bronnen

Eindexamen biologie vmbo kb 2017, tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

opgave 1Een loopneus

Een loopneus kan ontstaan bij een verkoudheid, maar ook door een allergische reactie. Er komt dan voortdurend waterig slijm uit je neus. Een loopneus raakt snel verstopt. Je gaat dan door je mond ademhalen.
11p
Als je door je mond inademt, kan je niet goed ruiken. Inademen door je
mond heeft nog andere nadelen in vergelijking met inademen door je
neus.
Noem zo’n ander nadeel.
21puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staat een doorsnede van een hoofd.
Langs welke weg gaat bij het ademen de lucht naar je longen als je
neus verstopt is? Geef je antwoord door in de afbeelding op de
uitwerkbijlage een lijn te tekenen.

opgave 2Een bruine boon

In de afbeelding zie je het kiemen van een bruine boon en de groei van de kiemplant. De cijfers 1 tot en met 4 geven vier stadia aan.
32puitwerkbijlage
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
Kruis in deze tabel aan of er fotosynthese en of er verbranding kan
plaatsvinden in stadium 2. Kruis dit ook aan voor stadium 4.
42p
Tijdens de groei neemt de wortel van de kiemplant stoffen op uit de
bodem.
Schrijf nog twee andere taken op van de wortel van een plant.

opgave 3Endoscopie

Een endoscoop is een instrument dat bestaat uit een lange dunne slang
met aan het eind een lampje en een kleine camera. Met een endoscoop
kan een arts verschillende organen van binnen bekijken.
In de afbeelding staat bij enkele organen hoe de endoscopie van deze
organen genoemd wordt.
figuur bij de opgave
51p
In de afbeelding zijn delen te zien van drie verschillende orgaanstelsels
die met een endoscoop onderzocht kunnen worden. Eén daarvan is het
ademhalingsstelsel.
Schrijf de naam van één van de andere twee orgaanstelsels op.
61p
Hoe heet het orgaan dat met cytoscopie wordt onderzocht?

opgave 4Lachen is gezond

In een artikel staat te lezen dat lachen goed is voor de gezondheid. Volgens de schrijver is lachen gymnastiek voor de ademhalingsspieren en bevordert het de doorstroming van het bloed.
71p
Als je hard lacht, adem je krachtig uit.
Trekken de buikspieren zich samen bij krachtig uitademen? En trekken de
middenrifspieren zich dan samen?
A alleen de buikspieren
B alleen de middenrifspieren
C zowel de buikspieren als de middenrifspieren
81p
Het samentrekken van allerlei spieren die je bij het lachen gebruikt, oefent
druk uit op aders. Hierdoor wordt de doorstroming van het bloed in die
aders bevorderd.
Veel aders zijn zó gebouwd dat het bloed maar één richting uit kan
stromen.
Noem het kenmerk in de bouw van aders dat verhindert dat het bloed
terugstroomt.

opgave 5Wilgenbloemen

92p
Wilgenbomen hebben vrouwelijke bloemen of mannelijke bloemen. In de
afbeelding zie je een vrouwelijke en een mannelijke wilgenbloem.
figuur bij de opgave
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
Kruis in deze tabel aan of er in bloem 1 bestuiving en of er bevruchting
kan plaatsvinden. Kruis dit ook aan voor bloem 2.

opgave 6Zaadcellen en hormonen

opgave als beeld van het examen
De hypofyse van een man maakt hormonen die invloed hebben op de productie van zaadcellen. Hormonen uit de hypofyse komen met het bloed terecht in het voortplantingsstelsel. In de afbeelding zie je het bloedvatenstelsel. 3 Legenda: 1 = bovenste holle ader 2 = onderste holle ader 3 = haarvaten van…

