Eindexamen biologie vmbo gl/tl 2003 tijdvak 2

bij dit examen

Meerkeuzevragen

Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1RUGPIJN

Veel mensen hebben wel eens last van rugpijn. Vaak gaat deze pijn vanzelf over of verdwijnt na een behandeling. Slechts een klein aantal mensen blijft klachten houden. Soms kan iemand dan geholpen worden door een bepaalde operatie. In de afbeelding is een deel van het skelet van een patiënt getekend. Bij deze patiënt verwijdert men het buitenste deel van het weefsel dat bot P met bot R verbindt. Dit weefsel wordt in de afbeelding aangegeven met Q. De ruimte die ontstaat, wordt opgevuld met stukjes bot uit het heupbeen.

11p

Wat voor soort weefsel wordt tijdens de operatie op plaats Q verwijderd?

A kraakbeenweefsel

B spierweefsel

C zenuwweefsel

22p

Geef de namen van bot P en bot R.

Schrijf het zó op je antwoordblad:

bot P:....................................

bot R:....................................

31p

De botstukjes, die bij de operatie zijn aangebracht op plaats Q, gaan groeien.

Wanneer bot P en bot R hierdoor aan elkaar zijn vastgegroeid, neemt de rugpijn af.

Dat beide botten aan elkaar vastgegroeid zijn, heeft echter ook een nadeel voor de

patiënt.

Noem dit nadeel.

opgave 2BLOEDPLAATJES-ARMOEDE

41p

Een patiënt met ‘bloedplaatjes-armoede’ heeft een zo groot tekort aan bloedplaatjes, dat

dit levensgevaarlijk kan zijn.

Leg uit waardoor een tekort aan bloedplaatjes levensgevaarlijk kan zijn.

51p

In de afbeelding is een microscopisch beeld van bloed te zien.

Met welke letter wordt een bloedplaatje aangegeven?

A met letter P

B met letter Q

C met letter R

61p

Bloedplaatjes-armoede wordt meestal behandeld met een transfusie van bloedplaatjes

van een donor. Zo’n transfusie heeft echter nadelen. Zo kunnen donorbloedplaatjes niet

gezuiverd worden van ziektekiemen, zodat er gevaar bestaat voor overdracht van ziekten.

Ook bestaat het risico dat in het lichaam van een ontvanger antistoffen gevormd worden

tegen de donorbloedplaatjes.

Hoe heten de bloeddeeltjes die antistoffen maken?

72p

Het is onderzoekers gelukt om ‘kunstbloedplaatjes’ te maken.

Deze kunstbloedplaatjes hebben niet de nadelen van donorbloedplaatjes.

De onderzoekers willen nagaan of bloedplaatjes-armoede met de kunstbloedplaatjes net

zo goed te behandelen is als met donorbloedplaatjes.

Voor dit onderzoek gebruiken ze konijnen met bloedplaatjes-armoede.

Beschrijf een werkplan voor zo’n onderzoek.

opgave 3LUCHTWEGKLACHTEN

81p

Onderzoekers wilden weten of luchtverontreiniging invloed heeft op de luchtwegen van

kinderen mét en van kinderen zonder astma.

In drie winters (1992-1995) deden ze een onderzoek onder 600 kinderen.

De kinderen werden verdeeld in twee groepen.

Groep 1 bestond uit kinderen mét astma, groep 2 uit kinderen zonder astma.

De kinderen moesten hun luchtwegklachten in een dagboekje noteren.

Ook werd tijdens het onderzoek de mate van luchtverontreiniging gemeten.

Op dagen met veel luchtverontreiniging kregen de kinderen in groep 1 duidelijk meer

aanvallen van benauwdheid dan op dagen met weinig verontreiniging.

Bij de kinderen van groep 2 was dit niet het geval.

Schrijf een conclusie uit de resultaten van het onderzoek op.

91p

Iemand die een aanval van astma krijgt, heeft moeite met uitademen.

Hij gaat dan actief dieper uitademen.

Worden bij dit diepe uitademen de middenrifspieren samengetrokken? En worden de

buikspieren samengetrokken?

A alleen de buikspieren

B alleen de middenrifspieren

C zowel de buikspieren als de middenrifspieren

101p

Wat is een functie van de slijmlaag in de luchtwegen?

opgave 4IJZERSTAPELING

111p

In het lichaam van een volwassen mens is ongeveer 4 gram ijzer aanwezig.

