Eindexamen turks vmbo gl/tl 2004, tijdvak 1

DOLMU Ş 1 İstanbul şehrinin “yeni zamanlarına” ait bir taşıt türü bu. Adı , fonksiyonunu gösteriyor. Bir yolcu gelince değil, kapasitesi kadar yolcu alınca kalkıyor. Bu şehirde ne zaman ortaya çıktığı sorusuna, kimsenin ay ve gün olarak kesin bir tarih verebileceğini sanmıyorum. 2 İkinci Cihan Savaşı dönemi, savaş dışı kalabilmiş Türkiye’nin en büyük kenti olan İstanbul için bir yokluklar ve sıkıntılar devriydi: İthalat kapılarının kapanması , başlıca ulaşım aracı olan sevgili tramvayları yedek parçasız bırakmıştı . O yüzden vagonların bir kısmı zaman zaman devre dışı kalıyordu ama, o yılların becerikli, çalışkan ve özverili yöneticileri, Eskişehir tren fabrikam ızda bunların benzerlerini ürettirip açığı kapatıyorlardı . Bu sebeple, tramvaylardaki kalabalık, o yılların Türkçesi ile “izdiham”, tramvaya alternatif bir taşıtı üretemedi. O alternatif, savaşı izleyen yıllarda da ortaya çıkmadı . Çünkü, nüfusta belirgin bir artış yoktu. “Milli gelirde” bir sıçrama da kaydedilmedi. 1950 yılında politikada iktidar değişti. Ekonomide, liberalizm okuluna girildi. Hem kasalar dolusu rezerve (altın ve döviz) el atılıp ithalat kapıları ardına kadar açıldı , hem de dış kredilere el uzatıldı . Lüks ve konfor özlemi her katmanı sardı . Gelir artışı ve ekonomik bereket, Anadolu nüfusunu da azar azar şehre çekmeye başladı . Tarihte ilk kez şehir nüfusu, iki milyona doğru yükselmeye koyuldu. Bu yeni rüzgârlar, İstanbul sokaklarına da o günlere kadar tanımadığı taşıt tiplerini yağdırdı . Eski taksileri tek tip, kutu gibi, yüksek tavanlı , rahat dış basamaklı , dıştan kornalı ve önden manivelalı olan şehir, “yayla gibi” Amerikan otomobilleri ile tanıştı : Başta Cadillac, Dodge, Pontiac, De Soto ve Chevrolet (Impala) markaları , herkesin özlem konusu oldu. Halk çoğunluğu için pratik zekâ hemen bir çözüm üretti: bu lüks arabalara insanları dörder-beşer doldurup taşımak! Ataları yaylı at arabalarında minderlere belini yaslayarak yolculuk etmiş olan, 1950’li, 60’lı , hatta 70’li yılların dolmuş müşterileri, aynı geleneksel rehaveti bunlarda da sürdürdü. 3 Böylece bir 20 yıl geçti. Ama “gelişme çarkı ” dönmeye devam etti. Nüfus arttıkça, şehrin eski dar yolları bu kuyruklu arabalarla tramvayların ikisine yetmez oldu. 1950’lerin sonunda devrin başbakanı şehirde, yakın tarihteki en geniş çaplı imar operasyonunu yürürlüğe koydu ve oto trafiği için geniş bulvarlar açtı . 1960’lı yılların başında da tramvay sistemine son verildi. 1980’ler gelince, o geniş bulvarlar da doldu ve trafik yine yürümez oldu. Bir yandan, varoşlara işleyen hızlı tramvay ve metro sistemlerine yavaş yavaş geçildi, öte yandan, lüks Amerikan arabaları sahneden çekildi, yani “dolmuşluğu” bıraktı . Bu fonksiyon, yerli üretim minibüs ve otokarlar gibi daha geniş kapasiteli taşıtlara devrildi. 4 Böylece, bir 20-30 yılın bu garip saltanatı tarihe karıştı . Artık New York’taki gibi sarı renkli, yerli ve küçük taksilerimiz var. Biz yaşlılara tatlı anılar kaldı . Dolmuşla işime gidip geldiğim yılların in-bin’li, öbür yolcularla sohbetli yolculukları , ömür kitabımın bir bölümü oldu. Bu şehiriçi seyahatlerimin birinde önümde durup yolcu indiren şahane otomobilden, bir çingene ile - doğrusu epeyce tertemiz - ayısının indiğini nasıl unuturum? O ayının yerine benim kurulmam da, unutulur şey mi? Büroya yetişmenin başka yolu yoktu ve o zamanlar bizim bulvardan pek sık dolmuş geçmezdi! Olay, mahallemiz olan, Esentepe Gazeteciler Sitesi önünde yaşandı . Tanığım, pencereden bu sahneyi dehşetle seyredip, sonra ondan nefis bir yazı üreten, ünlü yazarım ız Hamdi Varoğlu’dur. Tanıklı -ispatlı , harika bir film! Çelik GÜRSOY

