Eindexamen biologie vmbo kb 2002 tijdvak 1

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1Deel van het skelet

In afbeelding 1 is een deel van het skelet van de mens aan de achterzijde weergegeven.

Met R is een bot aangegeven.

11p

Hoe heet bot R?

In afbeelding 1 zijn drie gewrichten met een cijfer aangegeven (1, 2 en 3).

22p

Bij welke van deze gewrichten is de kans op een ontwrichting het grootst?

bij gewricht 1

bij gewricht 2

bij gewricht 3

opgave 2Artrose

Artrose is een zeer pijnlijke aandoening aan gewrichten. Artrose ontstaat door sterke

slijtage van het kraakbeen in gewrichten.

Afbeelding 2 geeft de doorsnede van een heupgewricht weer. Enkele plaatsen in het

gewricht zijn met cijfers aangegeven.

32p

Op welke plaats in afbeelding 2 bevindt zich kraakbeen?

op plaats 1

op plaats 2

op plaats 3

op plaats 4

42p

Bevat kraakbeen meer, minder of evenveel kalk dan been?

meer

minder

evenveel

Beschadigd kraakbeen herstelt niet of nauwelijks, doordat in kraakbeen geen bloedvaten

voorkomen.

51p

Leg uit dat kraakbeen daardoor slecht herstelt.

Artrose treedt meestal eerder op in de knie- en heupgewrichten dan in de elleboog- en

schoudergewrichten.

61p

Geef hiervoor een verklaring.

opgave 3Aorta

In afbeelding 3 is schematisch de bloedsomloop van een mens weergegeven. Enkele

bloedvaten zijn met cijfers aangegeven.

afbeelding 3

72p

Met welk cijfer is de aorta aangegeven?

met cijfer 1

met cijfer 2

met cijfer 3

met cijfer 4

82p

Is de aorta een ader of een slagader? Vervoert de aorta zuurstofarm of zuurstofrijk bloed?

De aorta is een ader die zuurstofarm bloed vervoert.

De aorta is een ader die zuurstofrijk bloed vervoert.

De aorta is een slagader die zuurstofarm bloed vervoert.

De aorta is een slagader die zuurstofrijk bloed vervoert.

Op plaats P ontstaat bij Klaas een vernauwing in het bloedvat.

92p

Wanneer het hart evenveel bloed wegpompt als voor die tijd, neemt dan bij Klaas de

bloedtoevoer naar zijn benen af, blijft die gelijk of neemt die toe?

De bloedtoevoer naar de benen

neemt af.

blijft gelijk.

neemt toe.

opgave 4Griep

Griep wordt veroorzaakt door een virus. Als iemand die griep heeft, hoest of niest, kunnen

er vochtdruppeltjes met daarin het griepvirus in de lucht komen. Door het inademen van

zulke druppeltjes treedt besmetting met het griepvirus op.

102p

Treedt besmetting sneller op bij het inademen door de mond of bij het inademen door de

neus? Of maakt het geen verschil?

bij het inademen door de mond

bij het inademen door de neus

het maakt geen verschil

Als het griepvirus het lichaam binnengedrongen is, duurt het enige tijd voordat

ziekteverschijnselen optreden.

De verschijnselen zijn onder andere hoge koorts, spierpijn en hoofdpijn. Deze zijn het

gevolg van de reacties van het lichaam op het binnengedrongen virus.

Eén van de reacties is het produceren van antistoffen.

112p

Welke bloeddeeltjes produceren antistoffen?

bloedplaatjes

rode bloedcellen

witte bloedcellen

opgave 5Melanine

In de huid komen cellen voor die het pigment melanine produceren. De productie van

melanine wordt gestimuleerd door ultraviolet licht. Je huid wordt daardoor donkerder.

Melanine beschermt tegen de schadelijke werking van ultraviolet licht.

122p

In welk deel van de huid wordt pigment gemaakt?

in de hoornlaag

in de kiemlaag

in de lederhuid

Wanneer je niet meer in de zon komt, wordt er geen extra melanine meer gevormd. Na

enkele weken heb je dan je oorspronkelijke kleur weer terug.