De helft ervan bevindt zich in rode bloedcellen. De rest is vooral opgeslagen in de lever.

Dagelijks is de opname van 1 milligram ijzer voldoende. IJzer wordt in de dunne darm uit

het voedsel opgenomen en via het bloed naar de lever vervoerd.

Hoe heet het bloedvat dat dit ijzer vanuit de dunne darm naar de lever vervoert?

123p

Bij sommige mensen wordt er méér ijzer per dag opgenomen dan nodig is.

Hierdoor vindt er in de loop van de jaren een ophoping van ijzer plaats.

Dit wordt ijzerstapeling genoemd.

In plaats van 4 gram ijzer bevat het lichaam dan 15 tot 40 gram ijzer.

Een patiënt met ijzerstapeling wordt aangeraden minder ijzer met de voeding op te

nemen.

Hij heeft de keuze uit de volgende maaltijden:

maaltijd 1 maaltijd 2 200 gram aardappels 200 gram bruine bonen 200 gram peen 100 gram geraspte kaas 100 gram magere vis 100 gram sla 100 gram tomaten

Bereken met behulp van gegevens uit de voedingsmiddelentabel op pagina 5 welke

maaltijd het minste ijzer bevat.

Voedingsmiddelentabel

geanalyseerd per 100 gram eetbaar gedeelte mineralen vitamines voedings- middelen ne tt/i w i e ne tt e v ne t a r d y/h l oo k m u i c l a/c r o f s o f r e z ji m u i t an m u il a/k A B1 C r e t a w - s gn i dna e t r b m r r e a v w g g g mg mg mg mg mg mg mg mg g kJ Aardappels 2,0 0,0 19,0 10 60 0,5 10 600 0,00 0,10 15,0 77 357 Appels 0,5 0,0 11,0 3 10 0,1 2 150 0,00 0,07 5,0 85 189 Bruin brood 7,0 3,7 45,6 26 200 1,7 520 186 0,00 0,20 0,0 35 1017 Bruine bonen 20,0 1,5 43,0 80 400 5,0 2 1250 0,00 0,60 2,0 12 1128 Doperwten 4,0 0,0 10,0 30 80 1,5 200 150 0,00 0,09 10,0 82 238 Kaas 25,0 29,0 1,0 600 400 0,5 1250 100 0,35 0,03 1,0 41 1544 Margarine 0,5 83,0 0,5 15 20 0,0 300 5 0,60 0,00 0,0 15 3171 Melk (volle) 3,4 3,5 4,6 125 90 0,0 36 150 0,03 0,03 1,0 88 269 Olie 0,0 100,0 0,0 0 0 0 0 0 0,00 0 0 0 3800 Patates frites 4,0 16,0 38,0 15 100 0,9 15 900 0,00 0,14 3,0 41 2158 Peen 1,0 0,0 6,0 40 30 0,5 80 300 0,00 0,07 5,0 90 119 Pinda’s 27,0 55,0 13,0 60 350 2,0 5 700 0,00 0,30 0,0 3 2770 Roomboter 0,5 83,0 0,5 15 20 0,0 5 15 1,00 0,00 0,0 15 3171 Rundvlees 20,0 13,0 0,0 10 200 3,0 100 350 0,00 0,12 0,0 66 834 Rijst 3,0 0,0 35,0 0 40 0,1 0 25 0,00 0,02 0,0 66 646 Sla 2,0 0,0 1,0 30 40 0,4 15 300 0,00 0,05 10,0 94 51 Selderij 1,0 0,0 2,0 80 35 0,5 150 275 0,00 0,05 10,0 92 50 Tomaten 1,0 0,0 3,0 10 20 0,2 10 300 0,00 0,05 15,0 94 68 Vis (mager) 18,0 0,5 0,0 20 200 1,0 100 300 0,01 0,05 2,0 79 325 Wit brood 8,7 2,6 52,5 18 92 1,0 624 140 0,00 0,16 0,0 33 1120

131p

Er is vastgesteld dat bij vrouwen minder vaak ijzerstapeling voorkomt dan bij mannen.

Geef hiervoor een verklaring.

141p

Bij de behandeling van sommige patiënten wordt bloed afgenomen uit een armader.

Wat is de reden dat bloed wordt afgenomen uit een armader en niet uit een armslagader?

Bloed wordt afgenomen uit een armader, omdat:

A de bloeddruk in een armader hoger is dan in een armslagader.

B de bloeddruk in een armader lager is dan in een armslagader.