YEN İ DEN ANADOLU'NUN SES İ bütün leyen icra temellerini atabilsin. Anadolu ışıl ışıl parlamalıdır artık. Çünkü bugün, Türkiye kendi insanını yeniden yapılandırabilme gücüne sahiptir. Görevimiz ülkemizin yeniden yapılanmasında, payımıza düşeni almak değil, payım ıza düşeni 28 olmalıdır." Gerçekten de kültürel açıdan yeterli malzemeye sahip bir ülkedir Türkiye. Müzik türlerinin, coğrafyalarının sesleri 29 birbiri içine geçiyor. Turquoise'da Atilla Engin, Stephan Crump, Gilad, Ray Ippolito, Dan Jordan, Adam Kliplle çalıyor. Kendilerini çok kültürlü- çok uluslu dünya caz grubu diye tanımlamışlar. Atilla Engin, vurmalı çalgıları çok iyi kullanabilen bir perküsyoncu, aynı zamanda besteci ve aranjör. Şimdiye 30 14 albümü çıkmış . Özellikle Anadolu türkülerini Big Band'a uyarlıyor. Dünyanın tanınmış sanatçılarıyla birlikte çalışmış . Danimarka Caz Konservatuarı ’nda görev üstlenmiş . Türkiye'nin 31 konser salonlarında, üniversitelerinde değişik anlayışlarla zenginleşerek. Hürriyet

Sosyal Anksiyete İ nsanlarla dolu bir odada yürürken kalbiniz h ı zla çarp ı yor, avuçlar ı n ı z terliyor mu? Belki siz de sosyal anksiyeteden rahats ı zs ı n ı z. Utanmay ı n, çekinmeyin; bir psikiyatrdan yard ı m isteyin. 1 Marissa Turner, kendini biraz "tuhaf ve esrarengiz" biri olarak tanımlıyor. Çünkü çocukken vaktinin büyük bölümünü yalnız geçirmiş . Okul yılları boyunca da, sınıfta herhangi bir soruya cevap vermek için elini kaldırma fikri bile, onu dehşete düşürmeye yetmiş . Çünkü kendini rezil edeceğini ya da sınıf arkadaşlarının onunla alay edeceğini düşünüyormuş . Şu anda 26 yaşında olan Turner, "Pek çok kişiden korkuyorum. Çok fazla arkadaşım da yok, çünkü ben farklıyım" diyor. 2 Turner, kendini "tuhaf" hissedecek kadar yalnız değil aslında. ABD'de Turner ile aynı şikayetlere sahip, 10 milyon kişi olduğu sanılıyor. Hastalığı adı , sosyal anksiyete. Sosyal anksiyete, ABD'deki ruh hastalıkları arasında üçüncü sırada, yer alıyor. Aşırı derecede utangaçlık olarak tanımlanabilecek olan bu hastalık, ciddi biçimde günlük hayatı etkiliyor. Bazen öyle boyutlara varabiliyor ki, bu kişiler iş arkadaşlarıyla ya da aileleriyle bile rahat konuşamıyor, hatta bir kahvede sipariş vermeye bile çekiniyor. Bu hastalığın belki en kötü yanı , yıllarca, hatta bazen on yıllarca, hastanın tedavi talebinde bulunmaması . Utangaçlık, onları bu konuda yardım istemekten alıkoyuyor. Marissa Turner, "Kalabalık bir odada yürürken kalbim hızla çarpıyor, ellerim terliyor" diyor. 3 Konuyla ilgili, çok çeşitli tahminler var. Ama doktorlar, Amerikalıların yüzde 3- 5'inin, sosyal anksiyete nedeniyle klinik tedavi görmesi gerektiğini düşünüyor. Diğer ruh hastalıklarıyla karşılaştırıldığında, sosyal anksiyete hayli hafif bir rahatsızlık olmasına rağmen, uzmanlara göre bu hastalık, ailede kopukluklara, işte ve okulda başarısızlığa neden olabiliyor. Yani tüm hayatı etkiliyor. Aşırı utangaç kişilerin temel şikayetleri arasında, iş bulamamak, iş görüşmelerinde rahat davranamamak, hatta kekelemek ve kendini ifade edecek şekilde konuşamamak, bulunuyor. 4 Seattle'daki, Pasifik Ruh Sağlığı Enstitüsü doktorlarından Robert Reicher, "Araştırmalarım sırasında, sosyal anksiyete çeken pek çok çocuğu gözlemleme fırsatım oldu. Bu çocuklar sınıfta aktif olam ıyor, söz alam ıyor, arkadaşları yok. Yalnız yemek yiyor, vakitlerinin büyük bölümünü kütüphanede yalnız başına geçiriyorlar" diyor. Reichler'e göre, "Bu sadece utangaçlık değil, çok ciddi bir bozukluk ve eksiklik." Reichler, sosyal anksiyetenin, biyolojik kökenli olduğunu da sözlerine ekliyor: "Antik çağlarda yaşayan insanların da, vahşi hayvanlar karşısında, benzer bir anksiyete yaşarlardı . Bu onların korunmasını sağlardı . Ama bugün bu anksiyetenin herkeste eşit miktarda var olmadığını görüyoruz. Bazı insanlarda, bu duygu artık koruma işlevini yerine getirmiyor, yani yardımcı değil. Baskın. Bu bir ruh hastalığı ." 5 Bu bir ruh hastalığı ama tedavi edilebilir bir ruh hastalığı . Tedavide kullanılan ve işe yarayan pek çok ilaç var piyasada. Pexal, bunlardan biri. Ama en önemlisi daha fazla beklemeden ve korkuyu yenerek bir doktordan yardım talep etmek. Çünkü sosyal anksiyete, ihmal edildikçe daha tehlikeli boyutlara ulaşıyor. 18.01.2000