De hypofyse van een man maakt hormonen die invloed hebben op de productie van zaadcellen. Hormonen uit de hypofyse komen met het bloed terecht in het voortplantingsstelsel. In de afbeelding zie je het bloedvatenstelsel. 3 Legenda: 1 = bovenste holle ader 2 = onderste holle ader 3 = haarvaten van het hoofd 4 = rechterboezem 1 5 = rechterkamer 6 = linkerboezem 7 = linkerkamer 8 = aorta 6 9 = haarvaten van de overige organen 4 Door welke delen stroomt het bloed achtereenvolgens op de kortste weg van de hypofyse naar het voortplantingsstelsel? A bovenste holle ader – linkerharthelft – longen – rechterharthelft – aorta B bovenste holle ader – rechterharthelft – longen – linkerharthelft – aorta C bovenste holle ader – linkerharthelft – onderste holle ader D bovenste holle ader – rechterharthelft – onderste holle ader

opgave als beeld van het examen
Waar in het voortplantingsstelsel worden zaadcellen tijdelijk opgeslagen? A in de bijballen B in de prostaat C in de zaadballen D in de zaadblaasjes
Het geslachtshormoon testosteron wordt gemaakt in de zaadballen. Dit hormoon heeft invloed op de secundaire geslachtskenmerken, zoals de breedte van het gezicht en de beharing van oksels en schaamstreek. • Noem twee andere secundaire geslachtskenmerken van een man.
Testosteron heeft ook invloed op de productie van zaadcellen. Een onderzoeker vraagt zich daarom af wat het verband is tussen de breedte van het gezicht van mannen en het aantal kinderen dat zij hebben. Hij bepaalt bij een groot aantal mannen de gezichtsbreedte en het aantal kinderen dat ze hebben.…

Testosteron heeft ook invloed op de productie van zaadcellen. Een onderzoeker vraagt zich daarom af wat het verband is tussen de breedte van het gezicht van mannen en het aantal kinderen dat zij hebben. Hij bepaalt bij een groot aantal mannen de gezichtsbreedte en het aantal kinderen dat ze hebben. De resultaten geeft hij weer in een diagram. Uit de resultaten kan een conclusie getrokken worden om antwoord te geven op de onderzoeksvraag. Bas leest het onderzoeksverslag en trekt twee conclusies uit de resultaten. Conclusie 1: Het gehalte aan testosteron in het bloed van de mannen heeft invloed op hun vruchtbaarheid. Conclusie 2: Hoe breder het gezicht van de mannen, hoe groter het aantal kinderen dat ze hebben. Zijn dit juiste conclusies uit de resultaten van het onderzoek? A Geen van beide conclusies is juist. B Alleen conclusie 1 is juist. C Alleen conclusie 2 is juist. D Zowel conclusie 1 als conclusie 2 is juist.

opgave 7Een tandvleesontsteking

Als je je tanden niet goed poetst, kunnen bacteriën die in de tandplak achterblijven een tandvleesontsteking veroorzaken. Ook een schimmel kan de oorzaak zijn van een ontsteking van het tandvlees.
141p
In de afbeelding zie je een doorsnede van een tand.
Welke letter geeft het tandvlees aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T
figuur bij de opgave
151p
Edwin heeft een tandvleesontsteking. Om de oorzaak te achterhalen
wordt wat slijm uit zijn mond onderzocht. In het slijm zijn cellen aanwezig
met een celkern en een celwand.
Kunnen deze cellen bacteriën zijn? En kunnen het schimmelcellen zijn?
A geen bacteriën en geen schimmelcellen
B alleen bacteriën
C alleen schimmelcellen
D zowel bacteriën als schimmelcellen
161p
Onderzoek toont aan dat een verminderde speekselproductie een oorzaak
is van de tandvleesontsteking van Edwin.
Leg uit dat verminderde speekselproductie kan leiden tot een
tandvleesontsteking.

opgave 8De Amerikaanse zwarte beer

De Amerikaanse zwarte beer is een groot zoogdier. In gebieden waar het in de winter heel koud is, gaat de beer in winterslaap.
171p
Voordat deze beren in winterslaap gaan, eten ze veel. De energierijke
stoffen uit het voedsel worden voor een deel als vet in het lichaam
opgeslagen.
Waar in het lichaam wordt vooral veel vet als reservestof opgeslagen?
A in de lever
B in de spieren
C in het onderhuids bindweefsel
181p
Deze beren eten alles wat ze kunnen vinden, zoals bessen, vruchten,
wortels, insecten, kleine zoogdieren en vis.
Welk type kiezen hebben deze beren?
A knipkiezen
B knobbelkiezen
C plooikiezen
191p
Als de zwarte beer in winterslaap gaat, daalt het aantal hartslagen en
ademhalingen per minuut.
Tijdens de winterslaap haalt de beer 2x per minuut adem. Bij iedere
inademing maakt het hart 8 snelle slagen. Daarna volgen er steeds 3
langzame slagen tot de volgende inademing.
Hoeveel slagen maakt het hart van een zwarte beer in winterslaap per
minuut volgens deze gegevens?