C het bloed in een armader zuurstofarm is en in een armslagader zuurstofrijk.

D het bloed in een armader zuurstofrijk is en in een armslagader zuurstofarm.

151p

Onderzoek heeft aangetoond dat patiënten met ijzerstapeling homozygoot recessief zijn

voor een bepaald gen.

Hoe groot is de kans dat een kind ijzerstapeling heeft, als de beide ouders

heterozygoot voor het betreffende gen zijn?

opgave 5REIZIGERSDIARREE

162p

Veel mensen die reizen in warme gebieden denken dat een verandering van voeding en

leefgedrag de oorzaak is van reizigersdiarree. Meestal zijn echter bacteriën of virussen in

voedsel en water de boosdoeners. Als deze bacteriën of virussen in het lichaam komen,

kunnen klachten ontstaan als: waterige ontlasting, buikkrampen, misselijkheid, braken,

gebrek aan eetlust en koorts.

Noem twee manieren waarop een reiziger in warme gebieden ervoor kan zorgen, dat

hij niet besmet wordt met bacteriën of virussen die diarree veroorzaken.

171p

Reizigersdiarree geneest over het algemeen vanzelf. Alleen in ernstige gevallen kan

behandeling met geneesmiddelen, zoals antibiotica, soms helpen.

Kunnen bacteriën bestreden worden met antibiotica? En kunnen virussen bestreden

worden met antibiotica?

A geen van beide

B alleen bacteriën

C alleen virussen

D zowel bacteriën als virussen

181p

Lang niet alle bacteriesoorten zijn ziekteverwekkend. In het verteringskanaal leven zelfs

vele nuttige bacteriesoorten. Deze bacteriën breken stoffen af uit onverteerde

voedselresten.

In welk deel van het verteringskanaal leven vooral veel van zulke nuttige bacteriën?

A in de dikke darm

B in de dunne darm

C in de maag

D in de twaalfvingerige darm

opgave 6PATATAARDAPPELS

Johan Aalberts teelt aardappels voor de patates fritesindustrie.

Deze industrie betaalt méér geld voor een kilogram grote aardappels dan voor

een kilogram kleine.

Bij de teelt van de aardappels maakt Johan gebruik van zogenaamd pootgoed.

Dit zijn knollen waaruit aardappelplanten opgroeien.

Aan deze planten groeien de aardappels die Johan aan de patatfabriek verkoopt.

In de tabel is weergegeven hoe het aantal grote aardappels (> 55 mm) verandert

met het aantal aardappelplanten per m² (de plantdichtheid) en de grootte van de

pootaardappels.

pootgoed: 35-40 mm pootgoed: 45-50 mm plantdichtheid (aantal planten/m 2 ) aantal grote aardappels (>55 mm) aantal grote aardappels (>55 mm) 5 22 11 6 17 8 7 13 6

191p

Naar aanleiding van de gegevens in de tabel worden twee conclusies getrokken.

1 Hoe minder planten/m², hoe meer grote aardappels.

2 Hoe groter de pootaardappels, hoe meer grote aardappels.

Zijn deze conclusies juist?

A alleen conclusie 1 is juist

B alleen conclusie 2 is juist

C zowel conclusie 1 als conclusie 2 is juist

201p

Na het oogsten van de aardappels worden deze opgeslagen.

In een boek stond over dit bewaren:

“De aardappel is een levend product. In de aardappels treedt verbranding op.

Bij deze verbranding ontstaat water. Tijdens het bewaren van de aardappels wordt het

gewicht van de aardappels minder, bijvoorbeeld door ziekten of door waterverlies.”

Welke andere stof, behalve water, ontstaat er bij verbranding?

In de onderstaande afbeelding is weergegeven hoe de hoeveelheid verbranding in

aardappels afhangt van de bewaartemperatuur.

211p

Bij welke temperaturen kan Johan Aalberts zijn aardappels het beste bewaren?

A bij temperaturen tussen 0^o C en 5 ^o C

B bij temperaturen tussen 5 ^o C en 10 ^o C

C bij temperaturen tussen 10 ^o C en 15 ^o C

D bij temperaturen tussen 15 ^o C en 20 ^o C

E bij temperaturen tussen 20 ^o C en 25 ^o C

opgave 7ASPERGES

De aspergeplant is bekend omdat de witte, jonge stengels eetbaar zijn. Deze groeien uit een wortelstok die diep in de grond zit. Zo worden de asperges lang en blijven ze wit.

