Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2003 tijdvak 1

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1RADIODIAGNOSTIEK

In een folder van het ziekenhuis staat:

“Radiodiagnostiek is: het stellen van een diagnose met behulp van straling.

Zo leren we de aard en de plaats van een ziekte kennen."

Bij radiodiagnostiek wordt onder andere gebruik gemaakt van röntgenstralen.

Bij een hoge dosis kunnen deze stralen schadelijk zijn voor de mens.

Ook in de dagelijkse omgeving van de mens komt straling voor.

Het gaat hier om kleine hoeveelheden uit verschillende stralingsbronnen.

stralingsbronnen aandeel bouwen en wonen 45 % de natuur 35 % medische bronnen 15 % overige bronnen 5 %

12p

Op het uitwerkblad staat een cirkel afgebeeld.

Maak van deze cirkel een cirkeldiagram met de gegevens uit de bovenstaande tabel.

Zet in het diagram de namen van de stralingsbronnen erbij.

22p

De onderstaande afbeelding is een röntgenfoto van een gewricht.

De letters P en Q geven twee botten aan.

Geef de namen van bot P en van bot Q.

Schrijf het zo op: bot P = …………………..

bot Q = …………………..

Om andere organen dan botten goed op een röntgenfoto te kunnen zien, maakt

men gebruik van zogenaamde contrastmiddelen. Zo gebruikt men bariumpap om

delen van het verteringskanaal zichtbaar te maken.

Van een patiënt wordt de slokdarm onderzocht. Men laat de patiënt bariumpap

doorslikken. Als de bariumpap zich in de slokdarm bevindt, wordt er een

röntgenfoto van de borstholte gemaakt.

In de onderstaande afbeelding is schematisch een aantal organen in de hals en de

borstholte weergegeven.

31p

Welk cijfer geeft het orgaan aan waarin de bariumpap zich bij deze patiënt bevindt, als er

een röntgenfoto wordt gemaakt?

A cijfer 1

B cijfer 2

C cijfer 3

D cijfer 4

E cijfer 5

F cijfer 6

Bij een ander vorm van radiodiagnostiek wordt gebruik gemaakt van een

zogenaamde CT-scan. De patiënt wordt hiervoor op een tafel gelegd die in een

soort “ring” wordt geschoven. In de ring zit een apparaat, dat röntgenstralen

uitzendt. Met behulp van een computer worden dwarsdoorsneden van het

lichaam zichtbaar gemaakt.

41p

In de bovenstaande afbeelding zijn twee van zulke CT-scans weergegeven.

Hoeveel scans van de borstholte zijn hier afgebeeld?

A geen

B een

C twee

opgave 2ZIEKTE VAN POMPE

De ziekte van Pompe is een zeldzame spierziekte. In Nederland worden per jaar

slechts enkele kinderen met deze erfelijke aandoening geboren.

Onderzoek heeft aangetoond dat bij patiënten met deze ziekte een bepaald

enzym niet goed werkt. Glycogeen in spiercellen kan hierdoor niet goed worden

afgebroken. Glycogeen hoopt zich op, waardoor spiercellen afsterven.

Spieren gaan dan minder goed werken en kunnen zelfs geheel afsterven.

51p

Glycogeen wordt in spieren opgeslagen.

In welk ander orgaan wordt ook veel glycogeen opgeslagen?

61p

Patiënten met de ziekte van Pompe worden behandeld met fysiotherapie.

Hierbij worden onder andere spieroefeningen gedaan.

Leg uit dat met fysiotherapie deze patiënten nooit te genezen zijn.

71p

Door de ziekte van Pompe kunnen mensen ook ernstige problemen krijgen met

ademhalen.

Leg uit waardoor patiënten problemen kunnen krijgen met ademhalen.

opgave 3EEN EXPERIMENT

Leerlingen doen een experiment met een waterplant. Een takje waterpest wordt afgesneden en omgekeerd in een reageerbuis met slootwater voor het raam gezet. Iedere ochtend om 10 uur doen ze een waarneming. Vanuit het plantje stijgen gasbelletjes op.

81p

Uit welk gas bestaan de belletjes vooral?

