opgave 1Tekst 1 Tijd om digitaal te ontspullen: maak je smartphone eens leeg
“Voor het eerst in de geschiedenis verdwijnt de mogelijkheid om alleen te
zijn” (regels 1-3)
11pWaardoor verdwijnt volgens Cal Newport de mogelijkheid om alleen te zijn?
Die verdwijnt doordat we
bang zijn om eenzaam te worden zonder sociale media.
door onze smartphone altijd in contact blijven met anderen.
niet in staat zijn om ons af te zonderen in een wereld vol vermaak.
ons uit angst voor eenzaamheid fysiek blijven omringen met anderen.
“Voor het eerst in de geschiedenis verdwijnt de mogelijkheid om alleen te
zijn” (regels 1-3)
21pWat is de reactie van de auteur van tekst 1 op deze bewering van
Cal Newport?
De auteur
bestrijdt deze bewering van Newport omdat die in zijn boek de begrippen
‘alleen-zijn’ en ‘eenzaamheid’ met elkaar verwart.
is het eens met deze bewering van Newport, maar betwijfelt of
‘alleen-zijn’ wel net zo’n groot probleem is als ‘eenzaamheid’.
nuanceert deze bewering door te stellen dat ‘alleen-zijn’ zoals Newport
het bedoelt iets anders is dan hoe ‘alleen-zijn’ in het algemeen wordt
omschreven.
voegt iets toe aan deze bewering door aan te geven dat Newport
‘alleen-zijn’ opvat als iets negatiefs.
31pWelk kopje past het best boven alinea 5 tot en met 7?
Angststoornissen onder tieners
Effecten van gebrek aan tijd voor jezelf
Gevolgen van eenzaamheid
Smartphoneverslaving bij jongeren
Cal Newport maakt in zijn boek Digitaal minimalisme een onderscheid tussen
‘eenzaamheid’ en ‘alleen-zijn’. Hieronder staan vijf fictieve situaties.
1 Alwin zit in een verzorgingstehuis. Hij krijgt tot zijn verdriet bijna nooit
bezoek.
2 Fay woont in de buurt van haar kinderen. Ze komen vaak langs. Ze mist
het gezelschap van haar overleden man.
3 Jeroen heeft een drukke baan. Hij gaat regelmatig in zijn eentje een
weekendje kamperen om zijn hoofd leeg te krijgen.
4 Munir is pas verhuisd naar een andere stad. Hij heeft via zijn smartphone
veel contact met zijn oude vrienden, maar wil graag met iemand naar de
film.
5 Oleta gaat graag met haar vriendinnen shoppen, maar ze vindt het wel
fijn om eerst rustig online kleding te bekijken en te vergelijken.
43pGeef van elke situatie aan of er sprake is van ‘eenzaamheid’ of ‘alleen-zijn’
volgens de omschrijving van Newport.
Noteer steeds het nummer van de situatie en zet daarachter: ‘eenzaamheid’
of ‘alleen-zijn’.
“Newport noemt de huidige generatie tieners ‘de kanarie in de kolenmijn’”
(regels 62-64)
51pWat bedoelt Newport met deze vergelijking?
De huidige generatie tieners
loopt als eerste risico op digitale problemen tijdens haar dagelijkse
activiteiten.
verliest als eerste het vermogen om zichzelf af te zonderen en alleen te
zijn.
vertoont als eerste gezondheidsklachten door veelvuldig
smartphonegebruik.
wordt als eerste doelbewust aan bepaalde gevaren blootgesteld.
In alinea 8 constateert de auteur dat er wetenschappelijke bezwaren zijn
geuit tegen de studies die Newport in zijn boek heeft aangehaald.
62pVat die twee wetenschappelijke bezwaren samen.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je totale
antwoord niet meer dan 50 woorden.
Op een aantal plekken in tekst 1 geeft de auteur zijn oordeel over het boek
Digitaal minimalisme.
71pCiteer twee zinnen uit alinea 10 tot en met 13 waarin dat oordeel uitsluitend
positief is.
In alinea 11 en 12 behandelt de auteur het minimalisme van “opruimgoeroes
als Marie Kondō”, waar het pleidooi van Newport ook bij zou passen.
82pWelke twee algemene voordelen van digitaal minimalisme worden in dit
tekstgedeelte onderscheiden?
91pWelk kopje past het best boven alinea 13 tot en met 17?
