bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2016, tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Huidvlekken

11p
Bijna iedereen heeft wel één of meer moedervlekken. Zo’n donkerbruin
vlekje in de huid is een opeenhoping van cellen met pigment.
figuur bij de opgave
In de afbeelding zie je een stukje huid.
Welke letter geeft de laag aan waarin pigment wordt gemaakt?
A letter P
B letter Q
C letter R
Wijnvlekken zijn rode huidvlekken. Ze zijn groter dan moedervlekken en komen minder vaak voor.
21p
Een wijnvlek wordt veroorzaakt door wildgroei van kleine bloedvaatjes in
de huid.
Hoe heet de huidlaag waarin zich bloedvaatjes bevinden?
A hoornlaag
B kiemlaag
C lederhuid
31p
Door behandeling met laserstralen kan een wijnvlek lichter van kleur
worden. Laserstralen worden opgenomen door rode bloedcellen. Hierdoor
wordt het bloed op die plek verhit en gaan de bloedvaatjes kapot.
figuur bij de opgave
De letters in de afbeelding geven drie typen bloeddeeltjes aan.
Welke letter geeft het type aan dat laserstralen opneemt volgens de
informatie hierboven?
A letter S
B letter T
C letter U

opgave 2Bevers

Bevers zijn grote knaagdieren die in en om het water leven. Ze hebben achterpoten met zwemvliezen. Hun grote snijtanden gebruiken ze om mee te knagen. De dieren kunnen hun neusgaten afsluiten. Bevers gebruiken delen…

Bevers zijn grote knaagdieren die in en om het water leven. Ze hebben achterpoten met zwemvliezen. Hun grote snijtanden gebruiken ze om mee te knagen. De dieren kunnen hun neusgaten afsluiten. Bevers gebruiken delen van bomen en struiken als bouwmateriaal voor de holen waarin ze leven. Ze gebruiken takken en bladeren ook als voedsel. In de brede staart wordt veel vet opgeslagen als reservestof voor de winter. Als er gevaar is, slaat een bever met die platte staart op het water. Een bever krijgt twee tot vier jongen per keer. De jongen worden zes weken gezoogd.

41p
Twee levenskenmerken zijn:
− reageren op prikkels
− voortplanting
Is er in de informatie hierboven sprake van deze levenskenmerken?
A van geen van beide
B alleen van reageren op prikkels
C alleen van voortplanting
D van reageren op prikkels en van voortplanting
51p
In de informatie hierboven worden enkele eigenschappen van bevers
genoemd die aanpassingen zijn aan het leven in het water.
Schrijf zo’n eigenschap op en geef aan wat het voordeel daarvan is als
een bever in het water is.
Schrijf je antwoord zó op:
eigenschap:.....................
voordeel:..........................
61p
In de afbeelding zie je een snijtand in de kaak van een bever.
figuur bij de opgave
De voorkant van de kroon is bedekt met een harde laag. Deze laag
beschermt het deel van de tand daaronder en heeft dezelfde naam als de
buitenste laag van tanden bij mensen.
Hoe heet deze harde laag?
A cement
B glazuur
C tandbeen
71p
Bevers leven in gebieden met veel water, bomen en struiken.
Hoe wordt zo’n gebied met alle biotische en abiotische factoren daarin
genoemd?
A ecosysteem
B piramide van biomassa
C populatie
D voedselweb

opgave 3PV

PV is een zeldzame ziekte waarbij het beenmerg te veel bloeddeeltjes maakt. De bloeddeeltjes worden te snel gevormd en functioneren daardoor niet goed. PV heeft veel nadelige gevolgen voor het lichaam.
82puitwerkbijlage
Als gevolg van PV kunnen bloeddeeltjes hun functie niet goed uitvoeren.
Drie functies van bloeddeeltjes zijn:
1 het bestrijden van ziekteverwekkers
2 het laten stollen van het bloed
3 het vervoeren van zuurstof
Op de uitwerkbijlage staan de drie typen bloeddeeltjes in een tabel.
Welke functie heeft elk van de drie typen bloeddeeltjes? Geef je
antwoord door de cijfers 1, 2 en 3 op de juiste plaats te schrijven in de
tabel op de uitwerkbijlage.
91p
Eén van de gevolgen van PV is het ontstaan van bloedstolsels in de
bloedvaten. Als door zo’n stolsel een kransslagader afgesloten wordt,
sterft een deel van de hartspier af.
Wat is de naam van deze hartaandoening?
101p
In de afbeelding zie je het hart met enkele bloedvaten.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft een kransslagader aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