Op vier achtereenvolgende dagen tellen de leerlingen 's morgens om 10 uur het

aantal gasbelletjes dat per minuut opstijgt.

Ze noteren ook de weersomstandigheden.

De temperatuur in het lokaal is steeds 20 ^oC.

De resultaten staan weergegeven in onderstaande tabel.

weersomstandigheden aantal belletjes per minuut zwaar bewolkt 4 licht bewolkt 10 zonnig 15 half bewolkt 7

92p

Maak op het uitwerkblad een staafdiagram van de resultaten.

101p

Schrijf een conclusie op uit de resultaten van dit experiment.

opgave 4BEKKEN-INSTABILITEIT

111p

In de afbeelding is onder andere het bekken met de heupgewrichten weergegeven.

Op de plaatsen P, Q en R zijn de botten van het bekken met elkaar verbonden.

Gewoonlijk zijn deze verbindingen weinig beweeglijk. Aan het eind van de zwangerschap

worden de stevige banden, die de botten bij elkaar houden, slapper onder invloed van

hormonen. Het bekken is dan makkelijker te vervormen.

Leg uit welk voordeel het heeft, dat het bekken dan makkelijker te vervormen is.

121p

In de afbeelding van het bekken zijn ook de heupgewrichten te zien.

Is een heupgewricht een kogelgewricht, een rolgewricht of een scharniergewricht?

A een kogelgewricht

B een rolgewricht

C een scharniergewricht

131p

Op plaats R in de afbeelding van het bekken bevindt zich kraakbeen.

In de onderstaande afbeelding staan drie tekeningen van een stukje weefsel, bekeken

door een microscoop.

Welke tekening geeft kraakbeenweefsel weer? Schrijf het nummer op.

141p

Als de banden ook na de zwangerschap slap blijven, is het gevolg ernstige pijn in de

onderrug en in het bekken. Dit wordt bekken-instabiliteit genoemd.

Meestal gaat bekken-instabiliteit vanzelf over. Soms is echter de hulp van een

fysiotherapeut nodig. Deze geeft dan verschillende adviezen, bijvoorbeeld over de manier

waarop het kind opgetild moet worden.

In onderstaande afbeelding zijn drie manieren getekend om een peuter op te tillen.

Welke tekening geeft de beste manier aan om een peuter op te tillen, als rekening

gehouden wordt met het zo min mogelijk belasten van de rug? Schrijf het nummer op.

opgave 5CHLAMYDIA

151p

Chlamydia is in Nederland de meest voorkomende seksueel overdraagbare aandoening.

Jaarlijks lopen ongeveer 60.000 mensen deze ziekte op.

Chlamydia wordt veroorzaakt door een bacterie.

Hebben bacteriën een celkern? En hebben bacteriën een celwand?

A geen van beide

B alleen een celkern

C alleen een celwand

D zowel een celkern als een celwand

Over de gevolgen van een Chlamydia-infectie voor vrouwen is op het Internet onder

andere deze informatie te lezen:

De Chlamydia-bacteriën kunnen door de baarmoederhals via de baarmoeder de

eileiders bereiken. De bacteriën kunnen ontstekingen veroorzaken.

Door deze ontstekingen ontstaan verklevingen en littekenweefsel.

De eileiders kunnen hierdoor nauwer worden of zelfs verstopt raken.

Jaarlijks worden hierdoor circa 1000 vrouwen onvruchtbaar.

161p

Van de vrouwen die per jaar met Chlamydia besmet raken, wordt een klein percentage

onvruchtbaar doordat de eileiders nauwer worden.

Leg uit waardoor een vernauwing in de eileiders onvruchtbaarheid tot gevolg kan

hebben.

opgave 6CALCIUM BEHOEFTE

Eén van de mineralen die een mens uit zijn voeding opneemt, is calcium

(kalkzouten).

Niet iedereen heeft evenveel calcium nodig.