opgave 9Het ademhalingsstelsel

In de afbeelding is schematisch een deel van het ademhalingsstelsel weergegeven. Pijlen geven de stroomrichting van het bloed in de bloedvaatjes aan.
201p
In welk van de twee aangegeven bloedvaatjes is het zuurstofgehalte het
grootst, in het longadertje of in het longslagadertje? Leg je antwoord uit.
211p
In één van de aftakkingen van de luchtwegen zijn trilharen te zien. Bij
iemand die rookt, raken de trilharen beschadigd en hoopt zich slijm op in
de luchtwegen.
Leg uit waardoor zich slijm ophoopt in de luchtwegen als de trilharen
niet goed werken.

opgave 10Een waterlelie

In de afbeelding zie je bladeren en bloemen van een witte waterlelie met daarnaast een dwarsdoorsnede van een blad. De bloemen en bladeren drijven op het water.
221p
Bij bladeren die op het water drijven, bevinden de huidmondjes zich alleen
aan de bovenkant van het blad.
Leg uit waarvoor de huidmondjes zich bij zulke bladeren aan de
bovenkant bevinden.
231p
In de doorsnede van het blad is aangegeven dat zich alleen boven op het
blad een waslaag bevindt.
Leg uit dat een waslaag onder op het blad niet nodig is.

opgave 11De Amerikaanse brulkikker

De Amerikaanse brulkikker is een amfibie. In de voortplantingstijd zet een vrouwtje eitjes af in het water die vervolgens door een mannetje worden bevrucht. Uit een bevrucht eitje komt na verloop van tijd een…

De Amerikaanse brulkikker is een amfibie. In de voortplantingstijd zet een vrouwtje eitjes af in het water die vervolgens door een mannetje worden bevrucht. Uit een bevrucht eitje komt na verloop van tijd een kikkervisje van een paar centimeter groot. Dit groeit uit tot een kikkervis van ongeveer zestien centimeter. Na drie jaar heeft de kikkervis zich ontwikkeld tot een kikker. In de afbeelding hieronder zie je de ontwikkeling van bevrucht eitje tot volwassen kikker.

241p
De informatie hierboven gaat over enkele levenskenmerken van de
Amerikaanse brulkikker.
Noem één van die levenskenmerken.
251p
Een volwassen brulkikker haalt adem door de huid en door longen.
Op welke manier haalt een jong kikkervisje adem?
A alleen door de huid
B alleen door kieuwen
C alleen door longen
D door de huid en door kieuwen
E door de huid en door longen
F door kieuwen en door longen
261p
In de afbeelding zie je een schema van een kikkerhart met enkele
bloedvaten.
figuur bij de opgave
Een kikker heeft net als de mens een grote en een kleine bloedsomloop.
Het hart van een kikker heeft twee boezems en maar één kamer.
Het lichaam van een kikker heeft weefsels, organen en orgaanstelsels.
Wat stelt de afbeelding voor?
A een deel van een weefsel
B een deel van een orgaan
C een deel van een orgaanstelsel

opgave 12De alvleesklier

In de afbeelding zie je de ligging van de alvleesklier in de buikholte.
272p
De letters P en Q geven twee andere organen van het verteringsstelsel
aan.
Hoe heten deze organen?
Schrijf je antwoord zo op:
P =.......................................................
Q =......................................................
281p
In de afbeelding hieronder zie je een deel van de alvleesklier.
figuur bij de opgave
De alvleesklier produceert hormonen en verteringsenzymen.
Worden de hormonen afgevoerd via buis T? En worden de
verteringsenzymen afgevoerd via buis T?
A alleen de hormonen
B alleen de verteringsenzymen
C zowel de hormonen als de verteringsenzymen

opgave 13Bladluizen

Er zijn veel verschillende soorten bladluizen, bijvoorbeeld appelluizen. Deze luizen zijn vaak te vinden onder op de bladeren van een appelboom. Ze voeden zich door sappen uit de bladeren te zuigen. Dit is schadelijk…

Er zijn veel verschillende soorten bladluizen, bijvoorbeeld appelluizen. Deze luizen zijn vaak te vinden onder op de bladeren van een appelboom. Ze voeden zich door sappen uit de bladeren te zuigen. Dit is schadelijk voor de appelteelt. Voor de biologische bestrijding worden vaak lieveheersbeestjes gebruikt. Ze zijn natuurlijke vijanden van bladluizen.