opgave 4Een twee-eiige tweeling

111puitwerkbijlage
Kees doet twee uitspraken over een twee-eiige tweeling.
Deze twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist is of onjuist.
121p
In de afbeelding zie je een twee-eiige tweeling in de baarmoeder.
figuur bij de opgave
De letter P geeft een plaats aan waar zich een vloeistof bevindt.
Hoe heet deze vloeistof?

opgave 5De ziekte van Wilson

Je lichaam heeft een kleine hoeveelheid koper nodig. Dit koper neem je op uit je voedsel. De lever voert overtollig koper af naar de twaalfvingerige darm. Bij mensen met de ziekte van Wilson is de lever niet in staat…

Je lichaam heeft een kleine hoeveelheid koper nodig. Dit koper neem je op uit je voedsel. De lever voert overtollig koper af naar de twaalfvingerige darm. Bij mensen met de ziekte van Wilson is de lever niet in staat het teveel aan koper uit te scheiden. Koper hoopt zich dan op in de lever en in andere delen van het lichaam en kan daar schade veroorzaken. Iemand met de ziekte van Wilson moet erop letten niet te veel koper op te nemen met het voedsel.

131p
De ziekte van Wilson kan schade aan de lever en aan de nieren tot gevolg
hebben.
Als je let op de hierboven genoemde taak van de lever, kun je de lever tot
hetzelfde orgaanstelsel rekenen als de nieren.
Wat is de taak van dit orgaanstelsel?
In de tabel staan gegevens over het gehalte aan koper in verschillende voedingsmiddelen. voedingsmiddel hoeveelheid koper (mg/100 g) andijvie (vers) 0,1 andijvie (diepvries) 0,2 bloemkool (vers) 0,1 bloemkool…

In de tabel staan gegevens over het gehalte aan koper in verschillende voedingsmiddelen. voedingsmiddel hoeveelheid koper (mg/100 g) andijvie (vers) 0,1 andijvie (diepvries) 0,2 bloemkool (vers) 0,1 bloemkool (diepvries) 0,6 champignons 0,8 kalfsvlees 0,3 kalfslever 28,7 konijn (tam) 1,6 konijn (wild) 0,2

142p
Bjorn heeft de ziekte van Wilson. Hij maakt een maaltijd klaar die bestaat
uit 200 gram diepvriesbloemkool, 100 gram tam konijn en 50 gram
champignons.
Hoeveel milligram koper bevat deze maaltijd volgens de gegevens in
de tabel? Leg je antwoord uit met een berekening.
151p
Bjorn kan een maaltijd die bestaat uit 200 gram bloemkool, 100 gram
konijn en 50 gram champignons ook zo samenstellen dat de totale
hoeveelheid koper zo laag mogelijk is.
Leg dit uit met behulp van gegevens uit de tabel.
161p
Het bloed neemt koper op uit het voedsel en vervoert het naar de lever.
Het bloedvat dat bloed vanuit de darmen naar de lever vervoert, is in de
figuur bij de opgave
afbeelding aangegeven met de letter P.
Hoe heet dit bloedvat?
A darmslagader
B leverader
C leverslagader
D poortader
171p
Bij de ziekte van Wilson hoopt koper zich op in de lever en kan van
daaruit onder andere terechtkomen in de hersenen.
Een koperdeeltje wordt met bloed vanuit de lever rechtstreeks naar de
hersenen vervoerd.
Komt het koperdeeltje dan door delen van de grote bloedsomloop? En
komt het door delen van de kleine bloedsomloop?
A alleen door delen van de grote bloedsomloop
B alleen door delen van de kleine bloedsomloop
C door delen van de grote en van de kleine bloedsomloop
181p
Schade aan de hersenen door koper kan tot gevolg hebben dat
bewegingen niet meer goed gecoördineerd worden.
Welk deel van de hersenen regelt de coördinatie van bewegingen?
A grote hersenen
B kleine hersenen
C hersenstam