In de tabel staan de aanbevolen hoeveelheden calcium vermeld.

groep geadviseerde hoeveelheid calcium (mg/dag) jonge kinderen (1-7 jr) 500 kinderen (7-10 jr) 700 jongens (10-18 jr) 1050 meisjes (10-18 jr) 850 volwassenen (19-50 jr) 800 ouderen (boven 50 jr) 900 zwangere vrouwen 900 zogende vrouwen 1000

171p

Welke groep heeft volgens de gegevens in de tabel per dag de grootste hoeveelheid

calcium nodig?

181p

De geadviseerde hoeveelheid calcium per dag voor zwangere en zogende vrouwen is

hoger dan de hoeveelheid die voor andere volwassenen wordt geadviseerd.

Leg uit waarvoor deze twee groepen vrouwen meer calcium nodig hebben.

192p

In de afbeelding is een deel van een etiket van een pak melk weergegeven.

INHOUD 1 LITER e

Gepasteuriseerde halfvolle melk

VOEDINGSWAARDE per 100 ml

200 kilojoules 50 kilocalorieën

eiwit

3,5 gram

koolhydraten

5,0 gram

vet

1,5 gram

calcium

120 mg*

* = 15% van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid

Op het etiket is te lezen dat 100 ml melk 15% van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid

calcium bevat.

Voor welke groep mensen geldt deze aanbevolen hoeveelheid calcium? Leg je

antwoord uit met een berekening.

opgave 7VRUCHTBAARHEIDSPROBLEMEN BIJ EEN MAN

Als een man en een vrouw samen graag een kind willen, zullen ze regelmatig

geslachtsgemeenschap hebben. Als na een jaar dan nog geen zwangerschap

optreedt, spreekt men van een vruchtbaarheidsprobleem. In ongeveer 30% van

zulke gevallen ligt de oorzaak bij de man. Om de oorzaak te vinden zal men

onder andere de kwaliteit van het sperma onderzoeken. Er wordt dan gelet op

het aantal, de vorm en de beweeglijkheid van spermacellen.

201p

In de afbeelding is onder andere het voortplantingsstelsel van een man weergegeven.

Welke letter geeft het deel aan waarin spermacellen worden geproduceerd?

211p

Noem een reden waarom men bij een onderzoek naar onvruchtbaarheid ook op de

beweeglijkheid van spermacellen let.

222p

Soms wordt onvruchtbaarheid veroorzaakt doordat een man geen zaadleiders heeft.

Het sperma bevat dan geen spermacellen, maar bestaat alleen uit zaadvocht.

Welke twee letters in de afbeelding geven organen aan die zaadvocht produceren?

231p

In andere gevallen kan een vruchtbaarheidsprobleem bij een man veroorzaakt worden

door een afwijking aan de hypofyse.

Leg uit waardoor een afwijking aan de hypofyse kan leiden tot verminderde

vruchtbaarheid.

opgave 8KINKHOEST

Sinds 1952 worden in Nederland bijna alle baby's ingeënt tegen de

kinkhoestbacterie. Na 1952 is de sterfte onder baby's en jonge kinderen door

kinkhoest sterk gedaald.

Sinds een aantal jaren komt kinkhoest bij kinderen tussen vier en twaalf jaar

steeds vaker voor, hoewel ze als baby zijn ingeënt. In 1995 ontdekte een

onderzoeker dat er een verandering in een gen van de kinkhoestbacterie was

opgetreden. De bacterie is hierdoor zó veranderd dat kinderen er, ondanks

inenting, toch ziek van worden.

241p

Hoe heet zo'n verandering in een gen?

251p

Bij inenting wordt een verdunde oplossing van dode kinkhoestbacteriën ingespoten.

Leg uit dat dit actieve immunisatie wordt genoemd.

261p

Welke bloeddeeltjes maken antistoffen?

A bloedplaatjes

B rode bloedcellen

C witte bloedcellen

In het diagram van de onderstaande afbeelding is van de periode 1995 tot en met 1999 weergegeven hoeveel meldingen van kinkhoestinfecties bij de inspectie van de volksgezondheid werden gedaan. 1000 aantal meldingen van kinkhoest per periode 800 van 4 weken 600 400 200 0 1995 1996 1997 1998 1999 jaar

271p

Hoe groot was het totaal aantal meldingen van kinkhoest in 1999 volgens de gegevens uit

het diagram?