292p
De organismen uit bovenstaande informatie maken deel uit van een
voedselketen.
Schrijf deze voedselketen op.
301p
Een bladluis prikt met haar zuigsnuit in een blad en zuigt water met
glucose op (zie de afbeelding).
figuur bij de opgave
Hoe heet het deel van het blad waaruit een bladluis water en glucose
opzuigt?
A huidmondje
B opperhuid
C vaatbundel
311p
Het sap dat bladluizen uit bladeren zuigen, bevat veel glucose. Een deel
van dat zoete sap scheiden ze weer uit. Mieren likken dit sap op.
Mieren nemen bladluizen soms mee naar een andere plant. Bladluizen
kunnen ook door de wind van de ene naar de andere plant verplaatst
worden.
Noem een biotische factor die volgens bovenstaande informatie zorgt
voor de verspreiding van bladluizen naar andere planten.

opgave 14Sprinkhaanoren

Sprinkhanen hebben oren, net als mensen. Alleen zitten sprinkhaanoren niet in de kop, maar in de voorpoten (zie de afbeelding).
321p
Deel P in een sprinkhaanoor vangt geluidstrillingen uit de omgeving op en
gaat meetrillen.
Welke letter geeft het deel in het mensenoor aan met dezelfde functie als
deel P?
A letter R
B letter S
C letter T
D letter U
331p
Als deel P in het oor van een sprinkhaan trilt, worden de zintuigcellen in
deel Q geprikkeld. Net als bij mensen geven deze zintuigcellen informatie
via zenuwcellen door aan de hersenen.
Het schema laat zien hoe dit bij mensen gebeurt.
prikkel zintuigcel …...(1)…... …...(2)…... hersenen
Wat moet er bij (1) en bij (2) ingevuld worden om het schema
compleet te maken?
- Kies bij (1) uit: impuls / prikkel
- Kies bij (2) uit: bewegingszenuwcel / gevoelszenuwcel
Schrijf je antwoord zo op:
1 = ………………………………….
2 = ………………………………….

opgave 15Een koe

342p
Een koe in de wei eet gras. De koe weegt 525 kilogram. In een periode
van 24 uur eet ze in totaal 40 kilogram voedsel. Als ze na die 24 uur wordt
gewogen, blijkt dat ze minder dan 40 kilogram zwaarder is geworden.
Noem twee oorzaken waardoor de koe minder dan 40 kilogram
zwaarder is geworden.

opgave 16Incontinentie

351p
Een kringspier tussen de urinebuis en de urineblaas helpt om de urine op
te houden. Als iemand de urine niet goed kan ophouden en ongewenst
urine verliest, wordt dit incontinentie genoemd.
In de afbeelding zie je organen in de buikholte van een vrouw.
figuur bij de opgave
Welke letter geeft de plaats van de spier aan die volgens de informatie
hierboven niet goed functioneert bij incontinentie?
A letter P
B letter Q
C letter R
361p
Bij een andere vorm van incontinentie kan de aandrang om te plassen
plotseling erg groot worden. Dit kan gebeuren als iemand met een volle
blaas zich plotseling bewust wordt van het geluid van stromend water. De
spieren in de wand van de blaas drukken dan de urine naar buiten.
Zijn bij deze vorm van incontinentie de grote hersenen betrokken? En is
daarbij het ruggenmerg betrokken?
A alleen de grote hersenen
B alleen het ruggenmerg
C zowel de grote hersenen als het ruggenmerg
371p
Bij veel mannen wordt de prostaat wat groter als ze ouder worden.
Daardoor kan de prostaat tegen de wand van de blaas drukken. Dit kan
tot gevolg hebben dat iemand zijn plas niet goed kan ophouden.
figuur bij de opgave
Welke letter in de afbeelding geeft de prostaat aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T

opgave 17Brandnetels

381puitwerkbijlage
figuur bij de opgave
Brandnetels bloeien van juni tot en met oktober. De
planten hebben mannelijke en vrouwelijke bloemen
die onopvallend en groenachtig van kleur zijn. De
mannelijke bloemen hebben lange meeldraden.
Onder de grond vormen de planten wortelstokken
waaruit nieuwe planten groeien.
De bloemen en wortelstokken van brandnetels
hebben een functie bij de voortplanting.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
Kruis in deze tabel aan of de bloemen een functie
hebben bij geslachtelijke voortplanting of bij
ongeslachtelijke voortplanting. Kruis dit ook aan
voor de wortelstokken.

