bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2002, tijdvak 2

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1Een kat

In afbeelding 1 is het skelet van een kat getekend. De botten hebben dezelfde namen als de
botten van een mens.
figuur bij de opgave
12p
Hoe heet bot P?
A borstbeen
B borstwervel
C rib
D sleutelbeen
22p
Welk cijfer geeft het ellebooggewricht aan?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 4
32p
Wat voor type kiezen heeft een kat?
A knipkiezen
B knobbelkiezen
C plooikiezen

opgave 2De nek

Het menselijk hoofd, dat bij volwassenen ongeveer vier kilogram weegt, rust op de halswervels in de nek. Tussen de wervels bevinden zich tussenwervelschijven. De tekening in afbeelding 2 geeft een deel van de wervelkolom weer. afbeelding 2
→ Noem een functie van de tussenwervelschijven. De nek is de verbinding tussen het hoofd en de rest van het lichaam. In de nek bevinden zich bloedvaten, onder andere de halsslagaders.
Stroomt het bloed door de halsslagaders naar het hoofd toe of van het hoofd af? Is het bloed in de halsslagaders zuurstofarm of zuurstofrijk? het bloed stroomt het bloed is A naar het hoofd toe zuurstofarm B naar het hoofd toe zuurstofrijk C van het hoofd af zuurstofarm D van het hoofd af…

Stroomt het bloed door de halsslagaders naar het hoofd toe of van het hoofd af? Is het bloed in de halsslagaders zuurstofarm of zuurstofrijk? het bloed stroomt het bloed is A naar het hoofd toe zuurstofarm B naar het hoofd toe zuurstofrijk C van het hoofd af zuurstofarm D van het hoofd af zuurstofrijk In afbeelding 3 zijn spieren aan de rechterzijde van de nek weergegeven. afbeelding 3

→ Aan welke twee verschillende botten zit de onderzijde van spier R vast?

opgave 3Gewicht

Birgit is heel tevreden met haar gewicht. Ze let goed op wat ze eet, vooral op de
tussendoortjes.
Op een avond wil ze bij een glas cola wat lekkers eten. Honger heeft ze niet, want ze heeft
genoeg gegeten. Ze kan kiezen tussen chips en een even grote hoeveelheid Japanse mix (zie
afbeelding 4).
Niet alle voedingsstoffen leveren evenveel energie (zie tabel 1).
figuur bij de opgave
tabel 1 1 gram eiwit levert 17 kJ
1 gram koolhydraten levert 17 kJ
1 gram vet levert 38 kJ
72p
Welke zoutjes kan ze in dit geval het beste kiezen? Leg je antwoord uit met behulp van een
berekening. Gebruik daarbij de gegevens uit afbeelding 4 en uit tabel 1.
Birgit ging altijd met de bus naar de school. Ze besluit om voortaan de fiets te nemen. De
samenstelling van haar maaltijden zal ze hierdoor moeten aanpassen, omdat ze niet méér
wil gaan eten.
82p
Noem twee voedingsstoffen die Birgit méér moet gaan eten.

opgave 4Fluoride en cariës

De meest voorkomende vorm van tandbederf is cariës. In Nederland was in 1953 een
onderzoek gestart om na te gaan of het gebruik van fluoride het ontstaan van cariës
tegengaat. In de gemeente Tiel werd fluoride aan het drinkwater toegevoegd. In de
vergelijkbare stad Culemborg werd geen fluoride aan het drinkwater toegevoegd. Na enige
jaren werd de toestand van de gebitten van 11-, 13- en 15-jarigen in beide gemeenten met
elkaar vergeleken.
Het resultaat van het onderzoek was het volgende:
Leeftijd Gemiddeld aantal gaatjes per kind in Tiel Gemiddeld aantal gaatjes per kind in Culemborg 11 0,7 2,9 13 2,0 5,1 15 4,5 8,8
In de bijlage vind je een stuk grafiekpapier.
92p
Zet hierop de resultaten van het onderzoek uit in een staafdiagram.
Uit de resultaten heeft men conclusies getrokken over de invloed van fluor op het gebit.
101p
Schrijf één conclusie op.