Aanvullende aanpak noodzakelijk
Alternatieve oplossing mogelijk
Belangen samenleving cruciaal
Probleem oplossen onhaalbaar
In alinea 12 heeft de auteur het over het “minimaliseren van overbodige
digitale prikkels”. In alinea 13 en 14 plaatst de auteur kanttekeningen bij de
haalbaarheid daarvan.
102pWelke twee kanttekeningen zijn dat?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
Geef geen voorbeelden.
In alinea 16 vergelijkt de auteur de digitale revolutie met de industriële
revolutie.
112pWelke twee overeenkomsten tussen beide revoluties komen uit die
vergelijking naar voren?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
121pWat voor tekst is tekst 1?
Tekst 1 is een combinatie van een boekbespreking en
een analyse van de oorzaken van eenzaamheid in een tijdperk van
smartphones.
een beschrijving van studies naar de invloed van sociale media op
eenzaamheid.
een oproep voor een gezamenlijke aanpak van de druk van sociale
media.
een pleidooi om je smartphone van onnodige apps te ontdoen.
132pWelke omschrijving verwoordt het best de hoofdgedachte van tekst 1?
Digitaal minimalisme houdt er geen rekening mee dat onze collectieve
smartphoneverslaving het lastig maakt om meer tijd te besteden aan
individuele zelfreflectie, terwijl we daar wel behoefte aan hebben.
Hoewel
Digitaal minimalisme jammer genoeg niet ingaat op de rol van de
maatschappij bij smartphoneverslaving, biedt het boek voor elk individu
goede handvatten om meer aan zelfreflectie te doen.
Op individueel niveau biedt
Digitaal minimalisme bruikbare adviezen om
meer tijd voor jezelf te creëren, maar om smartphoneverslaving echt
tegen te gaan, is vooral een collectieve aanpak vereist.
Sommige mensen zullen aan
Digitaal minimalisme genoeg hebben om
tijd voor zichzelf vrij te kunnen maken, maar de echte oplossing moet
komen van de miljardenindustrie achter de socialemedia-apps.
opgave 2Tekst 2 Vliegschaamte: niks mis mee
De auteur van tekst 2 stelt: “de enige manier om de uitstoot terug te dringen,
is simpelweg minder vliegen” (regel 32-34). Zij bespreekt ook een aantal
andere mogelijke oplossingen voor het CO2-probleem.
143pNeem onderstaande tabel over en vat in de tabel samen wat die mogelijke
oplossingen zijn, wat het oordeel van de auteur is over elke oplossing, en
welk(e) argument(en) hiervoor gegeven wordt/worden. Bij één vakje is het
juiste antwoord al ingevuld.
“Vaak zoeken mensen naar argumenten om hun vlieggedrag goed te praten.”
(regels 35-37)
151pWelk probleem hierbij signaleert de auteur in alinea 5?
Mensen hebben wel goede voornemens, maar handelen daar niet
voldoende naar.
Mensen kunnen het effect van hun milieubesparende inspanningen niet
goed inschatten.
Mensen willen niet weten wat de werkelijke milieu-impact van hun
vliegreis is.
Mensen zijn niet bereid hun consumptiepatroon in voldoende mate aan te
passen.
Volgens alinea 9 moeten mensen een betere afweging maken als ze willen
vliegen.
162pWelke twee zaken moeten volgens alinea 9 bij die afweging betrokken
worden?
“Gelukkig lijkt het besef dat vliegen schadelijk is voor het milieu toe te
nemen.” (regels 91-93).
Dit besef lijkt al te leven.
171pLeg uit hoe je dit uit de voorbeelden in alinea 5 kunt opmaken.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord
niet meer dan 25 woorden.
“Ook daar is trouwens een nieuw woord voor uitgevonden: ‘treintrots’.”
(regels 109-111)
181pLeg uit waarop treinreizigers trots zijn, gelet op tekst 2.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord
niet meer dan 20 woorden.