opgave 18Huidversieringen

391p
Bij het zetten van een tatoeage wordt inkt met een naald in de huid
gebracht.
figuur bij de opgave
In de afbeelding is te zien dat de inkt in een bepaalde laag van de huid
terechtkomt.
Hoe heet deze huidlaag?
401p
Een andere manier om de huid te versieren is een tekening op de huid
aanbrengen met henna. Deze kleurstof dringt alleen in de bovenste laag
van de huid. Een echte tatoeage is blijvend, een hennabeschildering
verdwijnt na enkele weken vanzelf, ook zonder wassen.
Leg uit waardoor de hennakleurstof verdwijnt.

opgave 19Een eeneiige tweeling

411p
In de afbeelding zie je een eeneiige tweeling tijdens de zwangerschap.
figuur bij de opgave
De letter P geeft een orgaan in de baarmoeder aan.
Hoe heet dit orgaan?
421p
Hoeveel eicellen en zaadcellen zijn er betrokken bij het ontstaan van een
eeneiige tweeling?
A één eicel die bevrucht wordt door één zaadcel
B één eicel die bevrucht wordt door twee zaadcellen
C twee eicellen die elk bevrucht worden door één zaadcel

opgave 20Brood

Lees eerst informatie 1 tot en met 5 in de bijlage en beantwoord dan
vraag 43 tot en met 53. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de
informatie gebruiken.
431p
In informatie 1 staat een afbeelding van een graankorrel.
Welke voedingsstoffen bevinden zich in een graankorrel?
A alleen eiwitten
B alleen koolhydraten
C alleen vetten
D eiwitten, koolhydraten en vetten
441p
Welke letter in de afbeelding van de graankorrel geeft een deel aan dat
veel voedingsvezels bevat?
A letter P
B letter Q
C letter R
451p
Worden graanbloemen bestoven door insecten of worden ze bestoven
door de wind? Leg je antwoord uit met behulp van de informatie.
461p
Elke graankorrel is een vruchtje dat uit een deel van een graanbloem is
gegroeid.
Welke letter in de afbeelding van informatie 2 geeft dit deel van de bloem
aan?
A letter S
B letter T
C letter U
471p
In informatie 3 staat dat in brooddeeg gasbelletjes ontstaan.
Hoe heet het gas in die belletjes?
483puitwerkbijlage
In informatie 4 staan gegevens over de voedingswaarde van vier
broodsoorten.
Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van de hoeveelheden
vezels in de verschillende broodsoorten.
491p
Leg met behulp van informatie 1 uit dat volkorenbrood meer
voedingsvezels bevat dan een gelijke hoeveelheid witbrood.
502p
Eén snee tarwebrood weegt 35 gram.
Hoeveel gram koolhydraten bevat één snee tarwebrood? Leg je
antwoord uit met een berekening.
511p
In informatie 5 staat dat brood ijzer bevat. IJzer is nodig voor de opbouw
van een bepaald type bloeddeeltjes.
Welke bloeddeeltjes zijn dit?
A bloedplaatjes
B rode bloedcellen
C witte bloedcellen
521p
In informatie 5 staat dat bakkers aan het brooddeeg zout met jodium
toevoegen.
In de afbeelding zie je enkele klieren in het lichaam van een vrouw.
figuur bij de opgave
Eén van de klieren heeft volgens de informatie jodium nodig om goed te
kunnen functioneren.
Welke letter geeft die klier aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T
531p
In de afbeelding zie je een etiket van een voedingsmiddel.
GRANENBISCUITS BEDEKT MET MELKCHOCOLADE.
Ingrediënten:
havervlokken, volkorentarwemeel, melkchocolade, magere
melkpoeder, plantaardige oliën, melkvet, emulgatoren, suiker,
glucose-fructosestroop, rijsmiddelen, zout, rietsuikermelasse.
Kan ei, noten en sesam bevatten.
Mensen met coeliakie kunnen deze koekjes beter niet eten.
Schrijf het ingrediënt op dat volgens informatie 5 schadelijk is voor
mensen met coeliakie.