opgave 5Melk tegen salmonella-infectie

Als eiwitrijk voedsel niet voldoende verhit is geweest, kan dat ertoe leiden dat
salmonellabacteriën het lichaam binnenkomen. Slechts een klein deel van de bacteriën
bereikt de dunne darm.
111p
Leg uit waardoor de meeste salmonellabacteriën de maag niet levend verlaten.
Salmonellabacteriën kunnen de wand van de dunne darm passeren en gaan dan met het
bloed onder andere naar de lever.
122p
Hoe heet het bloedvat waardoor de bacteriën vanuit de dunne darm rechtstreeks de lever
bereiken?
A de darmslagader
B de leverader
C de leverslagader
D de poortader
Uit onderzoek met ratten is gebleken dat calcium de darmwand zo beïnvloedt, dat de
bacteriën er niet meer doorheen kunnen. Melk bevat veel calcium. Men vermoedt daarom
dat melk een salmonella-infectie tegengaat. Voor het onderzoek gebruikte men twee
groepen ratten, die voedsel hadden gekregen dat besmet was met salmonella.
133p
Beschrijf een werkplan van een onderzoek met twee even grote groepen ratten, waarmee
onderzocht kan worden of melk een salmonella-infectie tegengaat.

opgave 6Kleuren zien

Afbeelding 5 geeft een deel van het zenuwstelsel van de mens weer.
Vier delen zijn aangegeven met letters.
figuur bij de opgave
Martin ziet een rode roos.
142p
In welk van de delen P, Q, R en S vindt bewustwording van de rode kleur plaats?
A in deel P
B in deel Q
C in deel R
D in deel S
Om kleuren te kunnen zien, spelen bepaalde zintuigcellen in het oog een belangrijke rol.
152p
In welk deel van het oog bevinden deze zintuigcellen zich?
A in het hoornvlies
B in het netvlies
C in het vaatvlies

opgave 7Ademhalen

In afbeelding 6 is de stand van het middenrif (tekening 1 en 2) en van de ribben (tekening 3 en 4) weergegeven op verschillende momenten tijdens de ademhaling. afbeelding 6
Welke tekening geeft de stand van het middenrif weer van iemand die net diep heeft ingeademd? En welke tekening geeft de stand van de ribben weer op datzelfde moment? stand van het middenrif stand van de ribben A tekening 1 tekening 3 B tekening 1 tekening 4 C tekening 2 tekening 3 D tekening 2…

Welke tekening geeft de stand van het middenrif weer van iemand die net diep heeft ingeademd? En welke tekening geeft de stand van de ribben weer op datzelfde moment? stand van het middenrif stand van de ribben A tekening 1 tekening 3 B tekening 1 tekening 4 C tekening 2 tekening 3 D tekening 2 tekening 4

opgave 8Bloedvaten

In afbeelding 7 zijn schematisch een slagader, een ader en een aantal haarvaten getekend.
Deze bloedvaten behoren tot de kleine bloedsomloop. De dikte van de wanden is niet
weergegeven. De pijlen geven de stroomrichting van het bloed in de bloedvaten aan.
P Q R
Drie organen van een mens zijn: de lever, een long en de nier.
172p
In welk van deze organen kunnen de getekende bloedvaten voorkomen?
A in de lever
B in een long
C in de nier
182p
Welke van de bloedvaten P, Q en R heeft de dikste wand?
A bloedvat P
B bloedvat Q
C bloedvat R
192p
In welke van de bloedvaten P, Q en R in de kleine bloedsomloop is de hoeveelheid zuurstof
het grootst?
A in bloedvat P
B in bloedvat Q
C in bloedvat R

opgave 9Hamsters

Bij hamsters komt de vachtkleur bruin en wit voor. Het gen voor bruine vachtkleur is
dominant.
Een bruine hamster wordt gekruist met een witte. In de stamboom van afbeelding 8 is
weergegeven welke nakomelingen ze krijgen.
afbeelding 8 1 2 Legenda: = wit vrouwtje = wit mannetje = bruin vrouwtje = bruin mannetje
202p
Geef de genotypen van nummer 1 en 2 uit afbeelding 8 (gebruik de letters A en a).
Schrijf het zó op je blaadje:
genotype nr. 1: …………
genotype nr. 2: …………
Hamster nummer 1 en 2 worden nog een keer met elkaar gekruist. Ze krijgen één jong.
211p
Hoe groot is de kans dat het jong wit is?

opgave 10Ruggenmerg

Afbeelding 9 geeft een dwarsdoorsnede weer van het ruggenmerg van de mens met bijbehorende zenuwen. Drie plaatsen zijn met letters aangegeven. afbeelding 9
Bevinden zich cellichamen van gevoelszenuwcellen op één van de aangegeven plaatsen in afbeelding 9? Zo ja, op welke plaats? A nee B ja, op plaats P C ja, op plaats Q D ja, op plaats R Door een ongeluk is de zenuw op plaats Q doorgesneden. Deze zenuw staat in verbinding met een arm.
Veroorzaakt deze doorsnijding in de arm gevoelloosheid? En verlammingsverschijnselen? gevoelloosheid verlammingsverschijnselen A ja ja B ja nee C nee ja D nee nee

opgave 11Verschillen en overeenkomsten

Planten en dieren vertonen zowel verschillen als overeenkomsten in de bouw van hun
cellen.
Een leerling kreeg de opdracht om zulke verschillen en overeenkomsten in een schema weer
te geven. Op de bijlage staat dit schema.
242p
Geef met een kruisje of met kruisjes aan of de twee groepen organismen celkernen,
celwanden en bladgroenkorrels bezitten.