131p

Leg uit waardoor de donkerder huidskleur in de loop van die tijd verdwijnt.

Sommige mensen zijn niet in staat om pigment te vormen in hun huid, in hun haren en in de

iris van hun ogen. Zo iemand wordt een albino genoemd.

Bij mensen is het gen voor albinisme recessief. Een echtpaar krijgt een tweeling. De ene

baby heeft een donkere huid. De andere baby is een albino.

142p

Kan deze tweeling één-eiig zijn? En twee-eiig?

alleen één-eiig

alleen twee-eiig

zowel één-eiig als twee-eiig

opgave 6Babymelk

Tijdens een zwangerschap wordt in het lichaam van de aanstaande moeder het hormoon

prolactine gemaakt. Door prolactine komt de melkproductie op gang. Bij sommige baby’s

bevat het bloed vlak na de geboorte een beetje prolactine dat afkomstig is van de moeder.

151p

Hoe heet het orgaan waar stoffen, zoals onder andere prolactine, vanuit het bloed van de

moeder afgegeven worden aan het bloed van de foetus?

Prolactine heeft dezelfde invloed op de melkklieren van een baby als op de melkklieren van

de moeder. Daardoor produceren sommige pasgeboren baby’s een beetje melk.

161p

Leg uit waardoor deze melkproductie bij baby’s na korte tijd weer stopt.

opgave 7Gele vlek

Bij oudere mensen vermindert soms het gezichtsvermogen doordat de gele vlek wordt

aangetast.

172p

Welk vlies van het oog wordt door deze aandoening aangetast?

het hoornvlies

het netvlies

het vaatvlies

In afbeelding 4 is een schematische doorsnede van een oog weergegeven. Drie gebieden

zijn met cijfers aangegeven.

afbeelding 4

182p

In welk gebied bevindt zich de genoemde aantasting?

in gebied 1

in gebied 2

in gebied 3

192p

Welk type zintuigcellen is bij deze aandoening vooral aangetast? Heeft dit invloed op het

zien van kleuren?

Vooral de kegeltjes zijn aangetast en dit heeft invloed op het zien van kleuren.

Vooral de kegeltjes zijn aangetast, maar dit heeft geen invloed op het zien van kleuren.

Vooral de staafjes zijn aangetast en dit heeft invloed op het zien van kleuren.

Vooral de staafjes zijn aangetast, maar dit heeft geen invloed op het zien van kleuren.

opgave 8Voortplanting

In afbeelding 5 is een aantal organen van een man weergegeven.

Enkele delen zijn met cijfers aangegeven.

202p

Met welk cijfer is de prostaat aangegeven?

Drie delen van het voortplantingsstelsel zijn:

• bijbal

• prostaat

• teelbal

Vier taken van het voortplantingsstelsel zijn:

• het opslaan van geslachtscellen

• het produceren van geslachtscellen

• het produceren van geslachtshormonen

• het produceren van zaadvocht

Op de bijlage staat een tabel.

213p

Kruis in de tabel op de bijlage aan welke taak of welke taken elk orgaan heeft.

opgave 9Chromosomale afwijkingen

Straling en bepaalde stoffen kunnen veranderingen in de chromosomen veroorzaken.

221p

Hoe noemt men deze veranderingen?

Als zo’n verandering optreedt in een geslachtscel, dan kan deze afwijking worden

doorgegeven aan een kind.

Zo heeft een eicel soms een chromosoom te veel. Een embryo dat na bevruchting uit zo’n

eicel groeit, heeft dan in alle cellen 47 chromosomen. Deze afwijking wordt een trisomie

genoemd. Door het stijgen van de leeftijd van de moeder neemt de kans op bepaalde vormen

van trisomie toe.