A minder dan 1000 meldingen

B tussen 1000 en 2000 meldingen

C tussen 2000 en 3000 meldingen

D meer dan 3000 meldingen

281p

Over het aantal kinkhoestmeldingen in de periode van 1995 tot en met 1999 worden twee

beweringen gedaan.

I In de loop van 1996 nam het aantal meldingen toe.

II In de zomer van 1998 was het aantal meldingen kleiner dan in de winter daarna.

Zijn deze beweringen juist volgens de gegevens in het diagram?

A geen van beide beweringen is juist

B alleen bewering I is juist

C alleen bewering II is juist

D beide beweringen zijn juist

opgave 9VARKENS

In een tijdschrift stond de volgende tekst:

Op het biologische varkensbedrijf van Hans Donkers lopen alle dieren los in hun

hok.

Als de boer een hok binnenstapt, vliegen de biggen alle kanten op.

Het moederdier staat langzaam op, maar doet verder niets.

Als boer Donkers een big oppakt, begint de big te krijsen. Meteen schiet het

moederdier naar voren. Ze gromt, snuift en duwt met haar kop tegen Donkers’

benen.

291p

Wat is de uitwendige prikkel voor het gedrag van het moederdier als een big wordt

opgepakt?

301p

Wat is de functie van dit gedrag?

opgave 10KONIJNEN

313p

De meeste konijnen zijn kortharig, maar er bestaan ook langharige konijnen.

Het gen voor kort haar is dominant.

Een heterozygoot mannetje met kort haar, paart met een langharig vrouwtje.

Hoe groot is de kans op nakomelingen met kort haar? Leg je antwoord uit met behulp

van het schema op het uitwerkblad.

opgave 11VLINDERGEDRAG

Van een bepaalde vlindersoort is bekend dat de mannetjes vooral op de grond leven. De mannetjes reageren op verschillende prikkels van voorbijvliegende vrouwtjes. Om dit gedrag te onderzoeken worden verschillende papieren modellen als ‘vrouwtje’ gebruikt. Zo’n model wordt aan een touwtje vastgemaakt en in de buurt van een mannetje bewogen.

321p

Er wordt geteld hoe vaak een mannetje op zo’n model afvliegt. Deze aantallen zijn als

staafdiagram weergegeven in onderstaande afbeelding.

Wat is de onderzoeksvraag bij dit experiment?

A Heeft de geur van een vlindermodel invloed op het gedrag van een mannetje?

B Heeft de kleur van een vlindermodel invloed op het gedrag van een mannetje?

C Heeft de vorm van een vlindermodel invloed op het gedrag van een mannetje?

331p

De onderzoeker doet een vervolgonderzoek met andere modellen. De resultaten van dit

onderzoek zijn weergegeven in het onderstaande diagram.

Schrijf een conclusie op uit de resultaten van dit vervolgonderzoek.

342p

Bij een derde experiment wordt een model òf ‘dansend’ òf in een rechte lijn

voortbewogen.

Bij een vierde experiment wordt hetzelfde model ‘dansend’ bewogen, maar op

verschillende afstanden van het mannetje.

De resultaten van het derde en het vierde experiment staan weergegeven in de

onderstaande staafdiagrammen.

aantal positieve resultaten 3e experiment A B manier van bewegen

4^e experiment

maanfsnteatnjedivnacnemntoimd10ee0ltetorst

Wat is de conclusie uit het derde en vierde experiment?

Schrijf het zo op: conclusie derde experiment: ………..

conclusie vierde experiment: ……….

opgave 12EVOLUTIE VAN GEWERVELDE LANDDIEREN

In de afbeelding is weergegeven hoe het ontstaan van gewervelde dieren volgens de evolutietheorie heeft plaatsgevonden. ontwikkeling van de gewervelde landdieren Legenda: amfibieën reptielen vvvooogggeeelllssszoogdieren Mj = miljoen jaar Heden Neozoïcum -65 Mj Krijt -144 Mj Jura -208 Mj Trias -245 Mj Perm -286 Mj Carboon -360 Mj Devoon -408 Mj

351p

In welke periode was, volgens de afbeelding, het grootste aantal soorten amfibieën

aanwezig?