opgave 12Zwangerschap

Tijdens een menstruatiecyclus wordt het baarmoederslijmvlies afgebroken en weer
opgebouwd. Afbeelding 10 geeft schematisch deze afbraak en opbouw weer gedurende een
periode van enkele weken.
dikte baarmoeder- slijmvlies 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 1 2 3 dagen
252p
In welke periode vindt de menstruatie plaats?
A tussen dag 1 en dag 7
B tussen dag 7 en dag 14
C tussen dag 14 en dag 21
D tussen dag 21 en dag 28
In een bepaalde periode tijdens de menstruatiecyclus wordt een eicel bevrucht.
Afbeelding 11 geeft de geslachtsorganen van een vrouw schematisch weer.
2 3 1 4
262p
In welk van de delen 1, 2, 3 of 4, vindt gewoonlijk de bevruchting van een eicel plaats?
A deel 1
B deel 2
C deel 3
D deel 4
Van één van de delen uit afbeelding 11 spelen de spieren van de wand een belangrijke rol
bij het naar buiten duwen (uitdrijven) van de baby tijdens de geboorte.
272p
Welk deel is dat?
A deel 1
B deel 2
C deel 3
D deel 4

opgave 13De pinksterbloem

In de maanden april, mei en juni zijn sommige weilanden en slootkanten lila van kleur. Dat
komt doordat daar dan pinksterbloemen bloeien.
In afbeelding 12 is een pinksterbloem weergegeven. Een aantal delen is vergroot.
afbeelding 12
De lila kleur van de bloem wijst erop dat de bloem door insecten wordt bestoven.
281p
Noem nog een ander kenmerk uit afbeelding 12, waaruit eveneens blijkt dat de
pinksterbloem door insecten wordt bestoven.
De wortelstok van de pinksterbloem is een ondergronds deel. Hierin is reservevoedsel
opgeslagen.
292p
Welke stof wordt vooral als reservevoedsel in de wortelstok opgeslagen?
A eiwit
B vet
C vitamine
D zetmeel
In afbeelding 12 is te zien hoe pinksterbloemen zich kunnen voortplanten.
302p
Planten pinksterbloemen zich geslachtelijk voort? En ongeslachtelijk?
A alleen geslachtelijk
B alleen ongeslachtelijk
C zowel geslachtelijk als ongeslachtelijk
312p
Uit welk deel van de plant ontstaat deel 7?
A uit deel 2
B uit deel 5
C uit deel 6
322p
Hebben de twee plantjes die uit knoppen zijn ontstaan (zie nummer 3 in afbeelding 12)
hetzelfde fenotype als de plant waaraan ze zijn gegroeid? En hetzelfde genotype?
A alleen hetzelfde fenotype
B alleen hetzelfde genotype
C zowel hetzelfde fenotype als hetzelfde genotype

opgave 14Bestrijding van plagen

Een groot probleem waar veel mensen in de wereld mee kampen, is het gebrek aan voedsel.
En het feit dat één derde van de oogsten door plagen wordt aangetast, doet daar geen goed
aan. Ook belemmeren andere planten de groei van gewassen. Jarenlang hebben mensen
grote hoeveelheden chemische bestrijdingsmiddelen gebruikt om plagen en andere planten
te bestrijden.
332p
Noem twee oorzaken waardoor andere planten de groei van voedingsgewassen
bemoeilijken.
De chemische bestrijdingsmiddelen die men vroeger gebruikte waren niet afbreekbaar en
bovendien niet selectief. Dit laatste wil zeggen: ze doodden niet alleen de schadelijke
dieren die er mee in aanraking kwamen. In boomgaarden doodden ze bijna alle insecten. De
opbrengst aan fruit verminderde hierdoor.
341p
Leg uit waardoor er minder vruchten aan de bomen ontstaan als bijna alle insecten worden
gedood.
Vooral in westerse landen wordt op grote oppervlakten hetzelfde gewas verbouwd.
351p
Hoe noemt men deze manier van verbouwen?
361p
Leg uit dat door deze manier van verbouwen eerder plagen optreden.