In tabel 1 is van een aantal jaren de leeftijd weergegeven waarop vrouwen in een aantal

Europese landen hun eerste kind krijgen.

tabel 1

1970 1980 1990 1993 1995 1997 België 24,3 24,5 26,4 27,0 – – Duitsland – – – 27,5 28,1 – Engeland 23,5 24,5 25,5 26,2 26,7 – Hongarije 22,1 22,4 22,5 22,6 22,9 23,4 Ierland 25,3 24,9 26,3 26,6 27,0 27,0 Nederland 24,3 25,6 27,6 28,3 28,6 29,0 Noorwegen 23,6 25,2 25,5 26,0 26,5 27,0 Oostenrijk 23,9 24,6 26,2 26,2 26,5 –

231p

Leid uit de tabel af in welk land de kans op trisomie als gevolg van de leeftijd van de

moeder het laagst is.

Er zijn technieken om enige tijd na de bevruchting cellen van een embryo weg te nemen.

Deze cellen kunnen dan onderzocht worden op afwijkingen aan de chromosomen.

241p

Noem de naam van zo’n techniek.

opgave 10Konijnen

Bij konijnen komen verschillende vachtkleuren voor, zoals een donkere vacht en een

vachtkleur die ’Himalaya-type’ wordt genoemd (zie afbeelding 6). Het gen voor donkere

vachtkleur is dominant (A).

De stamboom in afbeelding 6 geeft de overerving van de vachtkleur in een konijnenfamilie

weer. Enkele konijnen zijn aangegeven met een cijfer.

253p

Geef de genotypen van konijn 1, 2 en 3.

Schrijf het zó op:

genotype 1: ………

genotype 2: ………

genotype 3: ………

Konijn 3 uit de stamboom paart met een heterozygoot donker konijn.

261p

Hoe groot is de kans op een nakomeling van het ’Himalaya-type’?

opgave 11De kamperfoelie

Afbeelding 7 geeft een kamperfoelie-plant weer. De kamperfoelie heeft witte bloemen. afbeelding 7

→ Welk proces kan alleen optreden in de groene delen van de kamperfoelie, maar niet in de witte? Delen van de kamperfoelie-bloemen zijn: eicel, meeldraad, stamper en stuifmeelkorrel.

Hoe heet het vrouwelijke voortplantingsorgaan van de kamperfoelie? En de vrouwelijke voortplantingscel? vrouwelijke voortplantingsorgaan vrouwelijke voortplantingscel A meeldraad eicel B meeldraad stuifmeelkorrel C stamper eicel D stamper stuifmeelkorrel De bloemen van de kamperfoelie worden bestoven. Drie leerlingen geven elk een omschrijving van bestuiving bij kamperfoelie. Lisa: Een vlinder bezoekt een kamperfoelie-bloem om nectar op te zuigen, waarbij zaden aan het behaarde lijf van de vlinder blijven plakken. Michel: Een vlinder met kamperfoelie-stuifmeel aan zijn lijf bezoekt een kamperfoelie- bloem; het stuifmeel blijft aan de stempel van de bloem kleven. Noor: In de kamperfoelie-bloem versmelt een stuifmeelkorrel met een eicel.

Wie geeft een juiste omschrijving van bestuiving? A Lisa B Michel C Noor

opgave 12Resten van uitgestorven dieren

In Azië is een kaakbeen met kiezen van een oerwalvis gevonden (zie afbeelding 8). Men schat dat de resten 48 miljoen jaar oud zijn. In Nederland worden regelmatig resten gevonden van uitgestorven mammoeten. In afbeelding 8 zijn een schedel en een kies van zo’n mammoet getekend. Uit zulke resten kan men afleiden wat voor voedsel die dieren aten. afbeelding 8

Was het voedsel van de oerwalvis vooral dierlijk of vooral plantaardig? En van de mammoet? voedsel van de oerwalvis voedsel van de mammoet A vooral dierlijk vooral dierlijk B vooral dierlijk vooral plantaardig C vooral plantaardig vooral dierlijk D vooral plantaardig vooral plantaardig

opgave 13De Europese maïsboorder

De Europese maïsboorder (zie afbeelding 9) is een insect dat schadelijk is voor de

maïsplant. De rupsen voeden zich met weefsel van de maïsplant en daarvoor boort de

Europese maïsboorder gangen door bladeren en stengels.