Tekstfragment 1 verscheen als ingezonden brief in een landelijk dagblad in
juni 2020. In die periode werd personenvervoer door de lucht weer
makkelijker, nadat het een tijd bijna onmogelijk was door coronamaatregelen.
tekstfragment 1
Koop vliegkilometers (1) Nu vliegen weer mogelijk is, is de vraag hoe we de lusten én de lasten van het vliegen verdelen. Dat kan door het totaal aantal gevlogen kilometers gelijk te verdelen over alle inwoners van Nederland. (2) Iedereen krijgt jaarlijks het recht op een bepaald aantal vliegkilometers. 5 In 2017 vlogen we gemiddeld 5.000 kilometer per jaar (uit: Kerncijfers Mobiliteit uit 2018 van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid). Voor een retourvlucht kan men jaarlijks maximaal 2.500 kilometer reizen. (3) Wie verder of vaker wil vliegen, kan de kilometers jaren opsparen of kan extra vliegkilometers kopen van degenen die ze niet nodig hebben. 10 (4) Met dit voorstel ontstaat een win-winsituatie: Wie wil vliegen, kan blijven vliegen. Wie niet of weinig wil vliegen, krijgt door de verkoop van de vliegkilometers een beloning voor milieuvriendelijk gedrag. En wie geen geld heeft voor vliegen, krijgt een welkome aanvulling op het inkomen. naar: Vital van Looveren, Amsterdam uit: de Volkskrant, 25 juni 2020
191pWelk bezwaar had de auteur van tekst 2 kunnen maken tegen de
voorgestelde oplossing in tekstfragment 1?
Baseer je antwoord op alinea 6 van tekst 2.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
tekstfragment 2
![‘Vliegschaamte’, is die wel terecht? (1) […] Op dit moment is de luchtvaart verantwoordelijk voor ruim 2 procent van de mondiale CO -uitstoot. Ondanks de schonere toestellen 2 en de vele ontwikkelingen waar…](figuren-opgaven/p07-fig1.webp)
‘Vliegschaamte’, is die wel terecht? (1) […] Op dit moment is de luchtvaart verantwoordelijk voor ruim 2 procent van de mondiale CO -uitstoot. Ondanks de schonere toestellen 2 en de vele ontwikkelingen waar vliegtuigbouwers en universiteiten aan werken, is de verwachting dat de luchtvaart in de toekomst alleen maar 5 zwaarder op het milieu gaat drukken. “De aantallen passagiers en de grote afstanden zijn het probleem”, aldus Werij. (2) Vooral de frequentie waarmee we vliegen zou dus een reden kunnen zijn voor schaamte. Toch ziet Udo Pesch, techniekfilosoof aan de TU Delft, daar niet altijd aanleiding voor. “Vliegen is niet als roken, drinken of 10 vlees eten. Het is niet puur een individuele keuze. Soms zijn vliegreizen onvermijdelijk vanwege werk, studie of familie in het buitenland.” (3) Hoogleraar psychologie Ap Dijksterhuis is het daarmee eens, vertelt hij aan de telefoon. Dijksterhuis is verbonden aan de Radboud Universiteit en bracht vorig jaar een boek uit over de positieve effecten die reizen op de 15 mens heeft. “Schaamte is de verkeerde emotie. Dat betekent dat je te druk bent met wat andere mensen van jou vinden. Ik zou ‘vliegschuld’ toepasselijker vinden, omdat er missc
“Het gemak waarmee we nu in het vliegtuig stappen, laat een gebrek aan
verantwoordelijkheid zien.” (regels 89-91 van tekst 2).
201pCiteer twee opeenvolgende zinnen uit tekstfragment 2 waarin duidelijk wordt
dat niet iedereen het ermee eens is dat vliegen een gebrek aan
verantwoordelijkheid laat zien.
In tekst 2 wordt de term ‘vliegschaamte’ gebruikt. Volgens tekstfragment 2 is
‘vliegschuld’ een betere term.
211pLeg uit waarom ‘vliegschuld’ een betere term zou zijn dan ‘vliegschaamte’,
volgens tekstfragment 2.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord
niet meer dan 30 woorden.
tekstfragment 3
Geen crisis krijgt ons uit het vliegtuig
(1) Klimaatneutraal vliegen gaat ’m dus niet worden, op korte termijn.
Vandaar dat velen de hoop hebben gevestigd op hogesnelheidstreinen
– ter vervanging van korteafstandsvluchten – en de elektrische auto: die
zouden de uitstoot door vliegtuigen voor een groot deel kunnen
compenseren. Vorig jaar was de Tesla Model 3 de meest verkochte auto
in Nederland. De verkoop van internationale treintickets nam, ten opzichte
van 2018, met 13 procent toe. Het vliegtuigverkeer nam echter niet
navenant af.