221p

Vindt in deze aspergestengels fotosynthese plaats? En vindt er verbranding plaats?

A geen van beide

B alleen fotosynthese

C alleen verbranding

D zowel fotosynthese als verbranding

Het oogsten van asperges gebeurt vaak met de hand en is een zwaar karwei. Door een verkeerde houding kunnen rugklachten ontstaan. In de afbeelding zijn twee houdingen getekend bij het oogsten van asperges.

231p

Bij welke houding is de kans op rugklachten het kleinst, houding 1 of houding 2?

Leg je antwoord uit.

Karin zoekt in een voedingsmiddelentabel op wat de samenstelling van asperges

is.

Zij maakt van de gegevens de onderstaande tabel. Ze vergeet de naam van de

voedingsstof in te vullen waaruit de asperge voor het grootste deel bestaat.

voedingsstof hoeveelheid per 100 g gekookte asperges eiwit 1,0 g vet 0,0 g koolhydraten 3,0 g vezel 1,0 g vitamines 0,1 g mineralen 0,3 g … 94,6 g

241p

Welke voedingsstof heeft Karin vergeten in te vullen op de laatste regel van de tabel?

opgave 8ZUURSTOFBESPARING BIJ DUIKENDE WALVISSEN

251p

Zeedieren zoals haaien en walvissen duiken regelmatig diep de zee in. Een haai zwemt

dan echt naar beneden, maar een walvis laat zich zinken zonder te zwemmen. Hierdoor

bespaart zo'n walvis wel 10% tot 50% op het zuurstofverbruik.

Leg uit waardoor een walvis minder zuurstof verbruikt door zich naar beneden te laten

zakken in plaats van te zwemmen.

261p

Walvissen kunnen lang onder water blijven. Wanneer de walvis weer bovenkomt ademt hij

uit door het spuitgat boven op de kop.

Bevat de lucht die door het spuitgat wordt uitgeademd meer of minder koolstofdioxide

dan de ingeademde lucht? Leg je antwoord uit.

opgave 9VARKENSGRIEP

Varkensgriep is een virusziekte die vooral in de wintermaanden voorkomt bij varkens. Hierdoor groeien de dieren minder goed. Om vast te stellen of er varkensgriep op een bedrijf heerst, wordt bloed van varkens onderzocht op antistoffen tegen het virus. Het diagram geeft de veranderingen weer in de hoeveelheid antistoffen gedurende een aantal weken bij een bepaald varken. hoeveelheid antistoffen 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1011121314151617181920 tijd(weken)

271p

In week 2 werd het varken ingeënt met een vaccin tegen varkensgriep.

Bevat dit vaccin antigenen? En bevat dit vaccin antistoffen?

A geen van beide

B alleen antigenen

C alleen antistoffen

D zowel antigenen als antistoffen

281p

Een aantal weken na de inenting raakte het varken besmet met het griepvirus.

In welke week raakte het dier besmet?

opgave 10VAGINAONTSTEKING

Op internet is onder andere deze informatie te lezen:

Een vaginaontsteking wordt meestal veroorzaakt door een bacterie, bijvoorbeeld

de Chlamydia-bacterie, of een schimmel zoals Candida albicans.

Door een dergelijke infectie raakt het slijmvlies van de vagina ontstoken.

291p

Om een vaginale infectie aan te tonen onderzoekt een arts wat slijm uit de vagina (een

uitstrijkje). Hij bekijkt cellen uit het uitstrijkje door een microscoop.

Hij ziet behalve slijmvliescellen ook cellen van de ziekteverwekker.

Deze cellen hebben een celwand.

Kan de arts hieruit afleiden of de ziekteverwekker een bacterie is of een schimmel?

A nee

B Ja, want een bacterie heeft een celwand en een schimmel niet.

C Ja, want een schimmel heeft een celwand en een bacterie niet.

302p

De dokter schrijft de vrouw vaginatabletten voor tegen de Candida-schimmel.

Eenmaal per dag moet met een speciaal buisje zo'n tablet zo diep mogelijk in de vagina

worden ingebracht.

In de bijsluiter staan de onderstaande tekeningen.

Benoem deel P en deel Q uit de bovenstaande afbeelding.

Schrijf het zó op je antwoordblad:

deel P:..................................

deel Q:..................................

opgave 11ENERGIEVERBRUIK

Harold gaat 50 minuten fietsen en daarna eten.

Hij wil de hoeveelheid energie aanvullen die hij verbruikt heeft met het fietsen.