311p

Hoe heten de ademhalingsorganen van maïsboorders?

Door gangen te boren in de stengel van een maïsplant verstoren de rupsen het vervoer van

water, mineralen en suikers.

322p

Verstoort de Europese maïsboorder het vervoer in de bastvaten? En in de houtvaten?

alleen in de bastvaten

alleen in de houtvaten

zowel in de bastvaten als in de houtvaten

Rijpe maïskorrels bevatten gemiddeld 17% koolhydraten, 3% eiwitten en 1% vetten.

332p

Zijn mineralen grondstoffen voor de opbouw van maïskorrels? En zijn suikers grondstoffen

voor de opbouw van maïskorrels?

geen van beide

alleen mineralen

alleen suikers

zowel mineralen als suikers

rupsen per 100 planten 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98

De maïsboorder veroorzaakt vooral schade in de Verenigde Staten. Jaarlijks wordt daar

geteld hoeveel rupsen er voorkomen. In afbeelding 10 zijn de resultaten van zulke tellingen

gedurende een aantal jaren in de staat Wisconsin weergegeven.

341p

In welk jaar is de schade aan de maïsproductie door de maïsboorders hoogstwaarschijnlijk

het kleinst geweest?

In afbeelding 10 is te zien dat in sommige jaren het aantal rupsen sterk gedaald was ten

opzichte van het jaar daarvoor.

351p

In welk jaar was deze daling het sterkst?

Het is onderzoekers in de Verenigde Staten door genetische modificatie gelukt om een

nieuw maïsras te ontwikkelen: Bt-maïs. Ze hebben daarvoor van een bacterie een deel

overgebracht in een cel van een maïsplant. Cellen van deze Bt-maïsplanten maken daardoor

een gifstof die maïsboorders doodt. Maïstelers hoeven dan minder

insectenbestrijdingsmiddelen te gebruiken.

362p

Welk deel van de bacterie is overgebracht?

een deel van de celwand

een deel van een chromosoom

een deel van het celmembraan

Een maïsteler overweegt Bt-maïs te verbouwen. In een tijdschrift leest hij echter dat er

maïsboorders bestaan die resistent zijn tegen de gifstof van Bt-maïs. De resistentie wordt

veroorzaakt door een recessief gen.

372p

Welk genotype hebben resistente maïsboorders?

opgave 14Straatlantaarns

Langs steeds meer snelwegen worden straatlantaarns geplaatst om de veiligheid op die

wegen te vergroten. Biologen zijn bang dat de extra verlichting het natuurlijke gedrag van

vogels verstoort. Ze vermoeden dat bijvoorbeeld grutto’s in de buurt van verlichte

snelwegen vroeger in het voorjaar gaan broeden.

381p

393p

Als vogels vroeger in het voorjaar

gaan broeden, levert dat nadelen

op voor de jonge vogels.

Noem zo’n nadeel.

Beschrijf een werkplan waarmee

de invloed van straatverlichting op

het broedgedrag van grutto’s onderzocht

kan worden.

opgave 15Verzuring

Verzuring van het milieu wordt vooral veroorzaakt door gassen zoals ammoniak,

stikstofoxide en zwaveldioxide.

402p

Welk van deze afvalgassen is voornamelijk afkomstig uit de veeteelt?

ammoniak

stikstofoxide

zwaveldioxide

Een gevolg van verzuring is dat de wortelharen van planten worden aangetast. Dat heeft

nadelen voor de plant.

411p

Noem zo’n nadeel.

opgave 16Wijn maken

Bij het maken van wijn worden druiven geperst. Het druivensap dat hierbij ontstaat, wordt

’most’ genoemd. In most zijn van nature verschillende soorten gisten aanwezig. De

bodemgesteldheid en de hoeveelheid zonlicht hebben invloed op de kwaliteit van de wijn.