(2) Treinen mogen dan beduidend minder CO2 uitstoten dan vliegtuigen
– 32 tegenover 230 gram per passagier – ze zijn allerminst klimaat-
neutraal. Zo rijden de Duitse ICE-treinen op stroom die in belangrijke mate
wordt opgewekt door kolen- en gascentrales. Bij de autoproducenten wil
het kwartje evenmin vallen, schreef Pieter Pauw, werkzaam bij de
Frankfurt School of Finance and Management, in NRC Handelsblad.
“Iedere autogeneratie moet sneller, krachtiger en comfortabeler zijn dan
de vorige generatie.” Met alle gevolgen van dien voor het gewicht en
energieverbruik van een nieuwe generatie auto’s. “De zogenaamd
klimaatneutrale Tesla-tank (Pauw doelde op de Tesla Cybertruck, red.) en
de potige Porsche en Polestar zijn klimaatschadelijke
elektriciteitsslurpers.”
(3) Minder vliegen is dus slechts een onderdeel van de oplossing van de
klimaatcrisis: we zouden over de hele linie minder ambulant moeten zijn.
naar: Sander van Walsum
uit: de Volkskrant, 22 augustus 2020
“Steeds meer mensen ontdekken de trein, die zeker voor Europese
vakantiebestemmingen een goed alternatief is.” (regels 106-109 van tekst 2).
222pNoem uit tekstfragment 3 twee kanttekeningen bij deze bewering.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
opgave 3Tekst 3 Iederéén denkt in hokjes
De inleiding van tekst 3 bevat een verschijnsel dat in de tekst nader wordt
toegelicht.
231pWelk verschijnsel wordt beschreven?
In de inleiding staat ook de aanleiding voor het schrijven van de tekst.
241pWat is de aanleiding voor het schrijven van tekst 3?
“Toch zal het nooit gebeuren.” (regel 16)
251pWaarnaar verwijst het woord ‘het’?
“Wat zou het mooi zijn: een samenleving waarin we ieder mens zien als
uniek individu, zonder vooroordelen” (regels 1-4)
261pWaarom is deze wens van de auteur niet te realiseren, volgens tekst 3?
omdat het menselijk brein
bijna alles met stereotypen invult tot een uniek totaalbeeld
ons te laat waarschuwt voor een gebrek aan informatie over de situatie
slecht kan omgaan met stereotypen en vooroordelen
vanzelf de dingen en personen die het opmerkt in categorieën indeelt
“Zelfs al zouden we willen, we kunnen het niet.” (regels 16-18)
Deze bewering is in tegenspraak met twee andere beweringen uit de tekst.
272pCiteer deze twee beweringen. Baseer je antwoord op twee verschillende
alinea’s uit alinea 5 tot en met 11.
282pNoteer twee voordelen van categoriseren die in tekst 3 worden genoemd.
In alinea 6 worden twee voorbeelden gegeven.
291pWelk nadeel van hokjesdenken wordt met deze voorbeelden geïllustreerd?
tekstfragment 4
![(1) […] In het boek De zijkant van de macht schetst Julia Wouters, politicoloog en voormalig politiek assistent van Lodewijk Asscher1), welke patronen vrouwen in de politiek tegenwerken. “Omdat verreweg de meeste…](figuren-opgaven/p10-fig1.webp)
(1) […] In het boek De zijkant van de macht schetst Julia Wouters, politicoloog en voormalig politiek assistent van Lodewijk Asscher1), welke patronen vrouwen in de politiek tegenwerken. “Omdat verreweg de meeste beelden van professionals in ons hoofd die van een man zijn, geloven we 5 eerder dat een man professioneel en competent zal zijn. Een vrouw moet dat keer op keer bewijzen”, schrijft Wouters. “Vrouwen worden eerder als risico gezien. Daardoor is het ‘enger’ ze een kans te geven.” (2) Het tweede patroon: de koorddans. Voor vrouwen in de politiek is het vrijwel onmogelijk de juiste balans te vinden tussen het beeld dat we 10 hebben van een leider (assertief, ambitieus, competitief, eigenschappen die we veelal toeschrijven aan mannen) en de verwachtingen die we hebben van vrouwen (zorgzaam, bescheiden, gericht op samenwerking). Het idee van een vrouwelijke leider is bijna intrinsiek tegenstrijdig, het verwart ons. En dus zoeken we naar redenen voor die verwarring: in haar 15 stijl, persoonlijkheid, uitstraling. naar: Loes Reijmer uit: de Volkskrant, zaterdag 19 maart 2021 noot 1 Lodewijk Asscher: partijleider van de politieke partij Partij van de Arbeid
“Zo hebben veel vrouwelijke hoogleraren wel eens post ontvangen voor
‘de heer…’” (regels 46-48 van tekst 3).
