.
5 Openheid binnen de muren van een proefdierverblijf is belangrijk.
6 Proefdiermensen worden verplicht tot allergietesten met cavia’s.
Van bovenstaande beweringen moeten er twee worden opgenomen in
een korte samenvatting van tekst 2.
282p
Welke twee beweringen zijn dat?
Noteer de nummers van de twee beweringen.

opgave 5Tekst 1 en 2 Overkoepelende vragen

In tekst 2 komen kwesties aan bod die te maken hebben met veehouderij
en dierproeven.
291p
Welke uitspraak uit tekst 1 zou ook van toepassing kunnen zijn op deze
kwesties?
A ‘Dieren netjes behandelen behoort in mijn ogen tot het pakket dat wij
beschaving noemen.’ (regels 5-8)
B ‘De terugkerende boodschap is: het gaat onherroepelijk bergafwaarts.’
(regels 46-48)
C ‘Geen wonder ook dat de meerderheid van het Nederlandse volk
voorstander is van het verankeren van dierenrechten in de Grondwet.’
(regels 125-128)
Tekst 1 en tekst 2 verschillen met betrekking tot de maatschappelijke
aandacht voor dieren die er volgens de teksten is.
302p
Beschrijf dat verschil in maatschappelijke aandacht.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 30 woorden.

opgave 3Tekst 3 Kritisch zijn is soms je mond houden

In alinea 1 is sprake van een probleem en een gevolg daarvan.
312p
Vat dit probleem en gevolg samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 25 woorden.
‘maar ik herken in de problematiek niet alleen een moreel probleem.’
(regels 63-65)
321p
Formuleer in eigen woorden van welk probleem er nog meer sprake is
volgens de tekst.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 15 woorden.
Hieronder staan vier mogelijke redenen voor het noemen van de oproep
van de minister-president in alinea 4.
De minister-president wordt genoemd omdat hij
1 als politicus pleit voor een einde aan de online agressie en het geweld
dat op andere manieren wordt geuit.
2 een probleem aankaart dat vergelijkbaar is met een onderwerp dat in
de tekst besproken is.
3 een voorbeeld is van een politicus die vervelende ervaringen heeft
gehad met online agressie en verbaal geweld.
4 met dit citaat door zijn rol als politicus de argumentatie in de tekst
kracht bij kan zetten.
331p
Welke van bovenstaande redenen voor het noemen van deze oproep van
de minister-president kunnen uit tekst 3 worden afgeleid?
A alleen 1, 2 en 3
B alleen 1, 2 en 4
C alleen 1, 3 en 4
D alleen 2, 3 en 4
E 1, 2, 3 en 4
‘Maar kritisch zijn is niet hetzelfde als op alles kritiek geven.’
(regels 76-78)
341p
Met welk argumentatieschema wordt dit standpunt vooral onderbouwd?
met een argumentatieschema op basis van
A autoriteit
B een oorzaak-gevolgrelatie
C kenmerk of eigenschap
D voor- en nadelen
‘Kritisch zijn kost moeite.’ (regel 98)
352p
Leg uit waarom het moeite kost om kritisch te zijn volgens tekst 3.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 25 woorden.
362p
Welke van de onderstaande zinnen omschrijft het best de hoofdgedachte
van tekst 3?
A Het geven van een mening heeft pas waarde als deze inhoudelijk
onderbouwd en doordacht is.
B Het is een slechte ontwikkeling dat in discussies op internet zomaar
over alles een mening wordt gegeven.
C Mensen moeten begrijpen dat zwijgen soms de beste manier is om
een mening te geven.
D Om een discussie goed te laten verlopen is het soms beter om een
agressief geformuleerde mening te negeren.
tekstfragment 1
(1) Sinds de verkiezingen van 2002, toen de LPF (Lijst Pim Fortuyn)
verraste, vinden veel nieuwsorganisaties dat ze de voeling met hun lezers
of kijkers hebben verloren. Journalisten hadden de grote politieke onvrede
onder delen van de Nederlandse bevolking niet voorzien. Deze
vermeende kloof tussen burger en journalistiek leidde tot de veelvuldige
inzet van voxpop1) en overvloedige aandacht voor opiniepeilingen.
(2) Daar is nu ophef op Twitter bijgekomen. Sociale media maken
zichtbaar en doorzoekbaar wat vroeger wel gebeurde, maar niet na te
lezen was. Journalisten zijn Twitter gaan gebruiken als gemakkelijke plek
om te zien wat er leeft bij de spreekwoordelijke dorpspomp. Het gesprek
van de dag wordt gevat in een overzichtje van tweets.
(3) Twitter als maatstaf voor de publieke opinie is om diverse redenen
problematisch. Tweets worden zelden geteld of op inhoud of sentiment
geanalyseerd. Meestal volstaat de journalist met een kleine selectie die
de term bloemlezing niet mag dragen. Maar ook als journalisten
systematisch naar tweets zouden kijken, zouden ze de plank misslaan.
Twitteraars zijn namelijk te jong, te hoogopgeleid, te politiek
geïnteresseerd en te vaak man om een representatieve afspiegeling van
de bevolking te vormen. Wat Twitter vindt, staat dus niet gelijk aan wat de
bevolking vindt.
(4) Zelfs als Twitter representatief was én journalisten grondig zouden
analyseren wat er werd gezegd, zijn de resultaten vertekend. Een kleine
groep twitteraars neemt de bulk van de berichtjes op Twitter voor zijn
rekening. Deze luidruchtige minderheid gebruikt meer hashtags, meer
links, mentiont 2) meer mensen en retweet twee keer zo veel als de
zwijgzame meerderheid, zo blijkt uit onderzoek.
(5) Op sociale media worden ervaringen en gevoelens bovendien realtime
geuit. Die hebben niet dezelfde status als een mening. Over elk
willekeurig onderwerp kan wel een aantal verontwaardigde tweets worden
gevonden. Een tweet is bovendien geen opiniestuk. ‘Voelen wat er leeft’ is
niet hetzelfde als het selectief voorlezen van sentimenten.
(6) Zo’n lezing zonder duiding – zonder analyse van thema’s en patronen,
zonder gevolgtrekkingen – vertelt ons niets. Al die verslagjes van de stem
van ‘gewone’ of ‘bekende’ Nederlanders zijn niets meer dan goedkope en
gemakzuchtige vulling. Het kost weinig geld om zulke items te maken en
ze ontberen inhoudelijke waarde.
naar: Linda Duits en Rens Vliegenthart, nrc.nl, 27 december 2014
noot 1 voxpop: afkorting van ‘vox populi’: ‘stem van het volk’; in de journalistiek gebruikt als
term voor interviewtjes met mensen op straat
noot 2 mentiont: noemt
In tekst 3 staat:
‘We worden opgevoed met het idee dat het hebben van een eigen mening
en een individueel geluid belangrijk is.’ (regels 72-75)
372p
Leg uit wat volgens tekstfragment 1 de rol van journalisten is in het
ontstaan van dat idee.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 25 woorden.
Tekstfragment 1 bespreekt redenen waarom het problematisch is om het
sociale medium Twitter als maatstaf voor de publieke opinie te gebruiken.
382p
Welke reden sluit aan bij de manier waarop in tekst 3 over het uiten van
meningen wordt gedacht?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 20 woorden.