opgave 6Kenmerken van cellen

192p
Om te bepalen of organismen behoren tot bacteriën, schimmels, planten
of dieren, kijk je naar een aantal kenmerken van hun cellen.
De determineertabel hieronder kun je daarvoor gebruiken.
1 a de cellen hebben een celkern ...................... ga verder bij 2 b de cellen hebben geen celkern .................... bacteriën 2 a de cellen hebben een celwand ..................... ga verder bij 3 b de…

1 a de cellen hebben een celkern ...................... ga verder bij 2 b de cellen hebben geen celkern .................... bacteriën 2 a de cellen hebben een celwand ..................... ga verder bij 3 b de cellen hebben geen celwand ................... Q 3 a de organismen hebben cellen met bladgroenkorrels .......................................... R b de organismen hebben geen cellen met bladgroenkorrels .......................................... S

Om de determineertabel compleet te maken, moeten op de plaatsen van
de letters Q, R en S de namen van drie groepen organismen worden
ingevuld. Deze drie namen staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
Schrijf de letters Q, R en S op de juiste plaats in de tabel op de
uitwerkbijlage.

opgave 7Een huidmondje

201p
In de afbeelding zie je een huidmondje in de opperhuid van een plant.
figuur bij de opgave
Een functie van een huidmondje is gaswisseling. Op een zonnige dag
gaat een gas via een huidmondje een blad in. Cellen van het blad nemen
dit gas op en gebruiken het voor de fotosynthese.
Hoe heet dit gas?

opgave 8FAP

FAP is een erfelijke aandoening waarbij al op jonge leeftijd veel poliepen groeien in de dikke darm en in de endeldarm. Poliepen zijn uitstulpingen van het weefsel aan de binnenkant van de darm (zie de afbeelding).…

FAP is een erfelijke aandoening waarbij al op jonge leeftijd veel poliepen groeien in de dikke darm en in de endeldarm. Poliepen zijn uitstulpingen van het weefsel aan de binnenkant van de darm (zie de afbeelding). Op latere leeftijd kunnen ook in de maag en in de twaalfvingerige darm zulke poliepen ontstaan.

212p
In de afbeelding hieronder zie je het verteringskanaal.
figuur bij de opgave
Twee letters in de afbeelding geven de delen aan waarin bij FAP al op
jonge leeftijd veel poliepen groeien volgens de informatie hierboven.
Schrijf deze twee letters op.
221p
In ernstige gevallen van FAP kan het nodig zijn om de dikke darm te
verwijderen. De dunne darm wordt dan rechtstreeks verbonden met de
endeldarm. De patiënt hoeft daarna het eetpatroon niet te veranderen.
De ontlasting is na de operatie wel veel dunner dan voor die tijd.
Leg uit waardoor de ontlasting dunner is nadat de dikke darm is
weggehaald.

opgave 9Een zaadlozing

Bij een zaadlozing komt er via de penis sperma vrij. Sperma bestaat uit zaadcellen en zaadvocht.
232p
In de afbeelding zie je enkele organen van een man.
P Q R
Twee letters geven organen aan die zaadvocht maken.
Schrijf deze twee letters op.
241p
Voordat een zaadlozing optreedt, is er sprake van seksuele opwinding die
leidt tot een erectie. Bij een erectie wordt de penis groter doordat de
zwellichamen gevuld worden met bloed.
Welke veranderingen in bloedvaten van de zwellichamen hebben tot
gevolg dat de zwellichamen gevuld worden met bloed?
A Aders en slagaders worden nauwer.
B Aders en slagaders worden wijder.
C Aders worden nauwer en slagaders worden wijder.
D Aders worden wijder en slagaders worden nauwer.

opgave 10Kamperfoelie

In de afbeelding zie je een vlinder bij bloemen van een kamperfoelieplant. De bloemen hebben een wit-roze kleur. De vlinder vliegt van de ene naar de andere kamperfoeliebloem en helpt daardoor bij de voortplanting…

In de afbeelding zie je een vlinder bij bloemen van een kamperfoelieplant. De bloemen hebben een wit-roze kleur. De vlinder vliegt van de ene naar de andere kamperfoeliebloem en helpt daardoor bij de voortplanting van kamperfoelie.