In alinea 1 van tekstfragment 4 is een verklaring te vinden voor dit
stereotiepe beeld van hoogleraar als man.
301pWelke verklaring is dat?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
“Het idee van een vrouwelijke leider is bijna intrinsiek tegenstrijdig, het
verwart ons.” (regels 13-14 van tekstfragment 4)
311pDoor welke werkwijze zou deze intrinsieke tegenstrijdigheid kunnen worden
vermeden volgens tekst 3?
Baseer je antwoord op alinea 5 tot en met 9.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
In de tabel hieronder staat een onvolledige samenvatting van alinea 7 tot en
met 11 van tekst 3.
323pVul de tabel aan. Neem de nummers over en noteer je antwoorden achter de
nummers.
Zorg ervoor dat er correcte zinnen ontstaan.
331pWelk kopje past het best boven alinea 10 en 11 samen?
De onvermijdelijkheid van hokjesdenken
Het nut van stereotypen in de rechtspraak
Het proces van
quick-and-dirty-verwerking
Onderzoek naar stereotypering
“Het is als het zout in de soep, het beïnvloedt de smaak van alle ingrediënten
en je kunt het er niet meer uit halen.” (regels 160-163)
341pWat wordt duidelijk gemaakt met deze vergelijking?
dat we een onveranderlijk beeld van een persoon maken op grond van
de bewuste kennis die we over deze persoon hebben
de kenmerken die we meteen bij deze persoon waarnemen
de kennis over de groep waartoe deze persoon behoort
een afgewogen oordeel dat we over deze persoon hebben
“Alleen met dat inzicht komen we verder.” (regels 184-185)
351pWaarom komen we alleen met dat inzicht verder, volgens tekst 3?
omdat alleen
het besef dat we in hokjes en categorieën denken ervoor kan zorgen dat
de invloed hiervan teruggedrongen wordt
het idee dat we moeten stoppen met vooroordelen ervoor kan zorgen dat
we er ook daadwerkelijk mee stoppen
hiermee duidelijk wordt dat Grunberg een andere uitspraak had moeten
doen om zijn punt kracht bij te zetten
hiermee duidelijk wordt dat het lastig is om te bepalen wie het meest in
hokjes en categorieën denken
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
opgave 4Tekst 4 Ridder
In alinea 1 en 2 van tekst 4 stelt de auteur twee misvattingen aan de orde.
362pGeef aan om welke twee misvattingen het gaat en geef bij elke misvatting
aan waarom het een misvatting is.
Neem de nummers uit de tabel over en noteer je antwoorden achter de
nummers. Geef antwoord in één of meer volledige zinnen.
372pNoem op basis van tekst 4 drie overeenkomsten tussen analoge en digitale
reaguurders.
“Ineens besefte ik: daar heb je hem, de analoge reaguurder!” (regels 38-40)
Een oplettende lezer zou kunnen opmerken dat de auteur in de formulering
“analoge reaguurder” gebruikmaakt van een paradox, een schijnbare
tegenstelling.
382pLeg uit wat deze paradox inhoudt.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord
niet meer dan 30 woorden.
392pLeg uit waarom de formulering “analoge reaguurder” volgens de definitie van
de auteur van tekst 4 toch kloppend is.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord
niet meer dan 35 woorden.
“U als lezer van deze rubriek weet dat vooruitgangsdenken in deze stukjes
wordt bestreden.” (regels 16-18)
401pWelke bewering sluit het best aan bij de visie van de auteur op voor- en
achteruitgangsdenken?
De geschiedenis leert dat de wereld niet beter of slechter wordt.
Nieuwe technieken blijken uiteindelijk meestal ook een verslechtering.
Ondanks alle onbeschoftheid wordt de wereld uiteindelijk wel beter.
Vroeger waren mensen fatsoenlijker dan tegenwoordig.
Stel, je school organiseert een debatavond over omgangsvormen op internet,
naar aanleiding van tekst 4.
411pWelk thema van deze debatavond geeft de strekking van tekst 4 het best
weer?
De digitale revolutie en internet hebben de wereld beter gemaakt.
De opkomst van internet leidt tot veel meer opgestoken middelvingers.
Onbeschoftheid is van alle tijden en komt niet alleen voor op internet.
Vóór het ontstaan van internet waren mensen veel aardiger tegen elkaar.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