opgave 4Tekst 4 Doen en laten

‘Een vragenrondje in de Volkskrant leverde vooral lacherig commentaar
op. Hoe ouderwets moet je zijn om heden ten dage nog met kledingvoor-
schriften op school aan te komen zetten? Iedereen weet toch dat tieners
niets liever doen dan de grens opzoeken en die overschrijden? Kleding
valt onder de individuele vrijheid van expressie en het getuigt van een
benepen jarenvijftigmoraal om die te willen beperken.’ (regels 19-31)
391p
Met welk woord kan de gevoelswaarde die uit deze reacties in de
Volkskrant spreekt het best omschreven worden?
A bezorgdheid
B opluchting
C sarcasme
D verwondering
‘In de werksfeer kan de individuele expressie worden beknot ter wille van
de zakelijkheid en daar kijkt niemand vreemd van op.’ (regels 73-77)
401p
Welk van de onderstaande zinnen omschrijft het best wat hiermee
bedoeld wordt?
Op de werkvloer is het normaal dat werknemers
A hun kleding afstemmen op de bedrijfsnormen.
B hun kledingkeuze zelf kunnen bepalen.
C verplicht zijn zakelijke kleding te dragen.
D zichzelf kunnen uiten in hun kledingkeuze.
411p
Met welk begrip kan het verband tussen alinea 4 en het tweede deel van
alinea 3 (vanaf regel 59) het best beschreven worden?
Alinea 4 vormt een
A argument voor het gestelde in alinea 3.
B samenvatting van het gestelde in alinea 3.
C tegenstelling met het gestelde in alinea 3.
D voorbeeld bij het gestelde in alinea 3.
Volgens alinea 4 kunnen zowel docenten als leerlingen zich geen
uitdagende kleding permitteren.
421p
Leg uit waarom dit volgens de tekst zo is.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 15 woorden.
432p
Welke van onderstaande uitspraken geeft de hoofdgedachte van tekst 4
het best weer?
A De kledingrichtlijnen uit het bedrijfsleven kunnen ook doorgevoerd
worden op scholen.
B Het zou niet gek zijn om op scholen enkele algemene
kledingrichtlijnen voor de leerlingen aan te houden.
C Het is niet mogelijk om op scholen strikte kledingvoorschriften voor de
leerlingen op te stellen.
D Het opstellen van kledingvoorschriften is ouderwets en beperkt de
vrijheid van leerlingen te veel.
In tekst 4 worden verschillende argumentatieschema’s gebruikt,
waaronder argumentatie met voorbeelden.
441p
Wat voor argumentatieschema wordt naast argumentatie op basis van
voorbeelden vooral gebruikt?
een argumentatieschema op basis van
A een oorzaak-gevolgrelatie
B kenmerk of eigenschap
C vergelijking
D voor- en nadelen
Hieronder staan zeven beweringen die gebaseerd zijn op tekst 4.
1 Het dragen van uitdagende kleding door leerlingen op school levert
discussie op.
2 Mode trekt zich weinig aan van weersomstandigheden.
3 Tieners zoeken graag grenzen op en overschrijden deze.
4 Kleding kan gebruikt worden om een bepaalde boodschap over te
brengen.
5 Werknemers vinden het normaal dat er kledingvoorschriften op het
werk zijn.
6 Kledingvoorschriften voor wat je op welk moment van de dag hoort te
dragen zijn afgeschaft.
7 Het past binnen een taakgerichte werksfeer om rekening te houden
met de kleding die je draagt.
Van bovenstaande beweringen moeten er drie worden opgenomen in een
korte samenvatting van tekst 4.
453p
Welke drie beweringen zijn dat?
Noteer de nummers van de drie beweringen.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.