Ook is de kwaliteit afhankelijk van de in de most aanwezige soorten gisten.

421p

Noem een abiotische factor uit de tekst die de kwaliteit van wijn beïnvloedt.

432p

Tot welke groep organismen behoren gisten?

tot de bacteriën

tot de dieren

tot de planten

tot de schimmels

De gisten breken koolhydraten in de most af. Hierbij ontstaat onder andere koolstofdioxide

en water.

441p

Welke andere stof wordt door de gisten gevormd bij het afbreken van koolhydraten?

Enkele producten zijn oliebollen, yoghurt en zuurkool.

452p

Welk van deze producten wordt gemaakt met behulp van gisten?

oliebollen

yoghurt

zuurkool

opgave 17De Noordzee

In afbeelding 12 is een deel van een voedselweb van de Noordzee weergegeven.

De pijlen naar het schip geven aan dat er ook organismen door de mens gevangen en

gegeten worden. afbeelding 12 zeehond haring kabeljauw plantaardig plankton dierlijk plankton schol mossel

De Noordzee is nogal troebel. Dit wordt veroorzaakt door de grote hoeveelheden plankton.

Plankton bestaat uit zeer kleine dierlijke en plantaardige organismen.

462p

Behoort dierlijk plankton tot de producenten? En plantaardig plankton?

Alleen dierlijk plankton behoort tot de producenten.

Alleen plantaardig plankton behoort tot de producenten.

Zowel dierlijk als plantaardig plankton behoren tot de producenten.

472p

Schrijf uit het voedselweb van afbeelding 12 een voedselketen op van vijf soorten

organismen.

Zeehonden eten vooral veel aan het eind van de zomer. Daardoor wordt een dikke vetlaag

opgebouwd voor de winter.

482p

Noem twee functies van deze vetlaag.

Vervuilende stoffen afkomstig uit huishoudens, industrie en landbouw komen via de grote

rivieren in de Noordzee terecht. Het water bevat niet-afbreekbare giftige stoffen, zoals

PCB’s. Deze stoffen blijken zich voor een deel op te hopen in het vetweefsel van

zeehonden.

491p

Hoe wordt dit ophopen van giftige stoffen genoemd?

opgave 18Project voeding

Bekijk eerst het boekje met informatie 1 tot en met 5 over gezonde voeding. Je kunt de informatie gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 50 tot en met 55. De kans op besmetting van voedsel met bacteriën kan verminderd worden door in de keuken hygiënisch te werken. Eén van de posters gaat over hygiëne.

→ Noem twee manieren waarop, volgens de poster, voedsel met bacteriën besmet kan raken. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Twee ziekteverschijnselen zijn: constante vermoeidheid en verminderde bloedstolling. Koen heeft een tekort aan ijzer. In informatie 2 wordt de functie van ijzer in het lichaam genoemd.

Welk van deze ziekteverschijnselen kan of welke kunnen bij Koen door het ijzertekort ontstaan? A geen van beide B alleen constante vermoeidheid C alleen verminderde bloedstolling Als baby’s gebrek hebben aan vitamine D kunnen daardoor afwijkingen ontstaan.

Wat is een gevolg van een tekort aan vitamine D? A minder weerstand tegen infectieziekten B spierzwakte C zwakke botten Volgens het Voorlichtingsbureau voor de Voeding eten veel Nederlanders ongezond.

Welk voedingsadvies zou moeten worden opgevolgd om dat gedrag te veranderen? brood en groente volle yoghurt en kaas A meer eten meer eten B meer eten minder eten C minder eten meer eten D minder eten minder eten Informatie 4 toont de hoeveelheid ijzer die per dag voor het lichaam aanbevolen wordt. Voor vrouwen tussen de 20 en 50 jaar wordt een andere hoeveelheid aanbevolen dan voor mannen tussen 20 en 50 jaar.