In de onderstaande afbeeldingen is weergegeven hoeveel kJ iemand per minuut verbruikt

bij bepaalde activiteiten en de productinformatie op een zak met broodjes.

312p

Hoeveel broodjes moet Harold tenminste eten om de energie die hij bij het fietsen

heeft verbruikt, aan te vullen? Leg je antwoord uit met een berekening.

opgave 12VOORTPLANTINGSORGANEN

De afbeelding is een schematische tekening van een aantal organen van een man

321p

In de afbeelding is een zaadblaasje aangegeven.

Wat is de functie van een zaadblaasje?

A opslag van spermacellen

B vorming van spermacellen

C vorming van zaadvocht

331p

Wat is de naam van deel P?

341p

In de afbeelding zijn drie pijlen getekend.

Worden spermacellen afgevoerd in richting 1, 2 of 3?

A in richting 1

B in richting 2

C in richting 3

opgave 13PIKKENDE KIPPEN

352p

In een groep kippen is een bepaalde rangorde.

Deze rangorde, de zogenaamde pikorde, bepalen de kippen door elkaar te pikken.

De meest gepikte kip staat onderaan in de pikorde.

Aan de hand van een ethogram wordt van vijf kippen de pikorde bepaald.

Het resultaat is hieronder weergegeven.

Een pijl wijst naar de kip die door een ander wordt gepikt.

Bepaal met behulp van de afbeelding de pikorde van de kippen.

Welke kip staat bovenaan in de pikorde? En welke kip staat als derde in de pikorde?

Schrijf het zó op je antwoordblad:

bovenaan: kip …

als derde: kip …

opgave 14VAN WILD ZWIJN TOT VARKEN

Bekijk eerst de informatie in het bijlagenboekje.

Je kunt deze informatie gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 36 tot en met 45.

362p

Hoe lang is de draagtijd (= duur van de zwangerschap) van een wild zwijn volgens de

informatie? Leg je antwoord uit.

371p

Na de Middeleeuwen nam de hoeveelheid bos in Nederland onder andere af door de

uitbreiding van de akkerbouw. Men beweert wel dat die afname ook door de varkens zelf

werd veroorzaakt.

Leg met behulp van de informatie uit waardoor de varkens ook een afname van de

hoeveelheid bos kunnen veroorzaken.

381p

In informatie 5 wordt gesproken over een vorm van selectie.

Leg uit wat selectie is.

393p

In gebieden waar varkens los rondlopen, komen kruisingen tussen varkens en wilde

zwijnen regelmatig voor. Een varken is homozygoot voor de eigenschap krulstaart.

Een wild zwijn is homozygoot voor de eigenschap rechte staart (zie informatie 5).

Heeft een nakomeling uit zo'n kruising een krulstaart of een rechte staart?

Leg je antwoord uit met het schema van het uitwerkblad.

401p

Hoeveel chromosomen heeft een eicel van een wild zwijn?

411p

Bij varkens en wilde zwijnen wordt het geslacht op dezelfde manier bepaald als bij de

mens. In de afbeelding zijn chromosomen uit een cel te zien.

Zijn deze chromosomen afkomstig uit een cel van een mannelijk of van een vrouwelijk

dier? Leg je antwoord uit.

421p

Afwijkend gedrag door verveling (zie informatie 6) komt bij scharrelvarkens veel minder

vaak voor dan bij varkens uit de bio-industrie.

Leg uit waardoor varkens uit de bio-industrie zich sneller vervelen dan

scharrelvarkens.

431p

In de bio-industrie worden antibiotica aan het varkensvoer toegevoegd (informatie 8).

Leg uit wat de functie is van het toedienen van antibiotica.

441p

Scharrelvlees is duurder dan vlees uit de bio-industrie. Toch kiezen sommige mensen

bewust voor scharrelvlees, bijvoorbeeld omdat het geen resten van antibiotica bevat.

Er zijn ook mensen die vinden dat de smaak en kwaliteit van scharrelvlees beter zijn.

Noem nog een andere reden waarom veel mensen bewust kiezen voor scharrelvlees.

452p

Uit informatie 9 blijkt dat het aantal varkensbedrijven in Nederland tussen 1950 en 1996 is

afgenomen. Toch is het totaal aantal varkens in Nederland in die tijd sterk gegroeid.

Leg met behulp van een berekening uit dat het totaal aantal varkens in Nederland in

1996 veel groter was dan in 1950.