251p
Hoe helpt de vlinder bij de voortplanting van kamperfoelie?
A door bloemen te bestuiven
B door eicellen te bevruchten
C door zaden te verspreiden
261p
Vlinders komen onder andere af op de geur van de bloemen van
kamperfoelie.
Schrijf een andere eigenschap van de bloemen op die insecten lokt en
die te vinden is in de informatie hierboven.

opgave 11Een torso

In de afbeelding zie je een torso.
271p
Welke letter geeft de luchtpijp aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
281p
In de torso is het middenrif te zien. Als de middenrifspieren zich
samentrekken, gaat het middenrif omlaag.
Adem je in of uit als het middenrif omlaag gaat? En wordt je buik dan
boller of platter?
A Je ademt in en je buik wordt dan boller.
B Je ademt in en je buik wordt dan platter.
C Je ademt uit en je buik wordt dan boller.
D Je ademt uit en je buik wordt dan platter.
291p
In de torso is ook de milt te zien. De milt ligt linksboven in de buikholte
tegen het orgaan aan dat is aangegeven met de letter T.
Hoe heet dit orgaan?

opgave 12Floaters

Misschien zie jij ze ook wel eens, vlekjes in je gezichtsveld waardoor het lijkt alsof er vuiltjes op je oog zitten. Deze vlekjes worden ‘floaters’ of ‘zwevers’ genoemd. De vlekjes ontstaan door deeltjes die in het…

Misschien zie jij ze ook wel eens, vlekjes in je gezichtsveld waardoor het lijkt alsof er vuiltjes op je oog zitten. Deze vlekjes worden ‘floaters’ of ‘zwevers’ genoemd. De vlekjes ontstaan door deeltjes die in het glasachtig lichaam zweven.

301p
In de afbeelding zie je een doorsnede van een oog.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft het glasachtig lichaam aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
311p
De deeltjes die in het oog zweven, veroorzaken schaduwvlekjes op de
laag met zintuigcellen.
Hoe heet deze laag?
A harde oogvlies
B hoornvlies
C netvlies
D vaatvlies

opgave 13Gal

321p
Gal helpt bij de afbraak van voedingsstoffen.
Welke voedingsstoffen zijn dit?
A eiwitten
B koolhydraten
C vetten
331p
Hoe heet het orgaan dat gal maakt?
341p
Onderzoekers hebben een stof uit gal nagemaakt. Ze noemen de stof
INT-777. Ze hebben aangetoond dat deze stof de aanmaak van een
hormoon stimuleert. Als er meer van dit hormoon in het bloed komt, daalt
het glucosegehalte van het bloed.
Welk hormoon is dit?
A adrenaline
B glucagon
C insuline
De onderzoekers doen een experiment met muizen. Deze muizen hebben aanleg voor bloedvatvernauwing en krijgen voedsel met INT-777. Uit de resultaten trekken ze de conclusie dat INT-777 in het voedsel de kans op…

De onderzoekers doen een experiment met muizen. Deze muizen hebben aanleg voor bloedvatvernauwing en krijgen voedsel met INT-777. Uit de resultaten trekken ze de conclusie dat INT-777 in het voedsel de kans op bloedvatvernauwing bij deze groep muizen kleiner maakt.

351p
Wat is de onderzoeksvraag van dit experiment?
361p
In het experiment wordt een tweede groep muizen gebruikt om het
onderzoek volledig te maken.
Welke muizen moeten voor die tweede groep gebruikt worden? En
moeten die muizen voedsel met of zonder INT-777 krijgen?
A muizen met aanleg voor bloedvatvernauwing die voedsel met INT-777
krijgen
B muizen met aanleg voor bloedvatvernauwing die voedsel zonder
INT-777 krijgen
C muizen zonder aanleg voor bloedvatvernauwing die voedsel met
INT-777 krijgen
D muizen zonder aanleg voor bloedvatvernauwing die voedsel zonder
INT-777 krijgen