opgave 15Het koolstofdioxidegehalte van de lucht

Het koolstofdioxidegehalte van de lucht neemt al jaren toe. In afbeelding 13 staan de
veranderingen sinds 1800 weergegeven.
400 CO -gehalte 2 van de lucht (ppmv) 300 200 100 0 1800 1850 1900 1930 1960 2000 jaren
De toename van het koolstofdioxidegehalte in de periode tussen 1800 en 1900 is anders dan
de toename tussen 1900 en 2000.
371p
Noem een oorzaak van de stijging van het koolstofdioxidegehalte.
382p
Wat is het gevolg van de toename van het koolstofdioxidegehalte van de lucht?
A accumulatie in voedselketens
B daling van de zeespiegel
C toename van het broeikaseffect

opgave 16Het Buurserzand

Het Buurserzand is een natuurgebied in het zuidoostelijk deel van Twente. Het is eigendom van de Vereniging Natuurmonumenten. In het Buurserzand werden in 1998 bij tellingen 106 verschillende vogelsoorten waargenomen. Van enkele vogelsoorten zijn in afbeelding 14 de aantallen broedparen in 1990,…

Het Buurserzand is een natuurgebied in het zuidoostelijk deel van Twente. Het is eigendom van de Vereniging Natuurmonumenten. In het Buurserzand werden in 1998 bij tellingen 106 verschillende vogelsoorten waargenomen. Van enkele vogelsoorten zijn in afbeelding 14 de aantallen broedparen in 1990, 1993 en 1998 weergegeven. afbeelding 14 broedparen aantal 110/100 90/80 70/60 n i p n i p u w c h t e r i k p e r p e r a r t u i t a a l e r s u t s w a l s p e u w p i e p i e s t a tt a p e w w a t h o h t z t e e e o m r a s o o d o r s w i e l n a c b o n o m l b o i n e b o k l e

→ Van welke vogelsoorten werden wel broedparen waargenomen in 1998, maar niet in 1990 en niet in 1993?
→ Hoeveel broedparen van de wielewaal zijn er in 1993 in het Buurserzand waargenomen?
→ Van welke vogelsoorten werd in 1993 een afname van het aantal broedparen ten opzichte van 1990 waargenomen?

opgave 17De rivier

Bekijk eerst het boekje met informatie over de rivier. Je kunt de informatie gebruiken bij het
beantwoorden van de vragen 42 tot en met 50.
De camping (zie informatie 1) loost ongezuiverd rioolwater in de rivier. Hierdoor neemt de
hoeveelheid resten van organismen (organisch afval) in de rivier toe.
422p
Noem twee soorten organisch afval die veel in het rioolwater van de camping voorkomen.
Het organisch afval uit het rioolwater van de camping wordt door organismen in de rivier
afgebroken.
432p
Hoe wordt dit proces genoemd?
A accumulatie
B uitspoeling
C zelfreinigend vermogen
Overal in de rivier komen bacteriën voor. Het aantal bacteriën is echter niet overal even
groot.
441p
Op plaats B in de rivier is het aantal bacteriën groter dan op plaats E. Geef hiervoor een
verklaring.
In de rivier leven onder andere larven van ééndagsvliegen (zie informatie 1). In
afbeelding 15 is een volwassen ééndagsvlieg weergegeven.
afbeelding15
figuur bij de opgave
451p
Geef de naam van het ademhalingsstelsel van een volwassen ééndagsvlieg.
De organismen die genoemd worden in informatie 2 vormen samen een voedselweb.
463p
Noteer dit volledige voedselweb.
In informatie 3 staat dat klimopbladige waterranonkel voorkomt in een rivier op plaatsen
die voedselarm zijn.
472p
Waar bevat de rivier de kleinste hoeveelheid voedingszouten?
A voor plaats A
B tussen plaats A en plaats B
C tussen plaats B en plaats C
D tussen plaats C en plaats D
482p
Uit welk deel van de rivier is het water afkomstig waarvan de dieren zijn afgebeeld in
informatie 4?
A tussen plaats A en plaats B
B tussen plaats B en plaats C
C tussen plaats C en plaats D
D tussen plaats D en plaats E
In informatie 4 is een aantal dieren weergegeven uit het water van de rivier. Dier P is
afgebeeld op ware grootte.
492p
Bepaal de naam van diersoort P met behulp van de determineertabel (informatie 7). Noteer
de nummers van elke stap die je bij het determineren neemt.
De meeste campinggasten zwemmen in de rivier voor of op plaats A (zie informatie 5 en 6).
502p
Op welke plaats heeft het rivierwater dezelfde kwaliteit als op plaats A?
A plaats B
B plaats C
C plaats D
D plaats E
√(Einde)
Lees verder