A het Carboon

B het Devoon

C het Neozoïcum

362p

Vul in het schema van het uitwerkblad met kruisjes in, uit welke diergroep de vogels

en de zoogdieren zich volgens de afbeelding hebben ontwikkeld.

opgave 13BLOED GEVEN

Bekijk eerst de informatie in het bijlagenboekje over bloed geven.

Je kunt die informatie gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 37 tot en met 46.

371p

Toen Johan (de zoon van Kees en Ellen) werd geboren, wist Kees dat zijn zoon geen

hemofilie zou hebben. Een man met hemofilie, zoals Kees, kan het gen voor deze ziekte

namelijk nooit overdragen op zijn zoon.

Leg met behulp van de gegevens uit informatie 2 uit dat Kees het gen voor hemofilie

niet kan overdragen op een zoon.

381p

In informatie 4 staat hoe bij iemand de bloedgroep bepaald wordt.

In de onderstaande afbeelding staan de resultaten van vier bloedgroepbepalingen

getekend.

Welke tekening stelt het resultaat voor van de bloedgroepbepaling van Barry?

391p

Voor een bloedafname wordt een band om de arm aangebracht en een naald in een

bloedvat gestoken (zie informatie 5). Na het aanprikken wordt de band verwijderd.

In onderstaande afbeelding zijn twee mogelijke plaatsen van de band weergegeven.

Welke tekening geeft de juiste plaats aan waar de band wordt aangebracht? Leg je

antwoord uit.

401p

Een hemofiliepatiënt mag nooit bloeddonor worden.

Leg met behulp van informatie 1 uit wat er bij een hemofiliepatiënt mis zou kunnen

gaan na het geven van bloed.

411p

In informatie 7 staat dat bloeddeeltjes zich ontwikkelen uit stamcellen.

In welk deel van het dijbeen uit informatie 8 bevinden deze stamcellen zich bij

volwassenen?

A in het compacte been

B in de holte

C in het sponsachtige been

422p

Barry doet veel aan sport. Zo is hij gewend om zeker eenmaal in de week 10 à 15

kilometer hard te lopen.

Een dag nadat hij bloed heeft gegeven, gaat hij 15 kilometer hardlopen. Hij wordt echter

sneller moe dan wanneer hij geen bloed heeft gegeven.

Door gebrek aan welke bloeddeeltjes wordt Barry sneller moe?

Leg je antwoord uit.

431p

In informatie 7 staan verschillende typen bloeddeeltjes afgebeeld.

Hemofilie wordt veroorzaakt door een recessief gen (zie informatie 2).

Bevindt dit gen zich bij Kees in de rode bloedcellen? En bevindt het zich in de witte

bloedcellen?

A in geen van beide typen cellen

B alleen in de rode bloedcellen

C alleen in de witte bloedcellen

D zowel in de rode als in de witte bloedcellen

441p

Donorbloed wordt gesplitst in drie delen (zie informatie 9).

In informatie 1 staat dat Kees voor de behandeling van zijn ziekte regelmatig

stollingsfactor VIII krijgt toegediend.

In welk deel van donorbloed bevindt stollingsfactor VIII zich?

A in de bloedplaatjes

B in de rode bloedcellen

C in het bloedplasma

452p

Een onderzoeker vraagt zich af of het aanmaken van rode bloedcellen na een

bloeddonatie versneld kan worden door staaltabletten in te nemen.

Hij wil een onderzoek opzetten om dit na te gaan.

Schrijf een werkplan op voor zo’n onderzoek.

461p

Sommige ziekten kunnen door een bloedtransfusie overgebracht worden uit het bloed van

een donor naar een patiënt.

In de informatie worden enkele ziekten genoemd die te maken hebben met bloed, zoals

bloedarmoede en hepatitis.

Kan bloedarmoede door een bloedtransfusie overgebracht worden? En kan hepatitis door

een bloedtransfusie overgebracht worden?

A geen van beide ziekten

B alleen bloedarmoede

C alleen hepatitis

D zowel bloedarmoede als hepatitis