opgave 14Een rubberboom

Op internet is de volgende informatie over de Braziliaanse rubberboom te
vinden.
figuur bij de opgave
De Braziliaanse rubberboom kan tot 30 meter hoog worden.
De bladeren zijn aan de bovenkant grasgroen en aan de onderkant
blauwgroen door een waslaag.
Aan de boom groeien pluimen met kleine mannelijke en vrouwelijke
bloemen.
Een vrucht bestaat uit drie hokjes met in elk hokje een zaad. Rijpe
vruchten springen met een knal open, waardoor de zaden tot wel vijftien
meter ver worden weggeslingerd.
371p
De letter P in de afbeelding geeft het deel van een vrouwelijke bloem aan
waaruit de vrucht groeit.
Hoe heet dit deel van de bloem?
381p
De waslaag op de bladeren van de rubberboom beschermt onder andere
tegen beschadiging.
Waartegen beschermt de waslaag van bladeren nog meer?

opgave 15Een afwijking aan de bloedvaten

Er bestaat een afwijking aan de bloedvaten waarbij slagaders en aders direct met elkaar zijn verbonden (zie de afbeelding). Deze afwijking kan op verschillende plaatsen in het lichaam voorkomen.
391p
Bij deze afwijking ontbreken de bloedvaten die in de afbeelding met de
letter P zijn aangegeven.
Hoe heten deze bloedvaten?
401p
Op plaatsen met deze afwijking kunnen de cellen rondom de bloedvaten
niet goed functioneren.
Leg uit waardoor die cellen niet goed kunnen functioneren.
411p
Als gevolg van deze afwijking is de bloeddruk in de afvoerende ader bijna
even hoog als in de slagader. Die bloeddruk is voor de wand van een
slagader geen probleem, maar de wand van een ader kan door de
verhoogde bloeddruk beschadigd raken.
Leg uit waardoor de wand van een ader wél beschadigd kan raken
door zo’n verhoogde bloeddruk.

opgave 16Koraalriffen

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 in de bijlage en beantwoord dan
vraag 42 tot en met 50. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de
informatie gebruiken.
421p
Volgens het Wereld Natuurfonds is 25 procent van de koraalriffen door
menselijke activiteiten zo ernstig beschadigd dat dit deel zich niet meer
kan herstellen.
Hoe groot is het oppervlak van dit aangetaste deel van de koraalriffen
in vierkante kilometer? Gebruik hiervoor gegevens uit informatie 1.
431p
In de lagune van een koraalrif kunnen koraalpoliepen niet goed leven. Uit
informatie 1 en 2 kan afgeleid worden wat hiervan een oorzaak is.
Schrijf deze oorzaak op.
443puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van de gegevens in de
tabel van informatie 3.
452p
De algen in de cellen van een koraalpoliep maken twee stoffen die de
poliep gebruikt voor de verbranding.
Noem deze twee stoffen.
461p
In informatie 2 staat dat koraalpoliepen door gebrek aan licht niet kunnen
leven in water dat dieper is dan 50 meter. De algen in de koraalpoliepen
hebben licht nodig.
Waarvoor hebben deze algen licht nodig?
471p
Kunnen koraalpoliepen zich geslachtelijk voortplanten? En kunnen
koraalpoliepen zich ongeslachtelijk voortplanten?
A alleen geslachtelijk
B alleen ongeslachtelijk
C geslachtelijk en ongeslachtelijk
482p
In informatie 6 wordt de napoleonvis genoemd.
Leg uit dat het wegvangen van roofvissen zoals napoleonvissen een
bedreiging vormt voor koraalpoliepen.
491p
Eén van de grootste bedreigingen voor koraalriffen is ‘verbleking’. Na
verbleking moet een koraalpoliep meer voedsel vangen om in leven te
kunnen blijven dan daarvoor.
Wat is er de oorzaak van dat een koraalpoliep dan meer voedsel moet
vangen?
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
501p
In informatie 7 staat een diagram met gegevens over de jaren 2005 tot en
met 2010. In twee van deze jaren trad er een sterke verbleking van het
koraalrif op.
Schrijf de jaartallen op van die twee jaren.